Dù có bao nhiêu loại rau thơm khác nhau được trộn lẫn trong cùng một món ăn, toàn bộ hỗn hợp ấy cuối cùng vẫn bị nuốt gọn dưới một cái tên duy nhất là món rau trộn. Tương tự như vậy, khi bàn về các tên gọi, tôi sẽ gom nhặt đủ loại điều khoản tạp nham khác nhau.
Mỗi quốc gia đều có những cái tên nhất định mà chẳng hiểu vì sao lại mang tiếng xấu, chẳng hạn như ở xứ chúng tôi là John, William, Benedict. Trong phả hệ của các bậc vương giả, dường như cũng có một số cái tên mang lời nguyền định mệnh, tỷ như các đời Ptolemy ở Ai Cập, các đời Henry ở Anh, các đời Charles ở Pháp, các đời Baldwin ở Flanders, và các đời William tại xứ Aquitaine cổ xưa của chúng tôi—nơi mà người ta bảo rằng cái tên Guyenne bắt nguồn từ đó; điều này có vẻ gượng gạo nếu như người ta không tìm thấy những cách giải nghĩa thô thiển không kém ngay trong trước tác của Plato.
Thêm nữa, dù đây là một chuyện nhỏ nhặt tự bản thân nó, nhưng lại rất đáng ghi lại bởi tính kỳ lạ của nó: một nhân chứng đã chép lại rằng khi Henry, Công tước xứ Normandy, con trai vua Henry II của Anh, mở một bữa yến tiệc lớn ở Pháp, số lượng quý tộc và sĩ phu tụ hội đông đến mức khi họ vui đùa chia thành các nhóm dựa theo tên gọi, người ta tìm thấy trong nhóm đầu tiên—gồm những người tên William—có tới một trăm mười hiệp sĩ cùng ngồi vào bàn tiệc, chưa kể đến các bậc sĩ phu bình thường và gia nhân hầu hạ.
Việc phân chia bàn tiệc theo tên của các vị khách thú vị chẳng kém gì cách Hoàng đế Geta phân định các món ăn trong bữa yến tiệc dựa theo chữ cái đầu tiên của tên món ăn ấy; thế là những món bắt đầu bằng chữ B được dọn lên cùng nhau, như thịt lợn muối béo, thịt bò, cá tráp, gà gò, và chim hởm; và các món khác cũng được làm như vậy. Thêm nữa, người ta có câu rằng có danh tiếng tốt là một điều hay, nghĩa là có chữ tín và tiếng tăm tốt; nhưng ngoài điều đó ra, thực sự việc sở hữu một cái tên nghe êm tai, dễ phát âm và dễ nhớ cũng rất thuận tiện, bởi vì nhờ đó mà các vị vua cùng những nhân vật lớn khác có thể dễ dàng nhận ra chúng ta hơn và khó lòng quên lãng hơn; và quả thực, ngay đối với các gia nhân trong nhà, chúng ta cũng thường gọi và sai bảo những người có cái tên dễ cửa miệng hơn. Bản thân tôi từng chứng kiến vua Henry II, khi ngài không sao nhớ nổi tên của một vị quý tộc ở miền Gascony nước chúng tôi, lại buộc phải gọi một trong số các thị nữ của hoàng hậu bằng cái tên chung chung của dòng tộc nàng, bởi vì họ tộc của nàng quá khó phát âm hoặc khó nhớ; và Socrates cho rằng việc đặt những cái tên đẹp cho con cái là điều xứng đáng để một người cha bận tâm lo lắng.
