Plutarch từng nói ở đâu đó rằng ông không thấy giữa loài thú với loài thú lại có sự khác biệt lớn lao như giữa người với người; điều này ông nói khi đề cập đến các phẩm chất nội tại và sự hoàn thiện của tâm hồn. Quả thực, tôi thấy khoảng cách giữa Epaminondas – theo cách tôi đánh giá về ông – với một số người mà tôi quen biết dẫu vẫn là những người cóý thức tốt, lại mênh mông đến mức tôi sẵn sàng đẩy nhận định của Plutarch đi xa hơn nữa và nói rằng giữa người với người còn có sự khác biệt lớn hơn nhiều so với sự khác biệt giữa người với một loài thú:

và rằng có vô vàn bậc thang của trí tuệ, nhiều như khoảng cách từ đây lên tới thiên đàng. Nhưng ngẫm về cách đánh giá con người, thật kỳ lạ làm sao khi ngoại trừ chính chúng ta ra, không một sinh vật nào bị đánh giá vượt quá những phẩm chất thực sự thuộc về nó; chúng ta ca ngợi một con ngựa vì sức mạnh và đôi chân vững chãi của nó,

chứ không phải vì tấm bành trượng sang trọng trên lưng; ca ngợi một con chó săn vì tốc độ của đôi gót chân, chứ không phải vì chiếc vòng cổ tinh xảo; ca ngợi một con chim ưng vì đôi cánh, chứ không phải vì dây buộc và chuông lục lạc. Thế mà, cớ sao chúng ta lại không đánh giá một con người dựa trên những gì đích thực thuộc về bản thân anh ta? Anh ta có đoàn tùy tùng lớn, một cung điện nguy nga, có vô vàn tín nhiệm, có bao nhiêu vạn đồng thu nhập mỗi năm: tất cả những thứ đó ở xung quanh anh ta, chứ không nằm trong con người anh ta. Bạn sẽ không mua heo trongọ: nếu bạn ngã giá mua một con ngựa, bạn sẽ đòi lột bỏ những tấm mền phủ của nó, bạn sẽ nhìn ngắm nó một cách trần trụi và phơi bày trước mắt; hoặc nếu nó có khoác áo, như người thời xưa thường làm khi đem ngựa ra trước các vương công để bán, thì đó cũng chỉ là ở những phần ít quan trọng mà thôi, để bạn không quá bận tâm đến vẻ đẹp của bộ lông hay bề rộng của phần mông, mà cốt để xem xét kỹ lưỡng cẳng chân, mắt và bàn chân của nó – ấy mới là những bộ phận có giá trị sử dụng lớn nhất:

cớ sao khi đưa ra đánh giá về một con người, bạn lại chuộng việc phán đoán anh ta qua lớp y phục quấn quýt và bọc lót kín mít? Khi ấy, anh ta chẳng hề hé lộ cho bạn thấy điều gì khác ngoài những phần hoàn toàn không thuộc về mình, đồng thời che đậy đi những thứ duy nhất nhờ đó người ta mới có thể phán đoán đúng đắn giá trị của anh ta. Giá trị của lưỡi kiếm mới là điều bạn cần dò hỏi, chứ không phải cái vỏ kiếm; thử thấu hiểu anh ta mà không có y phục trên người xem, có khi bạn chẳng thèm bố thí cho một xu. Bạn phải phán đoán con người qua chính bản thân anh ta chứ không phải qua những gì anh ta mặc; và như một bậc tiền nhân từng nói rất thú vị: “Bạn có biết vì sao mình lại cho rằng hắn cao lớn không? Bởi vì bạn đã tính gộp cả chiều cao của đôi giày độn.”—[Seneca, Ep. 76.]—Cái bệ tượng nào phải là một phần của bức tượng. Hãy đo đạc con người khi không có đôi giày cao; hãy để anh ta gạt bỏ bổng lộc và tước vị; hãy để anh ta hiện diện trong chiếc áo sơ mi. Khi ấy hãy xem xét liệu thân thể anh ta có tráng kiện và nhanh nhẹn, có tháo vát và sẵn sàng thực hiện các chức năng của mình hay không. Tâm hồn anh ta ra sao? Nó có đẹp đẽ, có năng lực và được ban phát đầy đủ mọi khả năng hay không? Nó giàu có nhờ những gì thuộc về chính nó, hay nhờ đi vay mượn? Vận may có nhúng tay gì vào chuyện này không? Tâm hồn ấy có thể, mà không hề chớp mắt, đối mặt với ánh chớp của gươm giáo hay không? Nó có thản nhiên trước việc đời mình tận số qua miệng vết thương hay qua cuống họng không? Nó có bình thản, điềm tĩnh và mãn nguyện không? Đó mới là những điều cần phải xem xét, và dựa vào đó bạn mới có thể phán đoán những khác biệt to lớn giữa người với người. Liệu con người ấy:

