Về các lời sấm truyền, chắc chắn rằng từ lâu trước thời kỳ Chúa Giê-su Ki-tô ra đời, chúng đã bắt đầu mất đi uy tín; bởi ta thấy Cicero từng bận tâm tìm kiếm nguyên nhân cho sự suy tàn ấy, và ông đã thốt lên những lời này:

Nhưng đối với các điềm triệu khác, được suy luận từ việc mổ xẻ nội tạng thú vật trong các buổi tế lễ (mà theo Plato, một phần bắt nguồn từ chính cấu trúc tự nhiên trong bộ đồ lòng của loài vật), từ việc xem xét nội tạng gia cầm, đường bay của loài chim——

từ những tiếng sấm sét, những trận lụt lội của sông ngòi——

——và những thứ có tính chất tương tự, nền tảng mà người xưa từng dùng để dựng lên hầu hết các công việc lớn nhỏ của công lẫn tư, tôn giáo của chúng ta đã xóa bỏ hoàn toàn. Và dẫu cho trong chúng ta vẫn còn sót lại một vài tập tục bói toán từ các vì sao, từ các linh hồn, từ hình dáng và sắc diện con người, từ những giấc mơ cùng những thứ tương tự (một minh chứng rõ nét cho sự tò mò hoang dại của bản tính chúng ta trong việc cố nắm bắt và đón đầu tương lai, như thể ta vẫn chưa có đủ việc để nghiền ngẫm hiện tại)——

thì giờ đây chúng cũng không còn mấy uy quyền như trước nữa. Điều đó càng làm cho câu chuyện về Francesco, Hầu tước xứ Saluzzo trở nên đặc biệt đáng chú ý. Khi ông giữ chức tổng tư lệnh cho Vua Francis I trong đội quân viễn chinh vượt dãy Alps, được triều đình chúng ta vô cùng sủng ái và trọng vọng, lại mang ơn lòng quảng đại của nhà vua khi ban cho tước hiệu hầu tước vốn đã bị tước đoạt của người anh trai; mặt khác, không hề có bất kỳ lý do gì thúc đẩy ông làm phản, thậm chí tình cảm của chính ông cũng chống lại sự bất trung đó, thế nhưng ông lại để bản thân mình bị khiếp sợ, theo như người ta đồn đại chắc nịch, bởi những lời sấm truyền tốt đẹp lan truyền khắp nơi nhằm ca ngợi Hoàng đế Charles V và gây bất lợi cho chúng ta (đặc biệt là ở Ý, nơi những lời tiên tri ngốc nghếch ấy được tin tưởng đến mức ở Roma, người ta dám đem những khoản tiền lớn ra cá cược để thu về khoản gấp bội khi các điềm triệu ấy ứng nghiệm, chắc chắn đến mức họ tự đinh ninh về sự diệt vong của chúng ta). Vì quá lo sợ, ông từng nhiều lần than thở với những người bạn chí cốt về những thảm họa mà ông thấy trước sẽ giáng xuống Vương quốc Pháp và những người bạn của ông nơi triều đình, để rồi cuối cùng ông phản bội và quay sang phe đối lập; dẫu vậy, vận mệnh của ông vẫn bi thảm, bất kể chòm sao nào đã chiếu mệnh vào thời điểm ấy. Tuy nhiên, ông đã hành xử trong vụ việc này giống như một kẻ bị giày vò bởi những tâm tư giằng xé; bởi khi đang nắm trong tay cả thành trì lẫn binh lực, trong khi đại quân của kẻ địch dưới sự chỉ huy của Antonio de Leyva ở ngay sát bên, và chúng ta thì hoàn toàn không mảy may nghi ngờ ý đồ của ông, lẽ ra ông đã có thể làm được nhiều hơn thế. Thật vậy, chúng ta chẳng hề tổn thất binh sĩ nào vì sự phản bội ấy, cũng chẳng mất thành trì nào ngoài Fossano, và đó lại là sau một cuộc vây hãm kéo dài cùng một sự kháng cự dũng cảm.—(1536)

