Sieur de la Brousse, người anh của tôi, và tôi, trong một lần cùng nhau hành trình vào thời kỳ chiến tranh tương tàn của chúng tôi, đã gặp một người có vẻ là dòng dõi tử tế. Ông ta thuộc phe đối lập, dẫu tôi không hề hay biết điều đó từ trước, bởi ông ta cố tình che giấu; và điều oái oăm là trong những cuộc chiến tranh thế này, các quân bài bị xáo trộn đến mức kẻ thù chẳng khác nào chính bạn qua bất kỳ dấu hiệu bề ngoài nào về ngôn ngữ hay y phục, lại cùng được nuôi dưỡng dưới một thứ luật pháp, bầu không khí và phong tục, khiến cho việc tránh khỏi sự hỗn loạn và nhầm lẫn là điều vô cùng khó khăn. Điều này khiến bản thân tôi đâm ra e ngại khi chạm trán bất kỳ đội quân nào của phe ta tại một nơi mà tôi không được ai biết mặt, cốt để không phải nơm nớp lo sợ khi phải xưng tên, và rủi thay có khi còn gặp chuyện tồi tệ hơn thế; y như điều từng xảy ra với tôi trước đây, nơi mà do một sự nhầm lẫn oái oăm như vậy, tôi đã mất cả người lẫn ngựa, và trong số đó, một thiếu niên người Ý là tiểu đồng của tôi — kẻ mà tôi đã hết lòng yêu thương và chăm bẵm — đã bị sát hại một cách thảm thương, dập tắt đi một tuổi trẻ đầy ắp những triển vọng và kỳ vọng lớn lao. Thế nhưng, người quý ông mà anh em chúng tôi gặp gỡ lại mang một nỗi sợ hãi tột cùng, tái mét đến chết khiếp mỗi khi giáp mặt với bất kỳ kỵ mã nào, hay khi đi ngang qua những thị trấn đang phất cờ trung thành với Nhà vua, đến mức cuối cùng tôi cũng nhận ra đó chính là những tiếng chuông cảnh báo từ lương tâm. Kẻ khốn khổ ấy ngỡ như qua lớp kính che mặt và những hình thánh giá trên chiếc áo choàng của mình, bất kỳ ai cũng có thể thấu suốt vào tận tâm can và đọc được những ý định thầm kín nhất trong lòng hắn; sức mạnh của lương tâm thật là kỳ diệu biết bao. Nó khiến chúng ta tự phản bội, tự tố cáo, và tự chiến đấu chống lại chính mình, rồi vì thiếu vắng những nhân chứng khác, lại tự đứng ra làm chứng chống lại bản thân:

Câu chuyện này ai ai cũng nằm lòng: Bessus người Paeon, khi bị quở trách vì tội vô cớ phá tổ chim sẻ non và giết hại chúng, đã đáp rằng ông ta có lý do để làm thế, bởi những chú chim nhỏ bé ấy cứ liên tục vu khống ông ta là thủ phạm sát hại cha mình. Tội ác nghịch tử ấy cho đến lúc đó vẫn được giấu kín và không ai hay biết, nhưng cơn thịnh nộ báo thù của lương tâm đã khiến chính hắn — kẻ phải chịu hình phạt — tự mình phanh phui ra điều đó. Hesiod đã đính chính lại câu nói của Plato rằng sự trừng phạt luôn theo sát gót tội lỗi, bởi theo ông, nó vốn ra đời cùng một lúc với tội lỗi. Kẻ nào mong chờ sự trừng phạt thì bản thân kẻ đó đã phải chịu đựng nó rồi, và kẻ nào đáng bị trừng phạt thì cũng đang thấp thỏm đợi chờ nó. Sự độc ác tự vẽ ra những hình phạt cho chính mình:

như con ong đốt và làm đau kẻ khác, nhưng đau đớn nhất vẫn là chính nó, bởi nó mất đi chiếc ngòi và vĩnh viễn mất luôn khả năng sử dụng nó,

Loài bọ Tây Ban Nha (Cantharides), theo một nghịch lý của tự nhiên, mang trong cơ thể một chất giải độc để chống lại chính độc chất của chúng. Tương tự như vậy, vào khoảnh khắc con người tìm thấy niềm vui trong thói hư tật xấu, một nỗi phiền muộn liền nảy sinh trong sâu thẳm lương tâm, hành hạ chúng ta cả lúc ngủ lẫn khi thức bằng đủ loại tưởng tượng dằn vặt:

Apollodorus từng mơ thấy mình bị người Scythia lột da rồi đem nấu chín trong một cái vạc, và trái tim ông ta đã lẩm bẩm những lời này: “Ta chính là cội nguồn của mọi tai họa đã giáng xuống đầu ngươi.” Epicurus từng nói rằng chẳng có chốn trốn chạy nào có thể che giấu được kẻ gian ác, bởi chúng không bao giờ có thể yên tâm rằng mình đã được giấu kín khi mà lương tâm vẫn đang vạch trần chúng trước chính bản thân chúng.

Giống như một lương tâm tật nguyền gieo rắc vào lòng ta nỗi sợ hãi, một lương tâm trong sáng lại ban cho ta sự tự tin và lòng quả quyết lớn lao hơn; và tôi có thể thành thật nói rằng mình đã vượt qua không ít hiểm nguy với những bước đi vững chãi hơn nhờ vào sự thấu hiểu thầm kín về ý chí của bản thân và sự vô tội trong những dự tính của mình:

Có hàng ngàn ví dụ về điều này; nhưng chỉ cần dẫn chứng ba trường hợp từ một con người duy nhất là đủ. Scipio, khi bị cáo buộc trước thần dân Rome về một số tội danh vô cùng nghiêm trọng vào một ngày nọ, thay vì biện hộ cho bản thân hay xu nịnh các thẩm phán, đã nói rằng: “Các vị thật rất xứng đáng khi ngồi vào ghế xét xử một con người mà nhờ ơn ông ta, các vị mới có quyền phán xử cả thế giới.” Một lần khác, toàn bộ câu trả lời mà ông dành cho hàng loạt lời buộc tội do một vị quan hộ dân đại diện đưa ra, thay vì tự bào chữa, lại là: “Nào các công dân, chúng ta hãy đi thôi, hãy cùng đi tạ ơn các vị thần vì chiến thắng mà họ đã ban cho tôi trước người Carthage vào ngày này,” và vừa dắt díu nhau tiến về phía Đền thờ, ông lập tức khiến toàn thể hội đồng cùng chính kẻ cáo buộc mình phải lủi thủi bước theo sát gót. Và khi Petilius — kẻ được Cato sai khiến — đến đòi Scipio giải trình về số tiền từng đi qua tay ông ở tỉnh Antioch, Scipio liền bước vào viện nguyên lão để giải quyết việc đó, lấy từ dưới lớp áo choàng ra một cuốn sổ mà ông bảo rằng trong đó ghi chép tường tận mọi khoản thu chi của mình; nhưng khi được yêu cầu giao nộp cuốn sổ cho viên lục sự để kiểm tra, ông từ chối, nói rằng ông sẽ không tự hạ nhục mình đến mức độ ấy; và ngay trước mặt toàn thể viện nguyên lão, ông tự tay xé nát cuốn sổ thành từng mảnh. Tôi không tin rằng ngay cả một lương tâm chai lì nhất cũng có thể giả mạo được sự vững chãi lớn lao đến nhường ấy. Titius Livius đã viết rằng ông vốn dĩ có một khí phách quá cao ngạo và đã quen với một vận mệnh quá đỗi huy hoàng, nên chẳng màng học lấy cách trở nên tội lỗi, cũng chẳng thèm hạ mình xuống mức tầm thường của việc đi minh oan cho sự vô tội của bản thân.

Việc tra tấn con người bằng cực hình là một phát minh nguy hiểm, dường như dùng để thử thách sự kiên nhẫn nhiều hơn là để tìm ra sự thật. Cả kẻ có đủ sức chịu đựng nó để che giấu sự thật lẫn kẻ không có đều như nhau: bởi cớ gì nỗi đau lại có thể khiến tôi nhanh chóng thú nhận những gì thực sự đã xảy ra, hơn là ép buộc tôi phải thốt ra những điều không hề tồn tại? Ngược lại, nếu kẻ không có tội lỗi trong vụ việc mà mình bị cáo buộc lại có gan góc để trải qua những cực hình đó, thì tại sao kẻ có tội lại không thể có được sự can đảm tương tự, khi mà phần thưởng trước mắt lại là một mạng sống quá đỗi quý giá? Tôi tin rằng nền tảng của phát minh này xuất phát từ việc cân nhắc sức mạnh của lương tâm: bởi đối với kẻ có tội, lương tâm dường như hùa theo cỗ máy tra tấn để ép hắn phải thú nhận lỗi lầm và làm lung lay ý chí của hắn; nhưng mặt khác, nó lại củng cố sức mạnh cho kẻ vô tội chống lại những hình phạt. Suy cho cùng, nói một cách thật lòng, đó là một phép thử đầy rẫy sự bấp bênh và hiểm nguy — con người ta sẽ chẳng nói gì, chẳng làm gì để tránh khỏi những cực hình không tài nào chịu đựng nổi hay sao?

Đó là lý do tại sao, kẻ bị vị thẩm phán đem ra tra tấn cốt để hắn không phải chết trong oan ức, cuối cùng lại chết vừa trong oan ức vừa dưới cỗ máy tra tấn. Hàng ngàn và hàng ngàn kẻ đã tự nhận tội về mình thông qua những lời thú tội giả mạo, trong số đó tôi xếp cả Philotas, khi cân nhắc các tình tiết trong phiên tòa mà Alexander dựng lên cho hắn cùng tiến trình của những đòn tra tấn. Dẫu vậy, một số người vẫn cho rằng đó là điều ác nhỏ nhặt nhất mà sự yếu đuối của con người có thể phát minh ra; dẫu theo quan điểm của tôi, điều đó hết sức vô nhân đạo và chẳng mang lại mấy tác dụng.

Nhiều quốc gia — vốn ít dã man hơn trong chuyện này so với người Hy Lạp và người La Mã, những kẻ lại đi gán cho họ cái mác đó — coi việc tra tấn và phanh thây một con người vì một lỗi lầm mà họ hãy còn hoài nghi là hành vi khủng khiếp và tàn nhẫn. Làm sao kẻ đó có thể giúp các người xua tan sự dốt nát? Các người chẳng phải là quá bất công hay sao, khi vì không muốn kết liễu một mạng người mà không có lý do chính đáng, lại đi làm những chuyện còn tồi tệ hơn cả việc giết người? Và để thấy điều đó rõ mồn một, hãy quan sát xem có biết bao lần con người ta thà chết một cách vô cớ còn hơn phải chịu đựng cuộc thẩm vấn này — thứ còn đau đớn hơn cả cái chết; và thường thì sự tột cùng của nó còn cướp đi sinh mạng trước cả khi hình án kịp diễn ra, tự thay thế luôn cho đao phủ. Tôi không nhớ mình đã đọc câu chuyện này ở đâu, nhưng nó khớp một cách hoàn hảo với sự công minh trong công lý của chúng ta về khía cạnh này. Một người phụ nữ nhà quê nọ đã cáo buộc một tên lính thuộc quyền vị tướng quân có kỷ luật vô cùng nghiêm khắc rằng hắn đã giật lấy từ tay các con bà phần súp ít ỏi còn lại để nuôi chúng, trong khi toàn bộ số lương thực còn lại đã bị quân đội tiêu sạch; thế nhưng chẳng có lấy một bằng chứng nào cho lời cáo buộc ấy. Sau khi cảnh báo người phụ nữ hãy suy nghĩ thật kỹ về lời mình nói, rằng bà sẽ tự chuốc lấy tội vu khống nếu dám mở miệng nói dối, và khi bà vẫn khăng khăng giữ nguyên lời cáo buộc, vị tướng lập tức ra lệnh mổ bụng tên lính để làm sáng tỏ sự thật của vụ việc, và quả nhiên người ta tìm thấy sự thật đứng về phía người phụ nữ. Quả là một bản án mang tính giáo huấn sâu sắc.