có kẻ đứng cao hơn năm trăm nhịp so với các vương quốc và công quốc; hắn là một vị vua tuyệt đối trong chính tâm hồn và cho chính mình:

vậy còn điều gì sót lại để hắn thèm khát hay ước ao?

Hãy mang ra so sánh với con người ấy cái đám đông phàm tục ngu muội và hèn nhát, nô lệ, bất định, mãi trôi nổi trong cơn bão giông của đủ thứ dục vọng cứ đùa giỡn và quăng quật họ tiến lùi, tất cả đều trông chờ vào kẻ khác, và bạn sẽ thấy một khoảng cách còn lớn hơn giữa trời và đất; thế mà sự mù quáng của thói đời lại trầm trọng đến mức chúng ta hầu như chẳng mảy may đếm xỉa gì đến điều đó; trong khi nếu ta ngẫm về một kẻ nông dân và một ông vua, một nhà quý tộc và một kẻ chư hầu, một vị quan tòa và một thường dân, một kẻ giàu và một người nghèo, một sự chênh lệch to lớn dường như xuất hiện, dù cho họ khác biệt với nhau, có thể nói là chẳng hơn gì ở chiếc quần họ đang mặc.

Tại xứ Thrace, nhà vua được phân biệt với thần dân của mình theo một cách thức vô cùng thú vị và đặc biệt: ông ta có một tôn giáo riêng, một vị thần của riêng mình mà các thần dân không được phép tôn thờ, đó là thần Mercury, trong khi đổi lại, ông ta khinh miệt chẳng thèm đếm xỉa gì đến những vị thần của họ là Mars, Bacchus và Diana. Dẫu vậy, chúng chẳng qua cũng chỉ là những lớp vỏ bọc bề ngoài chẳng tạo nên sự khác biệt bản chất nào; bởi như bạn thấy các diễn viên trên sân khấu thủ vai một vị công tước hay hoàng đế, để rồi ngay sau đó lại trở về với thân phận thực sự và nguyên thủy của những kẻ hầu người hạ, thì vị hoàng đế kia – kẻ có vẻ xa hoa và hào nhoáng làm lóa mắt bạn chốn công trường:

hãy thử liếc nhìn phía sau tấm màn nhung mà xem, bạn sẽ chẳng thấy gì hơn ngoài một con người bình thường, và có lẽ còn đáng khinh miệt hơn cả kẻ hèn mạt nhất trong số các thần dân của ông ta:

sự hèn nhát, tính do dự, lòng tham vọng, sự thù hằn và đố kỵ giày vò ông ta chẳng kém gì bất kỳ ai khác:

Lo âu và sợ hãi tấn công ông ta ngay giữa trung tâm của những tiểu đoàn hộ vệ:

Liệu những cơn sốt, bệnh gút và chứng đột quỵ có tha thứ cho ông ta hơn chúng ta không? Khi tuổi già trĩu nặng trên đôi vai ấy, liệu đội ngự lâm quân có thể gánh vác hộ nỗi nhọc nhằn đó không? Khi ông ta bàng hoàng trước nỗi sợ hãi cái chết, liệu các thị thần phòng ngủ có thể an ủi và trấn an ông ta không? Khi sự ghen tuông hay bất kỳ nỗi thất thường nào nảy sinh trong tâm trí, liệu những lời chúc tụng và nghi lễ của chúng ta có thể mang lại cho ông ta tâm trạng vui vẻ hay không? Tấm hoàng bào thêu ngọc thêu vàng nằm bên dưới không hề có chút phép màu nào chống lại một cơn đau quặn bụng dữ dội:

Những kẻ nịnh hót Alexander Đại đế từng tiêm nhiễm vào đầu ông rằng ông là con trai của thần Jupiter; nhưng có lần bị thương và quan sát dòng máu rỉ ra từ vết thương của mình, ông nói: “Các ngươi nói sao đây, hỡi các vị,” “đây chẳng phải là máu có màu đỏ thẫm và hoàn toàn là máu người sao? Này không hề có sắc thái giống thứ máu mà Homer miêu tả tuôn ra từ các vị thần bị thương.” Nhà thơ Hermodorus từng viết một bài thơ ca ngợi Antigonus, trong đó ông gọi nhà vua là con trai của mặt trời: “Kẻ chuyên đổ bô cho ta,” Antigonus đáp, “thừa biết sự thật không phải vậy.”

Xét cho cùng thì ông ta cũng chỉ là một con người, và nếu ông ta vốn dĩ tật nguyền hoặc kém cỏi từ khi sinh ra, thì cả đế quốc vũ trụ này cũng không thể chỉnh đốn lại được ông ta:

thì đã sao chứ, nếu hắn là một kẻ ngốc? Ngay cả lạc thú và vận may tốt lành cũng chẳng thể được thưởng thức trọn vẹn nếu thiếu đi sự tráng kiện và trí tuệ:

Dù các ân huệ của vận may có là gì đi nữa, chúng vẫn đòi hỏi phải có một vị giác để cảm nhận chúng. Chính sự thụ hưởng, chứ không phải quyền sở hữu, mới mang lại cho chúng ta hạnh phúc:

Hắn là một kẻ đần độn, vị giác của hắn đã lờ đờ và nhạt nhẽo; hắn chẳng còn tận hưởng được những gì mình đang có khác nào một kẻ đang bị cảm lạnh chẳng thể nếm nổi hương vị rượu vang Canary, hay một con ngựa chẳng hề hay biết về cỗ yên cương tráng lệ trên mình. Plato hoàn toàn có lý khi bảo chúng ta rằng sức khỏe, sắc đẹp, sự tráng kiện, sự giàu có và mọi thứ khác được gọi là của cải, đều tồi tệ đối với kẻ bất lương cũng giống như chúng tốt đẹp đối với người chính trực, và ngược lại, những điều xấu xa cũng vậy. Do đó, khi thân thể và tâm trí đã rối loạn, những tiện nghi bên ngoài ấy còn dùng vào việc gì nữa: khi mà chỉ một mũi kim châm nhỏ nhất, hay một xúc cảm cỏn con của tâm hồn, cũng đủ tước đi niềm vui được làm vị vua duy nhất trên thế giới này. Ngay tại cơn nhói đầu tiên của bệnh gút, việc được gọi là Bệ hạ hay Tôn kính chẳng còn mấy ý nghĩa!

liệu ông ta có quên đi những cung điện và dinh thự lộng lẫy của mình không? Nếu tức giận, liệu việc làm hoàng đế có ngăn được gương mặt ông ta lúc đỏ lúc tái, hay thôi nghiến răng ken két như một kẻ mất trí? Giờ đây, nếu ông ta là một người có tài năng và bản tính ngay thẳng, vương quyền chẳng đóng góp thêm là bao cho hạnh phúc của ông ta;

ông ta thừa nhận đó chẳng qua chỉ là đồ giả trá và lừa bịp. Thậm chí, có lẽ ông ta sẽ đồng tình với quan điểm của vua Seleucus rằng nếu ai đó biết rõ sức nặng của vương trượng, hẳn người đó sẽ chẳng buồn cúi xuống nhặt nó lên nếu thấy nó nằm dưới đất, bởi những nghĩa vụ đặt lên vai một vị minh quân mới lớn lao và đau khổ làm sao.—[Plutarch, Liệu một nhà hiền triết có nên nhúng tay vào việc nước, c. 12.]—Chắc chắn việc cai trị kẻ khác chẳng phải là một nhiệm vụ dễ dàng, khi mà chính chúng ta còn thấy việc tự cai trị bản thân đã quá đỗi khó khăn; và xét về quyền thống trị vốn có vẻ đầy quyến rũ ấy, cân nhắc tính mong manh của phán đoán con người cùng sự khó khăn trong việc lựa chọn giữa những điều mới mẻ và mơ hồ, tôi cho rằng việc tuân theo dễ dàng và dễ chịu hơn rất nhiều so với việc dẫn dắt; và việc chỉ có một con đường để bước đi cùng sự an lòng khi không phải chịu trách nhiệm với ai ngoài chính mình là một sự ổn định và thỏa mãn lớn lao biết bao;

Thêm vào đó là câu nói của Cyrus rằng không ai thích hợp để cai trị ngoài kẻ tự thân có giá trị lớn hơn những kẻ mà mình sắp cai trị; nhưng vua Hiero trong tác phẩm của Xenophon còn nói thêm rằng ngay cả trong việc thụ hưởng lạc thú, họ còn ở trong tình trạng tồi tệ hơn cả những thường dân; bởi lẽ những cơ hội và sự dễ dãi mà họ có được trong việc sai khiến mọi thứ theo ý muốn đã làm giảm đi niềm vui mà những người bình thường tận hưởng:

Liệu chúng ta có nghĩ rằng những đứa trẻ hát trong ca đoàn cảm nhận được niềm vui lớn lao nào ở âm nhạc không? Sự chán ngấy ngược lại chỉ khiến nó trở nên phiền toái và tẻ nhạt đối với chúng. Tiệc tùng, dạ vũ, hội hóa trang và các cuộc đấu thương chỉ làm say lòng những kẻ hiếm khi thấy và ao ước được thấy chúng; nhưng một khi đã tham gia thường xuyên vào các cuộc vui ấy, hương vị của chúng sẽ trở nên nhạt nhẽo và vô vị. Phụ nữ cũng chẳng mang lại nhiều niềm vui đến thế cho những kẻ coi đó là trò vui thường ngày. Kẻ nào không tự dành cho mình thời gian để thấy khát thì sẽ chẳng bao giờ tìm thấy niềm vui đích thực của việc uống nước. Những màn hề kịch và trò nhào lộn vốn vui nhộn với khán giả, lại là một sự nhọc nhằn mệt mỏi đối với những người trực tiếp biểu diễn chúng. Và thực tế là vậy, chúng ta thấy các vị vua đôi khi tự giải trí bằng cách ngụy trang thân phận, tạm thời từ bỏ ngôi vị và hạ mình sống theo lối bình dân, nghèo hèn của những thần dân mọn mạt nhất.