Thêm nữa, người ta kể rằng nền móng của tu viện Notre Dame la Grande tại Poitiers bắt nguồn từ câu chuyện sau: xưa kia có một tên thanh niên đồi bại sống tại chốn ấy, khi đưa một ả lầu xanh về phòng và ngay lúc ả vừa bước vào, hắn hỏi tên ả, và khi được đáp rằng ả tên Mary, hắn bỗng cảm thấy bị đâm thấu đột ngột bởi sự kính sợ tôn giáo và lòng tôn kính đối với cái tên thánh thiện ấy của Đức Mẹ Đồng Trinh; đến mức hắn không những lập tức đuổi cô gái đi, mà còn trở thành một con người cải tà quy chính và giữ vững lối sống ấy cho đến hết phần đời còn lại; và để tưởng nhớ phép lạ này, người ta đã cho dựng lên tại vị trí ngôi nhà của tên thanh niên ấy, thoạt đầu là một nhà nguyện kính dâng Đức Mẹ, rồi sau đó là ngôi nhà thờ mà chúng ta thấy vẫn còn đứng vững cho đến tận ngày nay. Sự quở trách đánh động vào tai và tiếng nói ấy đã tác động sâu sắc đến lương tâm, và thẳng thắn đi vào tận đáy tâm hồn; còn câu chuyện tiếp theo đây lại len lỏi vào lòng người thuần túy qua các giác quan. Pythagoras, khi đang ở cùng một đám thanh niên ngỗ ngược, và nhận ra rằng vì hơi men tiệc tag mà chúng đang âm mưu đi hãm hại một gia đình lương thiện, liền ra lệnh cho cô gái hát thay đổi những khúc ca lẳng lơ; và bằng một thứ âm nhạc trang nghiêm, trầm mặc, tiết nhịp spondee, ngài đã nhẹ nhàng mê hoặc và dập tắt ngọn lửa dục vọng trong lòng chúng.
Thêm nữa, liệu hậu thế có nói rằng cuộc cải cách thời cận đại của chúng ta vô cùng tinh tế và chuẩn mực hay không, khi không những đấu tranh chống lại các lỗi lầm cùng thói hư tật xấu, và lấp đầy thế gian bằng lòng sùng đạo, sự khiêm nhường, vâng miện, bình an cùng mọi thứ nhân đức; mà còn tiến xa đến mức gây gổ với những cái tên rửa tội cổ xưa của chúng ta như Charles, Louis, Francis, để rồi nhét đầy thế gian bằng những cái tên Methuselah, Ezekiel và Malachi—những cái tên mang âm hưởng tâm linh hơn nhiều? Một vị quý tộc láng giềng của tôi, một người rất ngưỡng mộ đồ cổ, và là kẻ luôn ca ngợi hết lời những giá trị tuyệt vời của thời đại trước so với thời đại hiện tại của chúng ta, trong số muôn chuyện, đã không quên xoay quanh âm hưởng cao cả và hùng tráng của những cái tên quý tộc thuở ấy, nào Don Grumedan, Quedregan, Agesilan—những cái tên mà chỉ cần nghe gọi thôi cũng đủ khiến hắn tưởng tượng ra một giống người khác hẳn Pierre, Guillot và Michel.
Thêm nữa, tôi vô cùng kính phục Jacques Amyot vì ông đã giữ nguyên vẹn các tên Latinh xuyên suốt cả một bài diễn văn bằng tiếng Pháp, mà không hề biến đổi hay xén gọt chúng để ép vào nhịp điệu tiếng Pháp. Thoạt đầu điều đó có vẻ hơi cay nghiệt và thô ráp; nhưng giờ đây thói quen, dưới uy quyền từ tác phẩm của Plutarch do ông dịch, đã vượt qua sự mới mẻ ấy. Tôi từng nhiều lần ước gì những kẻ viết sử bằng tiếng Latinh hãy cứ để nguyên tên của chúng tôi như khi họ tìm thấy và như vốn có; bởi vì việc biến Vaudemont thành Vallemontanus, và tha hóa các tên gọi để chúng phù hợp hơn với tiếng Hy Lạp hoặc tiếng Latinh, khiến chúng ta chẳng còn biết đường nào mà lần, và cùng với nhân dạng của con người ta, chúng ta đánh mất luôn cả cái lợi ích của câu chuyện.
