THƯA NGÀI,—Việc dùng sức mạnh trí tuệ để lật đổ và phá hủy những quan niệm vốn được công chúng đón nhận và mang lại cho chúng ta sự thỏa mãn cùng niềm an lạc là một trong những sự lầm lạc hiển nhiên nhất của con người. Trong khi vạn vật dưới vòm trời này đều tận dụng mọi phương thế được tự nhiên ban tặng để mưu cầu sự tiến bộ và tiện ích cho sinh tồn của mình, thì những kẻ kia, cốt để tỏ ra mình là người sắc sảo và uy bác, không chấp nhận bất cứ điều gì chưa được thử thách và cân nhắc ngàn lần bằng thứ lý luận tinh vi nhất, lại đành lòng hy sinh sự bình yên trong tâm hồn để đổi lấy hoài nghi, bất an cùng niềm phấn khích sốt dẻo. Chẳng phải ngẫu nhiên mà thời thơ ấu và sự đơn thuần lại được chính kinh thánh ca ngợi. Phần tôi, tôi thích được an nhiên hơn là thông tuệ: xin hãy cho tôi sự thỏa mãn, dẫu tầm hiểu biết của tôi có phần hạn hẹp. Đó là lý do, thưa Ngài, dẫu những kẻ có tư chất thông minh thường cười chê sự bận tâm của chúng ta về những chuyện xảy ra sau khi ta qua đời—chẳng hạn như linh hồn ta, khi đã chuyển đến chốn khác, sẽ hoàn toàn mất đi ý thức về những gì diễn ra ở trần thế này—tôi vẫn cho rằng việc ngẫm ngợi rằng ta có khả năng kéo dài cuộc sống qua danh tiếng và sự nghiệp là một sự an ủi lớn lao cho sự mong manh và ngắn ngủi của đời người. Tôi vô cùng đón nhận quan niệm dễ chịu và thuận theo tự nhiên vốn gắn liền với bản thể chúng ta ấy, mà không cần truy vấn quá khắt khe bằng lý trí xem tại sao hay như thế nào. Bởi lẽ, vì đã hết lòng yêu mến cố M. de la Boetie, theo đánh giá của tôi là con người vĩ đại nhất thời đại chúng ta, tôi sẽ tự thấy mình vô cùng tắc trách trong phận sự nếu không đem hết sức mình để ngăn cản một cái tên như tên của anh ấy, một ký ức quá đỗi xứng đáng được lưu danh, rơi vào quên lãng; và nếu tôi không dốc hết tâm sức để giữ cho tên tuổi ấy mãi tươi mới. Tôi tin rằng anh ấy cảm nhận được phần nào những gì tôi làm cho mình, và rằng những ân huệ của tôi chạm đến và làm anh ấy vui lòng. Thật vậy, anh ấy sống trong trái tim tôi một cách mãnh liệt và trọn vẹn đến nỗi tôi không đành lòng tin rằng anh ấy đã vùi thân vào lòng đất lạnh, hay hoàn toàn bị cắt đứt mọi liên lạc với chúng ta. Do đó, thưa Ngài, vì bất kỳ ánh sáng mới nào tôi có thể rọi vào anh ấy và tên tuổi anh ấy cũng chính là ngần ấy đóng góp thêm cho giai đoạn tồn tại thứ hai của anh ấy, hơn nữa, vì tên tuổi anh ấy được tôn vinh và làm cho cao quý bởi chốn dung thân của nó, tôi không chỉ có trách nhiệm truyền bá nó rộng rãi nhất có thể, mà còn phải phó thác nó cho sự bảo bọc của những bậc danh giá và đức hạnh. Giữa những con người ấy, Ngài giữ một vị trí trọng yếu đến mức để mang lại cho Ngài cơ hội tiếp đón vị khách mới này và đối đãi chu đáo với anh ấy, tôi đã quyết định dâng tặng Ngài tác phẩm nhỏ này—không phải vì bất kỳ lợi lộc nào Ngài có thể thu được từ đó, bởi tôi thừa biết Ngài chẳng cần ai phải giải nghĩa về Plutarch và các bạn hữu của ông—nhưng rất có thể Madame de Roissy, khi đọc thấy trong đây trật tự quản gia cùng sự hòa hợp hạnh phúc của gia đình Ngài được khắc họa sống động như đời thực, sẽ vô cùng hoan hỉ khi nhận ra khuynh hướng tự nhiên của chính mình chẳng những đã chạm đến mà còn vượt qua cả những lý thuyết của các nhà triết học uyên bác nhất về bổn phận và đạo luật trong đời sống vợ chồng. Dù sao đi nữa, việc có thể làm bất cứ điều gì mang lại niềm vui cho Ngài và gia quyến mãi mãi là vinh hạnh đối với tôi, bởi đó là bổn phận mà tôi mang ơn phải phục vụ.

Thưa Ngài, tôi cầu xin Thượng đế ban cho Ngài một cuộc đời trường thọ và hạnh phúc. Viết từ Montaigne, ngày 30 tháng 4 năm 1570. Đầy tớ khiêm nhường của Ngài, MICHEL DE MONTAIGNE.