Và những ai hiểu câu nói này theo chiều hướng ngược lại là đã diễn giải sai lầm:

Khôn ngoan hơn rất nhiều là Pacuvius——

Nghệ thuật bói toán nổi danh một thời trong dân tộc Tuscan đã khởi nguồn như sau: Một người nông dân khi cày sâu lưỡi cày xuống lòng đất, bỗng thấy á thần Tages trồi lên, mang hình hài của một đứa trẻ nhưng lại sở hữu trí tuệ uyên thâm và già dặn của một cụ già. Nghe tiếng đồn, toàn thể dân chúng liền đổ xô đến xem, ghi chép lại những lời nói và học thuyết của vị á thần ấy — những nguyên lý cùng phương thức để đạt đến nghệ thuật này — và lưu giữ qua nhiều thế hệ.—[Cicero, De Divina, ii. 23]—Một sự ra đời thật xứng tầm với sự phát triển sau đó của nó; phần tôi, thà tôi phó mặc vận mệnh của mình cho những con xúc xắc may rủi còn hơn là tin vào những giấc mơ hão huyền và vô nghĩa ấy. Và quả thực, trong mọi thể chế cộng hòa, một phần lớn quyền lực điều hành vẫn luôn được giao phó cho sự may rủi. Trong mô hình nhà nước lý tưởng mà Plato tự phác ɵm theo trí tưởng tượng của mình, ông đã để cho sự ngẫu nhiên quyết định nhiều vấn đề vô cùng quan trọng, thậm chí còn đòi hỏi việc kết hôn phải được định đoạt bằng cách rút thăm; ông đặt nặng tầm quan trọng của sự lựa chọn ngẫu nhiên này đến mức ra lệnh rằng những đứa trẻ sinh ra từ các cuộc hôn nhân đó phải được nuôi dưỡng ở vùng thôn quê, còn những đứa sinh ra từ các mối lương duyên khác phải bị trục xuất như là lũ con hoang đê tiện. Dù vậy, nếu có đứa nào trong số những kẻ lưu vong ấy, khi lớn lên, bất ngờ bộc lộ những triển vọng tốt đẹp, nó có thể được gọi về; và ngược lại, những đứa trẻ được giữ lại cũng sẽ bị đày ốc nếu chúng tỏ ra kém cỏi trong những năm tháng đầu đời.

Tôi thấy có những kẻ rất chăm chỉ nghiên cứu và bình chú những cuốn lịch thiên văn của họ, rồi đem ra trưng bày trước mặt chúng ta như một thứ chân lý mỗi khi có chuyện gì đó xảy ra trùng hợp đúng như vậy; và điều đó cũng dễ hiểu thôi, bởi thật khó mà tránh khỏi việc những lời tiên đoán ấy đôi khi vô tình trúng phải sự thật giữa một biển những lời dối trá vô tận.

Tôi chẳng vì thế mà đánh giá họ cao hơn dù chỉ một chút nhờ những lần ăn may tình cờ như vậy. Mọi chuyện sẽ có độ chắc chắn cao hơn nhiều nếu có một quy tắc và một chân lý mang tên "nói dối muôn đời". Hơn nữa, chẳng ai thèm ghi lại những lời bịp bợm và điềm báo sai bét của họ, bởi chúng xuất hiện vô số và quá đỗi tầm thường; nhưng hễ họ vô tình đoán trúng một lần, thì tiếng vang lại lớn dậy tột cùng, bởi đó là chuyện hiếm hoi, khó tin và kỳ lạ. Cứ như cách mà Diogenes, người được mệnh danh là Nhà vô thần, đã đáp trả kẻ nương náu ở Samothrace — người đã chỉ cho ông xem những bức tranh cùng lễ vật dâng hiến trong đền của những kẻ từng thoát nạn đắm tàu, và nói rằng: "Này ông, người vẫninh rằng các vị thần chẳng màng đến chuyện phàm trần, ông nói sao về ngần ấy con người đã được cứu mạng nhờ sự ân sủng đặc biệt của họ?" — "À, ta nói rằng," vị triết gia đáp, "những kẻ thiệt mạng dưới đáy biển đâu có treo tranh ở đây, dẫu cho số đó mới là phần đông áp đảo."—[Cicero, De Natura Deor., i. 37.]