Chẳng có gì nhàm chán và ngấy ngán cho bằng sự thừa mứa. Sự thèm thuồng nào lại không phải chào thua trước cảnh ba trăm người phụ nữ nằm dưới quyền sinh sát của mình, như vị đại giáo chủ trong hậu cung của ông ta? Và trong số các bậc tiền bối của ông ta, vị vua nào – kẻ chưa từng đi săn chim ưng mà không dẫn theo bảy ngàn tay dắt chim – đã giữ lại cho mình chút thụ hưởng hay hương vị nào của trò tiêu khiển ấy? Hơn thế nữa, tôi tưởng tượng rằng thứ ánh hào quang của quyền uy ấy mang lại không ít phiền toái và bất an cho việc tận hưởng những lạc thú hấp dẫn nhất; những kẻ quyền quý quá đỗi nổi bật và phơi bày trước ánh mắt của tất cả mọi người. Hơn nữa, tôi chẳng hiểu vì sao người ta lại cứ đòi hỏi họ phải che giấu những lỗi lầm của mình, trong khi thứ vốn chỉ bị coi là sự thiếu thận trọng ở chúng ta, thì qua miệng lưỡi thiên hạ lại bị đóng mác là bạo tàn và khinh miệt luật pháp; chưa kể ngoài xu hướng sa ngã, người ta còn hay cho rằng việc lăng mạ và giẫm đạp lên những lề thói công cộng là một cách làm tăng thêm lạc thú cho họ. Quả thực, Plato trong tác phẩm Gorgias đã định nghĩa bạo chúa là kẻ được phép làm bất cứ điều gì mà ý muốn của hắn sai khiến trong một thành phố; và chính nhờ sự vô phạt đó, việc phô bày và công khai những thói hư tật xấu của họ đôi khi lại gây ra tác hại lớn hơn cả bản thân thói xấu ấy. Ai nấy đều sợ bị soi mói và dòm ngó; nhưng các vị vua lại chịu cảnh đó, đến mức từng cử chỉ, ánh nhìn hay ý nghĩ, bởi dân chúng cho rằng họ có quyền được phán xét những kẻ cầm quyền; chưa kể những vết nhơ của bậc quyền quý thường hiển hiện lớn hơn bởi sự nổi bật và hào quang của chiếc ngế vị nơi họ ngự trị, và một nốt ruồi hay vết mụn cơm trên người họ trông cũng lớn hơn cả một vết thương rộng hoác trên người kẻ khác. Đó cũng là lý do vì sao các nhà thơ ngụy tạo ra những cuộc tình của thần Jupiter dưới lớp ngụy trang của muôn vàn hình hài vay mượn, và trong số vô vàn mối tình mà họ gán cho ngài, tôi nhớ chỉ có duy nhất một lần ngài hiện thân trong chính uy nghi và vẻ vĩ đại của mình.

Nhưng hãy trở lại với Hiero, người tiếp tục phàn nàn về những phiền toái ông gặp phải khi làm vua, đó là việc ông không thể đi đây đi đó và chu du thế giới một cách tự do, mà gần như bị giam cầm trong biên giới lãnh thổ của chính mình, và rằng trong mọi hành động, ông luôn bị bao vây bởi một đám đông quấy rầy. Và quả thực, nhìn các vị vua của chúng ta ngồi một mình bên bàn ăn, bị vây quanh bởi bao nhiêu kẻ huyên náo xung quanh và bao nhiêu người lạ dán mắt vào nhìn, như cảnh tượng vẫn thường thấy, tôi thường cảm thấy xót xa hơn là ghen tị với hoàn cảnh của họ. Vua Alfonso từng nói rằng trong chuyện này, loài lừa còn có cuộc sống tốt hơn các vị vua, bởi chủ nhân cho phép chúng ăn uống một cách thoải mái và sung sướng theo ý muốn – một ân huệ mà các vị vua không thể cầu xin được từ những kẻ hầu người hạ của mình. Và tôi chưa từng nghĩ rằng việc có hai mươi kẻ đứng huyên náo quanh mình lúc đi đại tiện lại có thể đem lại chút ích lợi nào cho cuộc đời của một người có trí thức; hay dịch vụ của một kẻ có mười vạn livres thu nhập hằng năm, hoặc từng hạ được Casale hay bảo vệ được Siena, lại có thể thuận tiện hay dễ chịu hơn đối với ông ta so với sự phục vụ của một người hầu phòng giỏi giang hiểu rõ công việc của mình. Những lợi ích của vương quyền suy cho cùng cũng chỉ là ảo tưởng: mọi bậc thang của vận may đều mang trong mình một hình bóng của quyền vương. Caesar gọi tất cả các lãnh chúa ở Pháp – những kẻ có quyền tự trị hoàn toàn trong thái ấp của riêng mình – là roitelets tức những vị vua con; và quả thực, trừ cái tên sire ra, họ tiến khá sát đến ngai vị vua chúa; bởi hãy nhìn vào các tỉnh xa xôi cách xa triều đình, chẳng hạn như Brittany; hãy chú ý đến đoàn tùy tùng, chư hầu, quan lại, công việc, sự phục vụ, nghi lễ và phong thái của một lãnh chúa sống ẩn dật xa triều đình ngay tại dinh cơ của mình, giữa những người tá điền và gia nhân; đồng thời quan sát cả sự bay bổng trong trí tưởng tượng của ông ta: chẳng có gì vương giả hơn thế; ông ta nghe nói về chủ nhân của mình một năm một lần, tựa như nghe kể về một vị vua xứ Ba Tư, chứ chẳng mảy mang nhận biết gì thêm ngoại trừ một vài mối họ hàng xa mà viên thư ký lưu giữ trong sổ sách. Và nói cho cùng, luật pháp của chúng ta khá dễ chịu, dễ chịu đến mức một quý tộc Pháp hiếm khi cảm thấy sức nặng của vương quyền đè nặng lên vai mình quá hai lần trong đời. Sự lệ chỉ thực sự và hiệu quả chỉ giáng lên những kẻ trong số chúng ta tự nguyện cúi đầu nhận ách áp bức, và những kẻ mưu cầu sự giàu sang và danh vọng qua những dịch vụ ấy: bởi một người yêu ngọn lửa sưởi nhà mình, và có thể cai quản gia đình mà không hạch họe với hàng xóm hay dính vào kiện tụng, thì tự do chẳng kém gì một vị Công tước xứ Venezia.

