Khi đọc sử sách, ta thấy Antigonus rất khó chịu với người con trai vì đã dâng nạp cho mình thủ cấp của Vua Pyrrhus, kẻ thù vừa mới ngã xuống trong trận chiến chống lại ông, và rằng khi nhìn thấy nó, ông đã rơi lệ; hay René, Công tước xứ Lorraine, cũng thương tiếc cái chết của Charles, Công tước xứ Burgundy, người mà chính tay ông đã đánh bại, và đã mặc tang phục trong đám tang của hắn; và rằng trong trận chiến D’Auray (nơi Bá tước Montfort giành chiến thắng trước Charles de Blois, đối thủ tranh đoạt công quốc Brittany của ông), vị tướng chiến thắng khi bắt gặp thi thể của kẻ thù đã vô cùng đau buồn trước cái chết của hắn, ta chớ nên vội vã thốt lên rằng:

Khi thủ cấp của Pompey được dâng lên Caesar, sử sách kể lại rằng ông đã quay mặt đi, như thể trước một cảnh tượng đau lòng và chướng tai gai mắt. Giữa họ đã có một mối thâm tình và gắn bó lâu năm trong việc quản lý triều chính, một sự sẻ chia sâu sắc về vận mệnh, biết bao tương đắc và một mối quan hệ gần gũi đến thế, rằng vẻ mặt ấy của ông không nên chịu bất kỳ sự hiểu lầm nào, hay bị nghi ngờ là giả dối hoặc ngụy tạo, như kẻ kia dường như tin tưởng:

vì dẫu đúng là phần lớn hành động của chúng ta chẳng qua chỉ là lớp mặt nạ và sự ngụy trang, và đôi khi sự thật là

tuy nhiên, khi phán xét những sự việc này, ta phải cân nhắc xem tâm hồn ta đôi khi bị dao động biết nhường nào bởi đủ loại cảm xúc. Và người ta vẫn nói rằng trong cơ thể ta là sự tụ hội của nhiều thứ dịch thể, trong đó thứ dịch thể nào chiếm ưu thế nhất tùy theo thể tạng của ta sẽ thường là kẻ thống trị; thì cũng vậy, dẫu tâm hồn có chứa trong mình nhiều chuyển động để tạo nên sự xao động, tất yếu vẫn phải có một chuyển động lấn át tất cả những thứ khác, dẫu không mang sự thống trị tuyệt đối và bắt buộc đến mức mà qua sự uyển chuyển và bất định của tâm hồn, những cảm xúc kém quyền uy hơn đôi khi vẫn có thể lấy lại địa vị và vùng lên đôi chút. Thế nên, ta không chỉ thấy trẻ thơ, những kẻ ngây thơ vâng theo và tuân thủ tự nhiên, thường cười và khóc cho cùng một sự việc, mà chẳng một ai trong chúng ta có thể tự hào rằng, dẫu cho chuyến hành trình trước mắt có là điều mình hằng mong mỏi thiết tha nhất, khi đến lúc phải chia tay gia đình và bạn bè, bản thân vẫn không tìm thấy điều gì bứt rứt trong lòng; và dẫu kìm nén được giọt nước mắt, họ vẫn bước chân lên yên ngựa với một nét mặt u ám, đượm buồn. Và dẫu ngọn lửa dịu dàng nào có thể sưởi ấm trái tim của những trinh nữ đoan trang và dòng dõi cao quý, họ vẫn phải chịu cảnh bị kéo khỏi vòng tay ôm cổ mẹ để đưa lên giường chung chăn gối với chồng, mặc cho gã tay chơi này thích nói gì thì nói:

Cũng chẳng có gì lạ khi thương tiếc một kẻ đã chết, người mà ta vốn dĩ không muốn hắn phải sống sót bằng bất cứ giá nào. Khi tôi mắng nhiếc người hầu của mình, tôi dùng tất cả sự hằn học có trong người, và trút lên đầu hắn những lời nguyền rủa chẳng chút giả trỏ mà là thật cay đắng; nhưng cơn giận qua đi, nếu hắn gặp khó khăn cần đến tôi, tôi sẽ rất sẵn lòng giúp đỡ: vì tôi lật trang sách ngay lập tức. Khi tôi gọi hắn là đồ ngu và đầu đất, tôi không hề có ý định gán những danh hiệu đó cho hắn mãi mãi; cũng như tôi không cho rằng mình tự nuốt lời khi gọi hắn là một anh chàng lương thiện ngay sau đó. Không có phẩm chất nào chiếm lĩnh trọn vẹn và phổ quát con người ta. Nếu không phải là dấu hiệu của kẻ ngốc khi tự nói chuyện một mình, chắc sẽ chẳng có ngày hay giờ nào mà người ta không nghe thấy tôi làu bàu, lầm bầm với chính mình và chống lại chính mình rằng: "Khỉ gió cái đồ ngốc này!" thế nhưng tôi không cho rằng đó là định nghĩa về con người tôi. Kẻ nào thấy lúc này tôi lạnh lùng, lúc khác lại tỏ ra vô cùng trìu mến với vợ mà tin rằng thái độ này hay thái độ kia là giả dối, kẻ đó thật là đồ ngốc. Nero, khi từ biệt người mẹ mà hắn đang sai người đem đi dìm nước, vẫn cảm thấy đôi chút xúc động trước lời chia ly này, và bị bao trùm bởi sự kinh hoàng cùng niềm thương xót. Người ta nói rằng ánh sáng mặt trời không phải là một thực thể liền mạch, mà là nó phóng ra những tia mới dày đặc chồng lên nhau đến mức ta không thể nhận ra khoảng ngắt quãng:

Cũng chính như vậy, tâm hồn phóng ra những cảm xúc của mình một cách biến hóa và vô hình.

Artabanus một lần nọ khi bất ngờ ghé thăm người cháu là Xerxes, đã quở trách hắn vì sự biến sắc đột ngột trên khuôn mặt. Hắn đang ngắm nhìn quy mô vĩ đại vô tận của đại quân đang vượt qua eo biển Hellespont để tiến đánh Hy Lạp: ban đầu hắn bị chiếm ngắm bởi một sự xao xuyến đầy hoan hỉ khi thấy hàng triệu con người dưới quyền chỉ huy của mình, và điều này hiện rõ trên vẻ mặt tươi vui của hắn; nhưng những suy nghĩ của hắn ngay tại khoảnh khắc đó lại gợi lên cho hắn rằng trong số bao nhiêu sinh mạng ấy, nhiều nhất là một thế kỷ nữa, sẽ chẳng còn lại một ai, hắn liền cau mày và trở nên buồn bã, thậm chí rơi lệ.

Chúng ta đã kiên quyết theo đuổi việc trả thù một sự tổn thương phải chịu đựng, và từng cảm nhận một niềm mãn nguyện kỳ lạ vì chiến thắng; thế nhưng chúng ta vẫn sẽ rơi lệ. Tuy nhiên, chúng ta không khóc vì chiến thắng: chẳng có điều gì thay đổi ở đó cả, chỉ là tâm hồn nhìn ngắm vạn vật bằng một con mắt khác và vẽ ra trước chính mình một dáng vẻ khác; bởi vạn vật đều có muôn hình vạn trạng và nhiều khía cạnh khác nhau.

Họ hàng, những người quen cũ, và tình bạn ngự trị trong trí tưởng tượng của ta và khiến chúng trở nên mềm yếu nhất thời, tùy theo hoàn cảnh của họ; nhưng sự chuyển hướng diễn ra nhanh đến mức nó biến mất trong chớp mắt:

và do đó, nếu ta muốn gom tất cả chuỗi cảm xúc kế tiếp ấy thành một thực thể liền mạch, ta đã tự lừa dối chính mình. Khi Timoleon thương tiếc tội ác do chính tay mình gây ra sau một sự cân nhắc đầy chín chắn và cao thượng, ông không thương tiếc nền tự do đã được trả lại cho đất nước, ông không thương tiếc bạo chúa; mà ông thương tiếc người anh em của mình: một phần bổn phận của ông đã hoàn thành; hãy để ông được hoàn thành phần còn lại.