Cicero nhận xét rằng trong số tất cả các triết gia từng công nhận sự tồn tại của thần linh, chỉ có mỗi Xenophanes xứ Colophon là đã cố gắng tận diệt mọi hình thức bói toán—[Cicero, De Divin., i. 3.]—; điều đó càng khiến ta ít ngạc nhiên hơn khi thỉnh thoảng vẫn thấy một số bậc quân chủ của chúng ta, đôi khi phải trả giá đắt, quá mức tin tưởng vào những điều hão huyền ấy. Tôi sẵn sàng đánh đổi bất cứ thứ gì để tận mắt chứng kiến hai kỳ quan vĩ đại: cuốn sách của vị viện phụ Joachim người Calabria — tiên tri về tất cả các Giáo hoàng tương lai cùng tên tuổi và phẩm chất của họ — và cuốn sách của Hoàng đế Leo — tiên tri về tất cả các vị hoàng đế và thượng phụ xứ Hy Lạp. Còn điều này thì chính tôi đã từng được chứng kiến: trong những thời kỳ hỗn loạn của đất nước, con người ta vì quá bàng hoàng trước nghịch cảnh mà vứt bỏ cả lý trí, để rồi u mê tìm kiếm trong các vì sao những nguyên nhân cổ xưa cùng những lời cảnh báo cho tai họa hiện tại. Vào thời của tôi, có những kẻ đã thành công một cách kỳ lạ trong việc ấy, đến mức khiến tôi tin rằng, đây vốn dĩ là trò giải trí của những bộ óc sắc sảo và linh hoạt, những kẻ sành sỏi ngón nghề giải mã và gỡ rối, nên họ có thể tìm thấy bất cứ thứ gì mình muốn trong bất kỳ loại văn bản nào. Nhưng trên hết, thứ tạo cho họ khoảng trống lớn nhất để tung hoành chính là thứ ngôn ngữ lập dị tối nghĩa, mơ hồ và kỳ quái của những lời sấm truyền, nơi các tác giả chẳng hề bày tỏ một ý nghĩa rõ ràng nào, mà bao trùm tất cả trong những câu đố, cốt để hậu thế tha hồ diễn giải và áp dụng theo ý thích của riêng mình.

Con quỉ hộ mệnh của Socrates, xét cho cùng, có lẽ chẳng phải thứ gì khác ngoài một sự thôi thúc nhất định của ý chí, tự dưng áp đặt lên ông mà không cần đến sự cân nhắc hay đồng thuận của lý trí. Và trong một tâm hồn đã được soi rọi và tôi luyện qua việc thực hành sự khôn ngoan cùng đức hạnh liên tục như ông, người ta có thể phỏng đoán rằng những khuynh hướng ấy, dù bộc phát và chưa qua suy xét, vẫn vô cùng quan trọng và rất đáng để tuân theo. Ai trong chúng ta cũng từng tìm thấy ở bản thân hình bóng của những sự xao động tương tự, của một phán đoán chớp nhoáng, mãnh liệt và ngẫu nhiên; và tôi hoàn toàn có thể thừa nhận chút uy quyền ở những linh cảm ấy — những thứ vốn chẳng dựa dẫm mấy vào sự thận trọng của chúng ta, và bản thân tôi cũng từng trải qua vài lần như thế. Dù chúng vốn mong manh về mặt lý luận nhưng lại vô cùng mãnh liệt trong việc thuyết phục hay ngăn cản, y hệt như những trải nghiệm thường thấy ở Socrates—[Plato, tác phẩm thuật lại về Theages người phái Pythagoras]——những linh cảm mà tôi đã để bản thân cuốn theo một cách đầy may mắn và mang lại nhiều lợi ích đến mức người ta có thể phán rằng chúng phảng phất đôi nét linh thiêng.