Nhưng điều khiến Hiero bận tâm nhất là việc ông thấy mình bị tước đoạt mọi tình bạn, bị tước bỏ mọi sự giao thiệp tương thân – thứ làm nên sự thụ hưởng đích thực và hoàn hảo nhất của đời người. Bởi lẽ tôi có thể rút ra bằng chứng nào về tình cảm và thiện chí từ một kẻ buộc phải dâng hiến cho tôi tất cả những gì hắn có thể làm, dù muốn hay không? Tôi có thể đoan chắc điều gì về sự tôn trọng thực lòng của hắn, qua cách nói năng nhún nhường và hành vi phục tùng, khi đó chỉ là những nghi lễ mà hắn không có quyền từ chối? Sự kính trọng chúng ta nhận được từ những kẻ sợ hãi mình vốn chẳng phải là sự kính trọng; những phép tắc đó là dành cho ngai vàng chứ không phải cho tôi:

Chẳng lẽ tôi không thấy rằng cả vị vua độc ác lẫn vị vua nhân đức, kẻ bị căm ghét lẫn kẻ được yêu thương, đều nhận được sự cung kính ngang ngửa nhau hay sao? Bậc tiên vương của tôi đã từng, và vị minh quân kế vị tôi sau này sẽ vẫn được phục vụ với cùng ngần ấy nghi thức và nghi điển. Nếu thần dân không làm tổn hại gì đến tôi, đó hoàn toàn chẳng phải là bằng chứng của thiện chí nào cả; cớ sao tôi phải coi nó là thế, khi mà họ vốn chẳng có khả năng làm tổn hại dù muốn? Chẳng ai đi theo tôi hay tuân lệnh tôi vì bất kỳ tình bạn nào giữa họ và tôi; chẳng thể có chuyện kết giao tình bạn ở nơi có quá ít sự gắn bó và tương hợp: vị thế cao chót vót của tôi đã đẩy tôi ra khỏi sự thân mật và thấu hiểu với con người; có sự chênh lệch và bất tương xứng quá lớn giữa chúng ta. Họ đi theo tôi hoặc vì phép tắc và thói quen; hoặc đúng hơn là vì vận may của tôi, chứ không phải vì bản thân tôi, nhằm mưu cầu lợi ích cho chính họ. Mọi lời họ nói hay việc họ làm với tôi chỉ là lớp sơn phết bên ngoài, là vỏ bọc, trong khi sự tự do của họ bị kìm hãm về mọi mặt bởi uy quyền và sức mạnh lớn lao mà tôi nắm giữ đối với họ. Tôi chẳng thấy gì xung quanh mình ngoài sự giả dối và ngụy trang.

