[Bản gốc lưu tại thư viện quốc gia Pháp, trong bộ sưu tập Dupuy. M. Achille Jubinal là người đầu tiên phát hiện và cho in kèm bản sao y bản chính vào năm 1850. St. John nhầm lẫn ghi ngày tháng là mùng 1 tháng 1 năm 1590.]

MUÔN TẤU HẠ TÂM, thấu hiểu và quan tâm đến những tiểu tiết đúng lúc, theo đúng bổn phận của phẩm giá vương giả—vốn luôn đặt bệ hạ trước mọi hạng người và mọi công việc—chính là vượt lên trên sức nặng và sự bận rộn của những đại sự triều chính. Dẫu vậy, việc Bệ hạ rủ lòng đoái hoài đến bức thư của tôi và ban hành bút phê hồi đáp là điều tôi xin phép được quy ơn cho lòng nhân hậu của Ngài, hơn là trí tuệ trác việt ấy. Tôi vẫn luôn trông ngóng ngày Bệ hạ tận hưởng vận mệnh hiện tại, và hẳn Ngài còn nhớ rằng, ngay cả khi phải thổ lộ điều đó với vị linh mục của mình, tôi vẫn hoan hỉ trước những thành công của Ngài; giờ đây, với tư cách và sự tự do lớn lao hơn, tôi nồng nhiệt đón nhận chúng. Ở nơi Ngài, chúng hiện hữu như những sự kiện rành rành; còn ở chốn này, chúng hữu ích không kém nhờ tiếng vang lan tỏa: dư âm cũng nặng ký chẳng kém đòn giáp công. Chúng ta khó lòng tìm thấy từ sự công bình trong chính nghĩa của Bệ hạ những luận cứ đanh thép bằng để thu phục và thuần hóa thần dân, như những gì chúng ta có được từ các bản tin chiến thắng của Ngài; và rồi, tôi cũng xin dâng lên Bệ hạ lời đoan chắc rằng, những đổi thay gần đây mang lại lợi thế cho Ngài mà chúng ta chứng kiến quanh đây, cùng kết quả tốt đẹp từ các hành động của Ngài tại Dieppe, đã tiếp sức vô cùng đúng lúc cho lòng nhiệt thành chính trực cùng sự khôn ngoan tuyệt vời của ngài Thống chế de Matignon—vị quan chức mà tôi tin chắc rằng không một ngày nào dâng lên Bệ hạ những bản phúc trình về các chiến công hiển hách và tốt đẹp ấy mà lại không nhắc đến những lời cam đoan và kỳ vọng của tôi.

Tôi trông chờ mùa hè tới, không chỉ vì những thứ quả chúng ta có thể ăn, mà còn vì những trái ngọt nảy nở từ sự yên bình chung của chúng ta, và rằng nó sẽ trôi qua với một nhịp điệu hạnh phúc đều đặn, xua tan đi, giống như những người tiền nhiệm của nó, mọi lời hứa hẹn hão huyền mà kẻ thù của Bệ hạ dùng để duy trì tinh thần cho đám thuộc hạ. Khuynh hướng của quần chúng cũng tựa như thủy triều; một khi dòng chảy đã khởi sự theo chiều hướng có lợi cho Bệ hạ, nó sẽ tự thân tiến đến tận cùng bằng chính sức mạnh của mình.

Tôi từng rất ao ước rằng tư lợi của binh lính trong quân đoàn Bệ hạ, cùng nhu cầu phải làm thỏa mãn họ, đã không tước đoạt mất của Ngài—nhất là tại thị trấn trọng yếu này—vinh dự lớn lao là được đối xử với những kẻ thần dân nổi loạn, giữa lúc chiến thắng, bằng lòng khoan dung lớn hơn cả những kẻ bảo vệ họ; và rằng, dẫu khác biệt với một tiếng tăm nhất thời và bị soán đoạt, Bệ hạ vẫn có thể cho họ thấy họ thực sự thuộc về Ngài, qua việc thể hiện một sự chở che đích thực mang tính phụ tử và vương giả. Trong việc chèo chống những trọng sự như Bệ hạ đang nắm giữ, người ta buộc phải viện đến những phương cách bất thường. Ta luôn thấy rằng chúng bị lấn át bởi quy mô và độ khó; khi việc hoàn thành công cuộc chinh phạt bằng vũ lực và gươm giáo không phải là điều dễ dàng, mục tiêu ấy đã đạt được nhờ sự khoan dung và lòng quảng đại—những thứ mồi nhử tuyệt vời để thu hút lòng người hướng về phía chính nghĩa và hợp pháp. Nếu phải dùng đến sự nghiêm khắc và trừng phạt, hãy trì hoãn nó cho đến khi thành công đã được đảm bảo. Một nhà chinh phạt vĩ đại thời xưa từng kiêu hãnh tuyên bố rằng ông đã ban cho kẻ thù lý do để yêu mến mình nhiều chẳng kém gì bạn bè. Và tại đây, chúng ta đã cảm nhận được phần nào hiệu ứng từ ấn tượng tốt đẹp mà các thị trấn nổi loạn của chúng ta tiếp nhận, nhờ sự tương phản giữa cách đối xử thô bạo mà họ phải chịu đựng với sự ân trân dành cho những nơi trung thành với Ngài.

Cầu chúc Bệ hạ một hạnh phúc thiết thực hơn và ít rủi ro hơn, chúc cho Ngài được nhân dân yêu mến hơn là kính sợ, và với niềm tin rằng phúc lợi của Ngài và của họ gắn kết chặt chẽ với nhau, tôi vô cùng hoan hỉ khi nghĩ rằng những bước tiến của Bệ hạ đang hướng đến các điều kiện hòa bình khả thi hơn, đồng thời tiến gần hơn đến chiến thắng!

Muôn tâu Bệ hạ, bức thư ngày cuối tháng mười một của Ngài chỉ vừa mới đến tay tôi, khi thời gian mà Ngài định đoạt để hội kiến tại Tours đã trôi qua mất rồi. Tôi xem đó là một ân huệ đặc biệt khi Ngài rủ lòng mong mỏi một chuyến ghé thăm từ một kẻ vô dụng như tôi—nhưng là kẻ hoàn toàn thuộc về Ngài, thậm chí gắn bó bằng tình cảm sâu đậm hơn cả bổn phận. Bệ hạ đã hành xử vô cùng đáng khen khi thích ứng với vận mệnh mới của mình về mặt nghi thức ngoại giao; nhưng việc giữ gìn sự hòa nhã và bộc trực vốn có trong các mối giao tế riêng tư lại càng xứng đáng nhận được sự ca ngợi ngang bằng. Ngài đã hạ mình quan tâm đến tuổi tác của tôi, cũng như khao khát được nhìn thấy Ngài tại chốn nghỉ ngơi sau những bận rộn nhọc nhằn ấy. Chẳng phải điều đó sẽ sớm diễn ra tại Paris hay sao, tâu Bệ hạ? Và mong sao không gì có thể cản trở tôi diện kiến Ngài tại đó!—Kẻ tôi tớ và thần dân vô cùng khiêm nhường và vâng lệnh của Bệ hạ, MONTAIGNE.

Từ Montaigne, ngày 18 tháng 1 năm 1590.