Tóm lại, đó là một thói xấu xa và mang lại hậu quả vô cùng tai hại mà chúng ta đang duy trì ở vương quốc Pháp: gọi mọi người bằng tên thái ấp hoặc lãnh địa của họ; đó là điều gây tổn hại và làm đảo lộn gia phả dòng dõi nhất trên đời này. Một người con trai thứ trong một gia đình gia thế, được thừa kế một thái ấp từ người cha, và được biết đến cũng như tôn kính dưới cái tên thái ấp ấy, chẳng thể nào từ bỏ nó một cách đường hoàng được; mười năm sau khi ông ta qua đời, nó rơi vào tay một kẻ xa lạ, và kẻ đó cũng làm y như vậy: thử phán đoán xem hiểu biết của chúng ta về những con người này rồi sẽ trôi dạt về đâu. Chúng ta chẳng cần tìm đâu xa những ví dụ ngoài chính hoàng tộc của chúng ta, nơi mỗi lần phân chia lãnh địa lại đẻ ra một họ mới, trong khi gốc tích thực sự của gia tộc lại bị chôn vùi hoàn toàn. Người ta quá tự do trong những sự thay đổi này, đến nỗi trong đời mình, tôi chưa từng thấy ai được vận may đưa lên một địa vị phi thường nào mà lại không lập tức được gắn cho những tước hiệu phả hệ mới mẻ, thứ mà cha họ chưa từng hay biết, và không được cấy ghép vào một cội nguồn lừng lẫy nào đó nhờ vận may đưa đẩy; và những gia đình tối tăm mờ mịt nhất lại là những kẻ hay làm giả mạo nhất. Ở Pháp, chúng ta có biết bao nhiêu nhà quý tộc tự nhận mình có dòng dõi hoàng tộc? Tôi nghĩ là còn nhiều hơn cả số những kẻ dám thú nhận mình không có. Chuyện xảy ra với một người bạn của tôi chẳng phải rất buồn cười sao? Có mấy vị quý tộc tụ tập lại để bàn về vụ tranh chấp giữa một vị lãnh chúa nọ với một vị lãnh chúa kia; mà vị lãnh chúa kia quả thực có một số ưu thế về tước hiệu và liên minh vượt trội hơn hẳn tầng lớp quý tộc thông thường. Khi tranh luận về đặc quyền này, ai nấy, để tự nâng mình lên ngang hàng với kẻ kia, đều viện dẫn: người thì dòng dõi này, kẻ thì gia phả nọ; người thì cái tên giống nhau đến kỳ lạ, kẻ thì huy hiệu tương đồng; người khác nữa thì chìa ra một tấm chiếu thư cũ mọt mối; và kẻ kém cỏi nhất trong số họ cũng là chắt chắt của một vị vua nước ngoài nào đó. Khi họ bước vào bàn ăn, người bạn của tôi, thay vì ngồi vào chỗ giữa họ, liền lùi lại với những cái cúi chào vô cùng sâu sắc, và cầu xin mọi người tha thứ vì bấy lâu nay đã cả gan sống cùng họ như một kẻ ngang hàng; nhưng nay vì đã hiểu rõ hơn về phẩm giá của họ, ông sẽ bắt đầu bày tỏ sự kính trọng đúng mức đối với dòng dõi và sự vĩ đại của họ, và rằng sẽ thật khó coi nếu ông ngồi xuống giữa một rừng vương tôn công tử như thế—để rồi kết thúc trò hề ấy bằng muôn vàn lời cay đắng: “Nhân danh Chúa, hãy cứ thỏa mãn với những gì cha ông chúng ta đã mãn nguyện, với những gì chính chúng ta đang có. Chúng ta đã đủ vĩ đại rồi, nếu chúng ta biết cách duy trì nó cho đúng đắn. Đừng chối bỏ vận may và hoàn cảnh của tổ tiên, và hãy vứt bỏ những luận điệu nực cười ấy đi—thứ luôn sẵn có cho bất kỳ kẻ nào có đủ mặt dày để viện dẫn chúng.”
Huy hiệu cũng chẳng chắc chắn hơn gì họ tên. Tôi mang huy hiệu nền xanh lam điểm những chùm cỏ ba lá vàng, với một chiếc vuốt sư tử cùng màu có móng đỏ nằm ngang dải giữa. Cái này có đặc ân gì để cứ bám lấy gia đình tôi mãi đặc biệt không? Một đứa con rể sẽ mang nó sang gia đình khác, hoặc một gã nhà giàu mới nổi tầm thường nào đó sẽ biến chúng thành huy hiệu đầu tiên của hắn. Chẳng có gì đổi thay và hỗn loạn hơn thế.
Nhưng suy ngẫm này buộc tôi phải lái sang một chủ đề khác. Chúng ta hãy cùng soi xét kỹ lưỡng một chút, và nhân danh Chúa, hãy kiểm tra xem chúng ta đang xây dựng trên nền móng nào cái vinh quang và tiếng tăm mà vì nó thế gian này bị đảo lộn tung tóe: chúng ta đặt cái tiếng tăm mà mình hằng săn đuổi với bao tâm huyết ấy vào đâu? Suy cho cùng, đó cũng chỉ là Peter hay William là kẻ vác lấy nó, chiếm giữ nó, và là kẻ duy nhất gắn liền với nó. Ồ, hy vọng quả là một năng lực phi thường làm sao, khi ở một sinh mệnh phàm trần và chỉ trong khoảnh khắc, nó lại thản nhiên chiếm đoạt lấy sự vô tận, vô lượng, vĩnh hằng, và thỏa mãn sự túng thiếu của chủ nhân bất cứ lúc nào bằng tất cả những gì hắn có thể tưởng tượng hay khao khát! Tạo hóa ban cho chúng ta niềm đam mê này như một món đồ chơi dễ thương để giải trí mà thôi. Và cái tên Peter hay William ấy, xét cho cùng thì nó là cái gì ngoài một tiếng vang? Hay chỉ là ba bốn nét quẹt bút, dễ dàng thay đổi đến mức tôi rất muốn biết vinh quang của ngấy chừng ấy chiến thắng phải được quy công cho ai đây: Guesquin, Glesquin, hay Gueaquin? Mặc dù vậy, sự việc ở đây còn có điểm trọng đại hơn trong tác phẩm của Lucian, rằng chữ Sigma nên đem chữ Tau ra tòa kiện tụng; vì
cuộc săn lùng diễn ra ở đây là một chuyện vô cùng nghiêm túc: vấn đề là chữ cái nào trong số này phải được thưởng công cho bấy nhiêu cuộc vây hãm, trận chiến, vết thương, ngục tù và chiến công dâng lên vương miện nước Pháp bởi viên đại nguyên soái lừng danh ấy? Nicholas Denisot—[Họa sĩ kiêm thi sĩ, sinh tại Le Mans năm 1515.]—chẳng màng gì hơn ngoài các chữ cái trong tên của hắn, thứ mà hắn đã hoán đổi toàn bộ cấu trúc để tạo ra bằng phép đảo chữ cái cái tên Bá tảng d’Alsinois, kẻ mà hắn đã ban phát cho một cách hào phóng vinh quang từ thơ ca và hội họa của chính mình. Nhà sử học Suetonius chỉ thấy hài lòng với ý nghĩa cái tên của mình, điều khiến ông đá văng cái họ Lenis của người cha để nhường chỗ cho Tranquillus kế thừa tiếng tăm từ những trước tác của ông. Ai mà tin được rằng Đại úy Bayard lại chẳng có vinh quang nào ngoài thứ mà ông rút ra từ những chiến công của Peter Terrail; và rằng Antonio Iscalin lại đành để mặc cho người ta cướp ngay trước mặt vinh quang của biết bao chuyến hải hành và quyền chỉ huy trên biển lẫn trên đất liền bởi Đại úy Paulin và Nam tước de la Garde? Thứ hai, đây chỉ là những nét quẹt bút quen thuộc đối với hàng ngàn người. Có biết bao nhiêu người, trong mỗi gia đình, trùng cả tên lẫn họ? Và còn bao nhiêu người nữa ở các gia đình, thời đại và quốc gia khác nhau? Sử sách kể cho chúng ta nghe về ba người tên Socrates, năm người Plato, tám người Aristotle, bảy người Xenophon, hai mươi người Demetrius và hai mươi người Theodore; và chúng ta có thể tưởng tượng ra còn biết bao nhiêu người nữa mà sử sách không hề hay biết. Ai ngăn cản tên đầy tớ nuôi ngựa của tôi tự xưng là Pompey Đại đế? Nhưng suy cho cùng, có nhân đức nào, uy quyền nào, hay động lực thầm kín nào gán cho gã đầy tớ nuôi ngựa đã khuất của tôi, hay cho vị Pompey nọ—kẻ từng bị chặt đầu ở Ai Cập—cái tiếng tăm lừng lẫy ấy, cùng những nét bút hoa hòe hoa sói được tôn kính nhường kia, để mang lại bất kỳ lợi ích gì cho họ?
Hai người bạn được tôi kính trọng nhất có cảm nhận ra sao, Epaminondas trước câu thơ tuyệt đẹp đã lưu truyền hàng thế kỷ để ca ngợi ông,
hay Africanus trước câu thơ khác này,
Những kẻ còn sống thực ra chỉ đang tự vuốt ve bản thân bằng những câu cú hay ho ấy, rồi bị kích động bởi chúng đến mức sinh lòng ghen tị và ham muốn, để rồi một cách bất cẩn và theo trí tưởng tượng của riêng mình, họ gán cho người chết chính cảm xúc của bản thân họ, trong vô vọng tự huyễn hoặc rằng một ngày nào đó chính họ cũng sẽ có khả năng đạt được danh tiếng tương tự. Dẫu sao đi nữa:
