THƯA NGÀI CHƯỞNG ẤN,—Tôi cho rằng những người như Ngài, những người mà vận mệnh và lý trí đã trao phó gánh nặng việc nước, luôn hết sức quan tâm đến việc tìm hiểu phẩm chất của những kẻ dưới quyền; bởi chẳng có cộng đồng nào lại kém cỏi đến mức, nếu biết phân công quyền lực hợp lý, lại thiếu người gánh vác mọi trọng trách công vụ; và khi đạt được điều ấy, quốc gia xem như đã hoàn thiện về mặt thể chế. Thế nhưng, điều này càng đáng khao khát bao nhiêu thì lại càng khó thực hiện bấy nhiêu, bởi Ngài không thể có đủ mắt để bao quát một quần thể quá đông đúc và trải rộng, cũng chẳng thể thấu tận đáy lòng người để nhận diện những ý đồ và lương tâm vốn là điều cốt yếu cần xem xét. Do đó, chưa từng có một nền cộng hòa nào được tổ chức hoàn hảo đến mức chúng ta không đôi khi phát hiện ra những thiếu sót trong một bộ phận hay một sự lựa chọn nhân sự nào đó; và trong những hệ thống mà sự ngu dốt, lòng đố kỵ, thói nịnh hót, mưu mô và bạo lực ngự trị, nếu vô tình có sự tuyển chọn nào dựa trên tài năng và chuẩn mực, thì chắc chắn chúng ta phải tạ ơn Vận Mệnh, kẻ trong những bước đi thất thường của mình, đôi khi đã chọn con đường của lý trí.

Thưa Ngài, suy ngẫm ấy thường an ủi tôi mỗi khi tôi nhìn thấy ông Etienne de la Boetie, một trong những con người xứng đáng nhất với trọng trách cao, phải trải qua cả cuộc đời không việc làm, không tiếng tăm bên ngọn lửa gia đình, gây tổn hại khôn lường cho lợi ích công cộng. Bởi xét về phần ông, tôi có thể đoan chắc với Ngài rằng, ông giàu có biết bao về những thứ tài sản thách thức cả vận mệnh, đến mức chưa từng có ai mãn nguyện và thanh thản hơn thế. Tôi thừa biết rằng ông từng được cất nhắc lên những chức vị tại địa phương—những chức vị được xem là quan trọng—và tôi cũng biết rõ chẳng ai hoàn thành nhiệm vụ ấy xuất sắc hơn ông; để rồi khi qua đời ở tuổi ba mươi hai, ông đã để lại một tiếng tăm vượt xa tất cả những người tiền nhiệm.

Nhưng dù vậy, không vì thế mà một kẻ xứng đáng làm tướng lại bị bỏ mặc làm một người lính trơn, hay giao những chức vụ tầm thường cho những ai hoàn toàn đủ tầm gánh vác việc lớn. Thực ra, năng lực của ông đã bị phung phí và sử dụng quá kiệm ước; đến nỗi ngoài công việc thực tế, vẫn còn dư dạt biết bao tài năng bị bỏ phí, lẽ ra đã có thể được huy động để mang lại lợi ích chung và vinh quang riêng cho ông.

Do đó, thưa Ngài, vì ông vốn dĩ thờ ơ với danh tiếng của chính mình (bởi đức hạnh và tham vọng, ngặt thay, hiếm khi ở cùng một chỗ), và vì ông sống trong một thời đại mà những kẻ khác quá ư tầm thường hoặc đố kỵ chẳng đủ tầm nhìn nhận phẩm chất của ông, nên tôi vô cùng trúng dại ở lòng mình rằng dẫu sao đi nữa, ký ức về ông—thứ mà tôi mang ơn như nghĩa vụ của một người bạn—cũng phải được hưởng phần thưởng xứng đáng cho cuộc đời hào hiệp ấy, và phải sống mãi trong tiếng thơm của những bậc hiền tài. Vì lý do này, thưa Ngài, tôi rất mong muốn đưa ra ánh sáng và dâng lên Ngài vài vần thơ tiếng Latin ít ỏi mà ông để lại. Khác với người thợ xây đặt phần đẹp nhất của ngôi nhà hướng ra mặt phố, hay người chủ tiệm bày biện những mặt hàng thượng hạng nhất trong khung cửa kính, phần quý giá nhất ở người bạn của tôi, tinh hoa và tủy cốt thiên tài của ông, đã ra đi cùng ông, và điều còn lại với chúng ta chỉ là vỏ cây và những chiếc lá.

Những chuyển động được tiết chế chuẩn xác trong tâm trí ông, lòng kính Chúa, đức hạnh, sự công chính, sự hoạt bát, tính vững vàng và thâm trầm của phán đoán, sự cao cả trong tư tưởng vượt xa tầm thường, học thức, vẻ duyên dáng trong từng hành động thường ngày, tình yêu thương sâu sắc dành cho quê hương khốn khổ, cùng lòng căm thù tận xương tủy đối với mọi thói hư tật xấu, đặc biệt là thứ buôn thần bán thánh đê hèn ngụy trang dưới cái tên cao quý là công lý—tất cả chắc chắn phải gợi lên ở mọi người thiện tâm một tình yêu sâu sắc cùng nỗi tiếc thương vô hạn trước sự ra đi của ông. Nhưng thưa Ngài, tôi không tài nào làm nổi bật hết thảy những phẩm chất ấy; và về phần thành quả học tập của chính ông, chưa từng có ý nghĩ nào xuất hiện trong đầu ông nhằm để lại chút bằng chứng cho hậu thế; tất cả những gì còn lại chỉ là chút ít tác phẩm được ông thực hiện ngẫu hứng trong những lúc tiêu khiển.

Dù thế nào đi nữa, tôi vẫn xin Ngài hãy đón nhận nó bằng tấm lòng ôn hòa; và vì phán đoán của chúng ta về những điều lớn lao đôi khi được hình thành từ những thứ nhỏ nhặt, và ngay cả những cuộc tiêu khiển của các vĩ nhân cũng mang theo, đối với những quan sát viên tinh tế, vài nét cao quý về cội nguồn của chúng, tôi mong Ngài qua đây có thể hiểu thêm đôi chút về ông, từ đó mà trìu mến trân quý tên tuổi và ký ức về ông. Làm như vậy, thưa Ngài, cũng chính là sự đáp lại cao cả đối với thiện cảm mà ông từng dành cho đức hạnh của Ngài, đồng thời hiện thực hóa điều ông hằng khao khát khôn nguôi sinh thời; bởi chẳng có ai trên đời này mà ông mong mỏi được kết thân và làm bạn hơn chính Ngài. Nhưng nếu có ai cảm thấy khó chịu trước sự tự ý của tôi với tài sản của người khác, tôi có thể đáp lại rằng chẳng có điều gì từng được viết ra hay địnhốn, dẫu là trong các học viện triết học, về những nghĩa vụ và quyền lợi thiêng liêng của tình bạn, có thể truyền tải một cách đầy đủ về mối thâm tình từng tồn tại giữa con người ấy và tôi.

Hơn thế nữa, thưa Ngài, món quà nhỏ bé này, nhân tiện một công đôi việc, cũng có thể bày tỏ lòng kính trọng và ngưỡng mộ mà tôi dành cho tài năng và phẩm giá cao quý của Ngài; bởi đối với những thứ tài sản phù du và ngẫu nhiên, tôi vốn chẳng màng bận tâm.

Thưa Ngài, tôi cầu xin Chúa ban cho Ngài một cuộc đời thật hạnh phúc và trường thọ. Viết tại Montaigne, ngày 30 tháng 4 năm 1570.—Người đầy tớ khiêm nhường và vâng lệnh của Ngài,

MICHEL DE MONTAIGNE.