Tôi cho rằng, và tôi có đầy đủ lý do để làm điều đó, Jacques Amyot là người xuất sắc nhất trong số tất cả các nhà văn Pháp của chúng ta, không chỉ vì sự giản dị và trong sáng trong ngôn từ mà ông vượt trội hơn tất cả những người khác, không chỉ vì sự kiên trì khi thực hiện một công trình lớn lao đến vậy, hay vì chiều sâu hiểu biết khi ông có thể khéo léo tháo gỡ và làm sáng tỏ một tác giả đầy rẫy những nút thắt và khúc mắc (vì mặc kệ thiên hạ nói gì thì nói, tôi hoàn toàn chẳng biết gì tiếng Hy Lạp; nhưng tôi thấy ý nghĩa trong toàn bộ bản dịch của ông được gắn kết và duy trì mạch lạc đến mức chắc chắn rằng, hoặc ông đã thấu hiểu tâm tư đích thực của tác giả, hoặc nhờ việc gắn bó lâu dài với vị tác giả ấy, trong tâm hồn ông đã khắc họa được một ý niệm sống động và toàn diện về Plutarch, nên ông chưa từng mang lại cho chúng ta bất kỳ điều gì làm suy giảm hay mâu thuẫn với nguyên tác), mà trên hết thảy, điều khiến tôi vô cùng tâm đắc ở ông chính là việc ông đã có một lựa chọn hết sức khôn ngoan khi đem đến cho đất nước mình một tác phẩm vô cùng xứng đáng và hữu ích biết bao. Những kẻ dốt nát chúng ta hẳn đã lầm đường lạc lối nếu không nhờ cuốn sách này vực chúng ta dậy từ vũng bùn nhơ; nhờ ân huệ ấy của ông mà giờ đây chúng ta mới dám nói và dám viết; các quý bà cũng có thể đọc sách cho các bậc thầy giáo nghe; đây chính là cuốn sách gối đầu giường của chúng ta. Nếu vị thiện nhân ấy vẫn còn sống, tôi muốn gợi ý cho ông ấy dịch Xenophon, để làm được một việc tương tự với tác phẩm đó; công việc ấy dễ dàng hơn nhiều so với việc trước, và do đó phù hợp hơn với tuổi tác của ông. Hơn nữa, mặc dù tôi không rõ bằng cách nào, tôi có cảm giác ông lướt qua một cách rất nhanh nhẹn và khá rõ ràng những bước đi mà kẻ khác có thể đã vấp ngã, thế nhưng phong cách của ông dường như vẫn mang đậm dấu ấn cá nhân hơn ở những nơi ông không phải đối mặt với những khó khăn ấy, và cứ thế trôi đi một cách hoàn toàn thoải mái.

Tôi vừa mới đọc được đoạn này, nơi Plutarch tự thuật rằng Rusticus, khi tham dự một buổi diễn thuyết của ông tại Rome, đã nhận được một bưu kiện từ hoàng đế ở đó, nhưng lại trì hoãn việc bóc ra cho đến khi buổi lễ kết thúc: vì điều này, ông nói, toàn bộ cử tọa đã hết lời ca ngợi sự điềm tĩnh của con người ấy. Quả thực, khi bàn về sự tò mò và niềm đam mê sục sôi tin tức – thứ khiến chúng ta với biết bao sự thiếu thận trọng và thiếu kiên nhẫn mà gác lại tất cả để tiếp đón một kẻ vừa đến, rồi chẳng màng đến phép tắc hay lời ra tiếng vào, lập tức xé toạc ra bất cứ lúc nào, trước mặt bất kỳ ai, những bức thư được gửi đến cho mình – ông hoàn toàn có lý khi ca ngợi sự điềm tĩnh của Rusticus trong dịp ấy; và hơn thế nữa, ông còn có thể ca ngợi cả sự lịch sự và nhã nhặn của vị ấy vì đã không làm gián đoạn dòng chảy của bài diễn thuyết. Nhưng tôi hoài nghi liệu có ai có thể khen ngợi sự thận trọng của ông ta hay không; bởi vì khi nhận được những bức thư bất ngờ, đặc biệt là từ một vị hoàng đế, việc trì hoãn đọc chúng hoàn toàn có thể dẫn đến những hậu quả vô cùng bất lợi. Thói xấu đối lập với sự tò mò chính là sự cẩu thả, một tính cách mà tôi mang bản chất hướng về, và ở đó tôi từng thấy một số kẻ cực đoan đến mức người ta có thể tìm thấy những bức thư được gửi cho họ từ ba hay bốn ngày trước, vẫn nằm nguyên trong túi mà chưa hề được bóc niêm phong.

Tôi chưa bao giờ mở bất kỳ bức thư nào được gửi cho người khác; không chỉ những bức thư được ủy thác cho tôi, mà ngay cả những bức thư tình cờ rơi vào tay tôi do vận may đưa đẩy; và tôi sẽ tự giận bản thân nếu đôi mắt tôi vô tình lén đọc được bất kỳ nội dung quan trọng nào trong bức thư mà một người đang đọc khi tôi đứng gần một nhân vật quyền quý. Chưa từng có ai ít tò mò hay ít săm soi chuyện của người khác hơn tôi.

Vào thời của các bậc cha ông chúng ta, Monsieur de Boutieres suýt chút nữa đã để mất Turin chỉ vì mải vui vẻ cùng bạn bè trong bữa tối, nên đã trì hoãn việc đọc bức thông tri được gửi đến cho mình về âm mưu phản loạn nhắm vào thành phố nơi ông đang làm chỉ huy. Và chính Plutarch này cũng đã cho tôi hiểu rằng, Julius Caesar lẽ ra đã tự cứu lấy mình, nếu như trên đường đến Viện Nguyên lão vào ngày ông bị ám sát bởi những kẻ âm mưu, ông đọc một mẩu giấy được đưa cho mình dọc đường. Ông cũng kể câu chuyện về Archias, kẻ bạo ngược thành Thebes, rằng vào đêm trước khi diễn ra vụ ám sát do Pelopidas âm mưu thực hiện nhằm tiêu diệt hắn để trả lại tự do cho đất nước, hắn đã nhận được một bản tường trình đầy đủ bằng văn bản do một người khác tên là Archias, người Athens, gửi đến về toàn bộ âm mưu đó, và rằng chiếc bưu kiện này đã được trao tận tay hắn khi hắn đang ngồi ăn tối, nhưng hắn lại trì hoãn việc bóc nó ra, đồng thời nói một câu mà sau này trở thành một câu tục ngữ ở Hy Lạp rằng: “Việc để ngày mai tính.”

Tôi nghĩ rằng một người khôn ngoan, vì sự tôn trọng dành cho người khác, chẳng hạn như để không làm phiền lòng cử tọa giống như Rusticus đã làm, hoặc để không cắt đứt một công việc quan trọng khác đang dang dở, có thể trì hoãn việc đọc hay nghe bất kỳ điều mới mẻ nào được mang đến cho mình; nhưng vì lợi ích hay niềm vui riêng tư của bản thân, đặc biệt nếu ông ta là một vị quan chức của triều đình, mà lại không chịu ngắt quãng bữa ăn hay giấc ngủ của mình thì quả thực là điều không thể bào chữa. Và thời xưa ở Rome, từng có chỗ ngồi của các quan chấp chính quan, theo cách gọi của họ, đó là vị trí danh giá nhất tại bàn tiệc, vì đây là nơi tự do nhất và thuận tiện nhất cho những ai muốn đến để thưa chuyện với người ngồi ở đó; qua đó có thể thấy rằng, ngay cả khi đang dùng bữa, họ vẫn không hoàn toàn rũ bỏ sự quan tâm đến các công việc và biến cố khác. Nhưng suy cho cùng, trong các hành vi của con người, thật quá khó để đưa ra một quy tắc chuẩn xác dựa trên các lý lẽ đạo đức sao cho vận may không vì thế mà đòi hỏi quyền lợi riêng của nó.