Có một số thủ pháp nhỏ nhoi và những sự tinh vi phù phiếm mà đôi khi con người ta kỳ vọng sẽ mang lại cho mình danh tiếng và sự ca tụng: chẳng hạn như các nhà thơ sáng tác những bài thơ dài mà mỗi dòng đều bắt đầu bằng cùng một chữ cái; chúng ta thấy những hình quả trứng, quả địa cầu, đôi cánh và cái rìu được cắt tỉa bởi người Hy Lạp cổ đại theo nhịp điệu những vần thơ của họ, làm cho chúng dài ra hoặc ngắn lại để tượng trưng cho hình thù này hay hình thù khác. Cùng bản chất ấy là công việc của kẻ từng bận tâm tính toán xem các chữ cái trong bảng chữ cái có thể hoán vị thành bao nhiêu trật tự khác nhau, và tìm ra con số đáng kinh ngạc được nhắc đến trong tác phẩm của Plutarch. Tôi vô cùng thích thú với thái độ của nhân vật nọ, khi có kẻ dẫn đến trước mặt ông một người đã học được cách ném một hạt kê với sự khéo léo và chuẩn xác đến mức không bao giờ trượt khỏi lỗ kim; và khi được xin thưởng cho một màn trình diễn hiếm có nhường ấy, ông đã vui vẻ, và theo tôi là rất công bằng, ra lệnh trao cho anh ta một số lượng nhất định những giạ hạt kê cùng loại, để anh ta không phải thiếu thốn thứ dùng cho việc luyện tập một môn nghệ thuật lừng danh đến thế. Đó là một bằng chứng xác thực cho sự phán xét kém cỏi khi người ta tán thành những thứ chỉ vì chúng hiếm và mới, hoặc vì độ khó, trong khi giá trị và tính hữu dụng lại không đồng hành để tôn vinh chúng.

Tôi vừa mới trò chuyện cùng gia đình mình về trò chơi xem ai có thể tìm ra nhiều thứ nhất có hai đầu mút giống nhau; chẳng hạn như từ Sire, vốn là danh hiệu dành cho người tôn quý nhất quốc gia, là nhà vua, đồng thời cũng dùng cho dân thường như các thương nhân, nhưng không bao giờ dùng cho bất kỳ tầng lớp nào ở giữa. Phụ nữ thuộc tầng lớp thượng lưu được gọi là Dames, các nữ quý tộc bậc trung là Demoiselles, còn tầng lớp phụ nữ hạ tiện nhất lại được gọi là Dames, giống như tầng lớp đầu tiên. Tấm vải vóc trang trọng trên bàn ăn của chúng tôi chỉ được phép xuất hiện trong cung điện của các vương hầu và trong các quán rượu. Democritus từng nói rằng thần linh và muôn thú có giác quan nhạy bén hơn con người, những kẻ nằm ở khoảng giữa. Người La Mã mặc cùng một kiểu trang phục trong cả tang lễ lẫn tiệc tùng. Chắc chắn một điều rằng sự sợ hãi tột cùng và lòng nhiệt thành tột cùng của lòng dũng cảm đều gây ra sự xáo trộn và làm chùng phần bụng. Biệt danh “Kẻ run rẩy” mà người ta gán cho Sancho XII, vua xứ Navarre, cho chúng ta biết rằng sự dũng cảm cũng gây ra hiện tượng run rẩy ở chân tay chẳng kém gì sự sợ hãi. Những người đang mặc áo giáp cho vị vua ấy, hoặc cho một người nào đó vốn cũng rơi vào tình trạng tương tự trong những dịp tương tự, đã tìm cách trấn an ông bằng cách làm giảm bớt mức độ nguy hiểm mà ông sắp dấn thân vào: “Các ngươi hiểu lầm ta rồi,” ông nói, “vì nếu da thịt ta có thể ý thức được mối nguy mà lòng dũng cảm của ta sắp sửa đưa nó lao vào, thì nó hẳn đã ngã quỵ xuống mặt đất rồi.” Cảm giác kiệt sức ập đến với chúng ta do sự lạnh nhạt hoặc chán ghét trong những chốn ái ân cũng bắt nguồn từ một ham muốn quá đỗi bạo liệt và sự nồng nhiệt thái quá. Sự lạnh giá tột cùng và cái nóng tột cùng đều có tác dụng làm sôi và nướng chín. Aristotle nói rằng những thỏi chì có thể tan chảy và tuôn chảy dưới cái lạnh và sự khắc nghiệt của mùa đông cũng y hệt như dưới sức nóng dữ dội. Ham muốn và sự chán chê lấp đầy mọi cấp độ phía trên và phía dưới sự khoái lạc bằng nỗi đau khổ. Sự đần độn và sự khôn ngoan gặp nhau ở cùng một tâm điểm của cảm xúc và sự quyết tâm, trong việc chịu đựng những tai ương của con người. Người khôn ngoan kiểm soát và chiến thắng điều ác, trong khi những kẻ khác không hề hay biết về nó: những kẻ sau đây, có thể nói là đứng ở phía bên này của tai ương, còn những kẻ kia thì đứng ở phía bên kia, những kẻ sau khi đã cân nhắc và xem xét kỹ lưỡng bản chất của chúng, đã đo lường và phán xét chúng đúng với thực chất của mình, nhờ vào một tâm hồn cường tráng mà vượt ra ngoài tầm với của chúng; họ khinh bỉ và dẫm đạp chúng dưới chân, sở hữu một tâm hồn vững chãi và được gia cố kiên cố, để rồi khi những mũi tên của số mệnh lao đến đâm sầm vào, chúng buộc phải dội ngược lại và cùn mòn đi, khi gặp phải một thể xác mà trên đó chúng không thể để lại bất kỳ dấu ấn nào; tình trạng bình thường và ở mức trung bình của con người nằm ở giữa hai thái cực này, bao gồm những kẻ nhận thức được tai ương, cảm nhận được chúng, nhưng lại không tài nào chịu đựng nổi. Thời thơ ấu và tuổi già lú lẫn gặp nhau trong sự suy nhược của bộ não; lòng tham lam và sự hoang phí gặp nhau trong cùng một cơn khát khao và thèm thuồng của cải.

Người ta có thể nói một cách có cơ sở rằng có một sự dốt nát vỡ lòng đi trước tri thức, và một sự dốt nát uyên bác đi sau tri thức: một thứ ngu dốt do tri thức tạo ra và sinh ra, đồng thời cũng chính là thứ quét sạch và tiêu diệt sự dốt nát ban đầu. Từ những trí tuệ tầm thường, ít tò mò và ít được học hỏi, những tín đồ Cơ Đốc giáo tốt bụng đã ra đời, những người bằng sự kính cẩn và vâng phục đã đơn thuần tin tưởng và kiên định với đức tin của mình. Ở những trí tuệ tầm trung và năng lực ở mức trung bình, sai lầm của quan điểm bắt đầu hình thành; họ nương theo bề ngoài của ấn tượng đầu tiên, và có chút lý lẽ phảng phất bên mình khi quy chụp việc chúng ta tiếp tục bước đi trên con đường mòn cũ kỹ là do sự khờ khạo và đần độn, ám chỉ những người trong chúng ta chưa từng tự trang bị kiến thức qua việc học tập. Những tâm hồn cao cả và thanh cao hơn, vững vàng và tinh anh hơn, tạo nên một tầng lớp tín đồ chân chính khác, những người qua quá trình tìm kiếm chân lý lâu dài và đầy tính tôn giáo, đã thu nhận được một thứ ánh sáng minh bạch và thấu suốt hơn vào Kinh thánh, đồng thời khám phá ra bí mật huyền nhiệm và thiêng liêng trong nền chính trị giáo hội của chúng ta; thế mà chúng ta vẫn thấy có những kẻ, thông qua bậc thang trung gian ấy, đã đạt đến cấp độ tối cao đó với thành quả và sự xác tín kỳ diệu, tựa như chạm đến giới hạn tột cùng của sự minh triết theo đạo Cơ Đốc, và tận hưởng chiến thắng của mình với sự an ủi lớn lao về mặt tinh thần, lòng biết ơn khiêm nhường trước ân huệ thiêng liêng, sự cải tánh hoàn lương và sự khiêm nhường kỳ lạ. Tôi không có ý định xếp những kẻ khác vào hàng ngũ này, những kẻ để rũ bỏ mọi nghi ngờ về những sai lầm trước đây của họ và để chứng minh với chúng ta rằng họ là những người lành mạnh và vững vàng, đã tỏ ra cực kỳ bất cẩn và bất công trong việc theo đuổi sự nghiệp của chúng ta, đồng thời làm vấy bẩn nó bằng vô số lời khiển trách đầy bạo lực và áp bức. Những người nông dân chất phác là những người tốt, và các nhà triết học cũng vậy, hay bất cứ ai mà thời đại này gọi tên họ, là những người có lý trí mạnh mẽ và minh mẫn, và có tâm hồn được bồi dưỡng phong phú bởi kiến thức hữu ích từ các môn khoa học. Những kẻ lai tạp, những kẻ đã khinh miễn hình thái dốt nát ban đầu của chữ nghĩa mà lại không tài nào vươn tới được hình thái thứ hai (giống như ngồi giữa hai chiếc ghế, giống như tôi và rất nhiều người khác trong chúng ta), mới là những kẻ nguy hiểm, ngốc nghếch và phiền toái; chính họ là những kẻ đang gây rối cho thế gian này. Và đó là lý do tại sao bản thân tôi, lui về phía sau hết mức có thể về phía trạm dừng chân đầu tiên và tự nhiên, nơi mà tôi đã từng vô ích tìm cách tiến lên.

Thơ ca bình dân và hoàn toàn tự nhiên

mang trong mình một số nét duyên dáng mộc mạc, nhờ đó nó có thể sánh ngang với vẻ đẹp tuyệt mỹ của thơ ca đã được trau chuốt bằng nghệ thuật: như chúng ta thấy trong các bài thơ điền viên xứ Gascon và những khúc ca được mang đến từ các quốc gia không hề có chút hiểu biết nào về bất kỳ hình thức khoa học nào, thậm chí còn chưa biết sử dụng chữ viết. Thể loại thơ ca ở tầng giữa hai thái cực này đều bị khinh miệt, không có giá trị, danh dự hay sự kính trọng.

Nhưng xét thấy con đường một khi đã mở ra cho trí tưởng tượng, tôi nhận ra, như thường lệ, rằng những gì chúng ta từng cho là một bài tập khó khăn và một đề tài hiếm hoi hóa ra lại không phải như vậy, và một khi ngọn lửa sáng tạo đã nung nóng, nó sẽ tìm ra vô số những ví dụ tương đồng. Tôi chỉ xin bổ sung thêm điều này—nếu như những Tiểu luận này của tôi đủ quan trọng để đáng nhận được sự phán xét từ giới phê bình, thì có lẽ, tôi nghĩ rằng, chúng sẽ không chiếm được cảm tình của những người có năng lực tầm thường và bình dân, cũng chẳng mấy được lòng tầng lớp người xuất chúng và ưu tú; hạng người thứ nhất sẽ không hiểu chúng cho đủ, còn hạng người sau sẽ hiểu chúng quá nhiều; và cứ thế chúng có thể lơ lửng ở vùng trung gian ấy.