Hoàng đế Julian từng được các cận thần ca ngợi vì sự công minh tuyệt đối của mình, ông nói: “Ta sẽ chỉ tự hào về những lời tán dương này, nếu chúng xuất phát từ những kẻ dám lên án hoặc không đồng tình với điều ngược lại, trong trường hợp ta làm thế.” Mọi lợi ích thực sự của các vị vua đều là thứ họ chia sẻ chung với những người có thân phận thấp kém hơn (việc cưỡi ngựa có cánh và ăn thức ăn của thần thánh là chuyện của các vị thần): họ cũng ngủ những giấc ngủ như chúng ta, có những nhu cầu thèm ăn chẳng khác gì ta; thanh thép họ dùng để trang bị cho mình chẳng hề có độ tôi luyện tốt hơn thứ chúng ta vẫn dùng; vương miện của họ chẳng thể che chở họ khỏi mưa hay nắng.

Diocletian, vị hoàng đế từng đội chiếc vương miện đầy may mắn và được tôn kính xiết bao, đã thoái vị để lui về tận hưởng sự hạnh phúc của đời sống điền viên; và một thời gian sau, khi nhu cầu của việc nước đòi hỏi ông phải gánh vác lại trọng trách, ông đã đáp lại những kẻ đến triều cất lời thỉnh cầu rằng: “Các ngươi sẽ chẳng đời nào mở lời thuyết phục ta chuyện này, nếu các ngươi được chứng kiến hàng cây tươi tốt mà ta tự tay vun trồng trong vườn quả, và những trái dưa ngọt lành mà ta gieo hái trong khu vườn của mình.”

Theo quan điểm của Anacharsis, trạng thái cai trị hạnh phúc nhất sẽ là nơi, khi mọi thứ khác đều bình đẳng, vị trí đứng đầu được đo lường bằng đức hạnh, và những sự chối bỏ được đo bằng thói hư tật xấu của con người.

Khi vua Pyrrhus chuẩn bị cho chiến dịch tiến đánh nước Ý, vị cố vấn khôn ngoan Cyneas của ông, nhằm giúp ông nhận thức được sự huyễn hoặc trong tham vọng của mình, đã hỏi: “Thưa bệ hạ, ngài thực hiện sự chuẩn bị lớn lao nhường này nhằm mục đích gì?”—“Để làm bá chủ nước Ý,” nhà vua đáp. “Và sau khi việc đó hoàn thành thì sao?” Cyneas hỏi tiếp. “Ta sẽ vượt sang xứ Gaule và Tây Ban Nha,” người kia đáp. “Và sau đó thì sao?”—“Khi ấy ta sẽ đi chinh phục châu Phi; và cuối cùng, khi đã thu phục toàn bộ thế giới dưới quyền, ta sẽ ngồi xuống nghỉ ngơi và tận hưởng sự thản nhiên.”

“Vì ơn Chúa, thưa bệ hạ,” Cyneas đáp lời, “xin hãy cho biết điều gì ngăn cản ngài ngay lúc này có thể ở vào trạng thái mà ngài vừa nói? Cớ sao ngay phút này đây ngài không tự thiết lập cho mình cái cảnh giới mà ngài dường như đang hướng tới, và tha hồ bỏ qua mọi nhọc nhằn cùng hiểm nguy mà ngài đang chen chân vào?”

Tôi xin kết lại bằng một câu thơ cổ mà tôi cho là vô cùng thích hợp với chủ đề này: