Dẫu vậy, gần đây tôi đã thấy tại Mussidan, một nơi cách nhà tôi không xa, những kẻ bị quân đội chúng ta trục xuất khỏi đó cùng những kẻ đồng minh với chúng đã lớn tiếng kêu gào về sự phản bội. Lý do là bởi trong lúc đang tiến hành một hiệp ước hòa giải, ngay giữa khoảng thời gian các phái đoàn của họ đang thương nghị, họ đã bị đánh úp và tàn sát không thương tiếc. Đó là một điều mà, có lẽ, vào một thời đại khác, có thể mang chút tiếng xấu của trò chơi tiểu nhân; nhưng, như tôi vừa mới nói, cách thức chiến tranh ngày nay hoàn toàn khác hẳn, và giờ đây không thể đặt niềm tin vào kẻ thù cho đến khi hiệp ước được ký kết chính thức; và ngay cả khi ấy, kẻ chiến thắng cũng phải chật vật lắm mới giữ được lời hứa của mình. Thật là một điều mạo hiểm biết bao khi phó mặc việc giữ gìn đức tin đã hứa với một thành phố đầu hàng theo những điều kiện dễ dãi và khoan dung cho sự phóng túng của một đạo quân chiến thắng, và mở cửa cho binh lính tràn vào trong lúc máu đang nóng bừng.

Lucius AEmilius Regillus, vị pháp quan La Mã, sau khi tốn nhiều công sức mà vẫn không thể chiếm lấy thành phố Phocaea bằng vũ lực bởi lòng dũng cảm phi thường mà các cư dân dùng để tự vệ, cuối cùng đã thỏa thuận tiếp nhận họ như những người bạn của nhân dân thành Rome, và tiến vào thành phố như một đô thị đồng minh mà không hề có bất kỳ hành động thù địch nào, về điều này ông đã bảo đảm với họ mọi bề; thế nhưng, vì muốn thêm phần phô trương, ông đã dẫn toàn bộ quân đội đi cùng vào trong, để rồi ông hoàn toàn bất lực, dù đã cố gắng hết sức, trong việc kiềm chế thuộc hạ của mình. Kết quả là, lòng tham và sự trả thù đã giẫm đạp lên cả uy quyền lẫn kỷ luật quân sự của ông, khiến ông phải chứng kiến một phần lớn thành phố bị tàn phá và cướp bóc ngay trước mắt.

Cleomenes từng hay nói rằng: "Bất kỳ tai họa nào mà một người có thể giáng xuống kẻ thù trong thời chiến đều vượt lên trên công lý, và chẳng phải chịu trách nhiệm trước công lý dưới mắt của thần linh lẫn loài người." Và thế là, sau khi đã ký kết một hiệp ước đình chiến với người dân Argos trong bảy ngày, ngay vào đêm thứ ba, ông đã bất ngờ tấn công họ khi tất cả chìm trong giấc ngủ say và tàn sát họ không thương tiếc, với lý do rằng những đêm tối không hề được nhắc đến trong thỏa thuận đình chiến; nhưng các vị thần đã trừng phạt sự xảo trá đầy mưu mô này.

Cũng trong thời gian diễn ra cuộc điều đình, và khi người dân đang đặt trọn niềm tin vào giấy bảo đảm an toàn của họ, thành phố Casilinum đã bị chiếm đoạt một cách bất ngờ, và điều đó lại xảy ra ngay trong thời đại của những vị tướng tài ba nhất cùng kỷ luật quân sự La Mã hoàn hảo nhất; bởi người ta không hề nói rằng chúng ta không được phép, tùy theo thời điểm và hoàn cảnh, tận dụng sự kém cỏi trong nhận thức của kẻ thù cũng như sự hèn nhát của họ.

Và không nghi ngờ gì nữa, chiến tranh tựu trung mang theo nhiều đặc quyền thoạt nhìn có vẻ hợp lý ngay cả khi đi ngược lại với lý trí. Thế nên, quy tắc sau đây đôi khi không còn đúng nữa: "Neminem id agere ut ex alterius praedetur inscitia." Nhưng tôi lấy làm kinh ngạc trước sự tự do quá mức mà Xenophon đã dung túng trong những trường hợp như vậy, thể hiện qua cả lời dạy lẫn tấm gương từ nhiều chiến công của vị tướng tài ba toàn diện ấy. Thú thật, ông là một tác giả có uy quyền vô cùng lớn trong những vấn đề đó, bởi tự thân ông vừa là một danh tướng vừa là một triết gia thuộc hàng ngũ xuất chúng nhất trong số các đệ tử của Socrates; dẫu vậy, tôi không thể đồng tình với mức độ dung túng mà ông bày tỏ trong mọi sự và mọi nơi.

Khi Monsieur d’Aubigny vây hãm Capua, và sau khi đã cho nã pháo dữ dội vào thành, Signor Fabricio Colonna, viên tổng đốc của thành phố, bắt đầu tiến hành điều đình từ một chiến lũy, trong khi các binh lính dưới quyền ông ta lơ đễnh buông lỏng việc canh gác, người của chúng ta đã bất ngờ lọt được vào bên trong và tàn sát toàn bộ bọn họ. Đến thời gian gần hơn, tại Yvoy, Signor Juliano Romero đã cư xử ngây thơ như một tân binh khi bước ra ngoài để điều đình với Quan Đại thần, để rồi khi quay về thì thấy vị trí của mình đã bị chiếm mất. Và để chúng ta không thể thoát tội một cách dễ dàng, Hầu túc xứ Pescara từng vây hãm Genoa, nơi Công tước Ottaviano Fregosa nắm quyền chỉ huy dưới sự bảo hộ của chúng ta, và các điều khoản giữa hai bên đã tiến triển xa đến mức người ta coi đó là chuyện ván đã đóng thuyền và chỉ còn chờ ngày ký kết; thế nhưng trong khoảng thời gian đó, người Tây Ban Nha đã lén lút luồn vào và tận dụng sự phản bội này như một chiến thắng hoàn toàn. Kể từ đó đến nay, tại Ligny thuộc vùng Barrois do Bá tước de Brienne chỉ huy, khi chính hoàng đế thân chinh đến vây hãm nơi này và Bertheville, phó tướng của vị bá tước nọ, bước ra ngoài để điều đình, thành phố đã thất thủ ngay trong lúc các cuộc thương lượng đang diễn ra.

Nhưng triết gia Chrysippus lại có một quan điểm khác, và tôi cũng hoàn toàn đồng tình với ông; bởi ông thường nói rằng những người tham gia chạy đua phải dốc hết sức lực vào việc mình đang làm và chạy nhanh nhất có thể, nhưng việc họ dùng tay níu lấy đối thủ để cản đường hay ngáng chân làm đối phương ngã quấy nhiễu lại là điều hoàn toàn không công bằng chút nào. Thậm chí, câu trả lời của đại đế Alexander dành cho Polypercon – kẻ đang thuyết phục ông tận dụng bóng đêm để đánh úp Darius – còn tỏ ra cao thượng hơn nhiều. "Không đời nào," ông đáp: "Một con người như ta không được phép ăn cắp chiến thắng, 'Malo me fortunae poeniteat, quam victoria pudeat.'"