Thế nên ta thấy trong nghệ thuật hùng biện, có kẻ sở hữu sự lưu loát, tháo vát cùng một trí tuệ nhạy bén đến mức họ luôn sẵn sàng trong mọi hoàn cảnh và không bao giờ bị rơi vào thế bị động; trong khi những người khác thì nặng nề và chậm chạp, chẳng bao giờ dám thốt ra điều gì nếu chưa được chuẩn bị, suy tính kỹ lưỡng cùng công sức chăm chút từ trước.

Giờ đây, cũng như cách ta dạy các thiếu nữ những môn thể thao và bài tập thích hợp để tôn lên vẻ duyên dáng và kiều diễm của những bộ phận vốn là niềm tự hào và sự hoàn mỹ của họ, thì trong hai thế mạnh của tài hùng biện này cũng nên là như vậy — thứ mà các luật sư và nhà thuyết giáo thời nay dường như chủ trương theo đuổi. Nếu tôi có đủ tư vấn, kẻ nói chậm, ngẫm cho cùng, hẳn sẽ phù hợp hơn với bục giảng kinh, còn người kia thì hợp với chốn pháp đình; bởi lẽ công việc của người thuyết giáo tự nhiên ban cho anh ta tất cả thời gian rảnh rỗi mà anh ta mong muốn để chuẩn bị, hơn nữa con đường sự nghiệp của anh ta diễn ra theo một đường thẳng đều đặn và liền mạch, không gặp phải sự ngắt quãng hay gián đoạn nào; trong khi công việc và lợi ích của bên biện hộ lại buộc họ phải lâm trận trong mọi tình huống, và những lời phản đối lẫn đáp trả bất ngờ từ đối phương sẽ xô đẩy họ lệch khỏi đường đua, buộc họ phải vắt óc ngay lập tức để tìm ra những câu trả lời cùng lời bào chữa ứng biến, ngẫu hứng. Thế nhưng, trong cuộc gặp gỡ giữa Giáo hoàng Clement và Vua Francis tại Marseilles, sự tình lại diễn ra hoàn toàn trái ngược: Monsieur Poyet, một người cả đời quen thuộc với chốn pháp đình và nổi danh bậc nhất về tài hùng biện, được giao trọng trách đọc bài diễn văn trước Giáo hoàng và đã nghiền ngẫm nó từ trước lâu đến mức, người ta nói rằng, ông đã mang theo một bài hoàn chỉnh từ Paris; thế nhưng ngay vào ngày bài diễn văn được cất lên, Giáo hoàng vì sợ rằng có điều gì đó được thốt ra có thể làm mạo phạm đến các đại sứ của những vương hầu khác đang chầu chực ở đó, liền cho người báo cho nhà vua biết về chủ đề mà ngài cho là phù hợp nhất với thời gian và địa điểm lúc bấy giờ — ngẫu nhiên thay, nó lại hoàn toàn khác với những gì mà Monsieur de Poyet đã tốn bao công sức chuẩn bị: thế là bài diễn văn hay ho mà ông soạn sẵn trở thành vô dụng, và ông buộc phải ứng biến một bài khác ngay lập tức; khi nhận thấy bản thân không thể làm được điều đó, Hồng y du Bellay đã bị đặt vào thế phải gánh vác nhiệm vụ ấy thay ông. Vai trò của người biện hộ rõ ràng là khó khăn hơn nhiều so với người thuyết giáo; dẫu vậy, theo ý kiến của tôi, chúng ta vẫn thấy có nhiều luật sư đạt yêu cầu hơn là các nhà thuyết giáo, ít ra là tại Pháp. Dường như bản chất của trí tuệ là hoạt động một cách nhanh chóng và thình lình, còn bản chất của sự phán đoán là phải từ tốn và chậm rãi hơn. Thế nhưng, kẻ hoàn toàn giữ im lặng vì thiếu thời gian chuẩn bị để ăn nói cho hay, và kẻ mà thời gian rảnh rỗi cũng chẳng mang lại chút lợi ích nào giúp ăn nói khá hơn, thì đều bất hạnh như nhau.

Người ta kể rằng Severus Cassius nói ứng biến là hay nhất, rằng ông nợ vận may nhiều hơn là sự chuyên cần của chính mình; rằng việc bị ngắt lời khi đang nói là một lợi thế đối với ông, và rằng các đối thủ của ông đều sợ làm ông nổi giận, kẻo sự phẫn nộ đó sẽ làm tăng gấp đôi tài hùng biện của ông. Bản thân tôi cũng từng trải nghiệm một bản chất vốn không chịu nổi sự suy tính dài dòng và công phu, đến mức nếu nó không được bắt tay vào làm một cách thẳng thắn và hứng khởi, nó chẳng thể hoàn thành được việc gì ra hồn. Người ta thường nói về một số tác phẩm văn chương rằng chúng sực nức mùi dầu và mùi đèn, bởi một vẻ thô ráp, cộc cằn mà quá trình nhào nặn nhọc nhằn đã in hằn lên những trang sách ấy. Nhưng ngoài điều đó ra, sự bận tâm vì muốn làm cho thật tốt, cùng với một sự đấu tranh và gắng gượng của một tâm trí bị căng thẳng quá mức và dồn nén quá đà vào công việc đang làm, sẽ tự bẻ gãy và cản trở chính mình, giống như dòng nước vì sức ép bạo liệt và lượng nước quá dồi dào của bản thân, không thể tìm thấy một lối thoát dễ dàng qua cổ chai hoặc một con mương hẹp. Trong cái thể trạng tự nhiên này của tôi mà tôi đang nhắc đến, còn có một điều nữa, đó là nó không muốn bị xáo trộn và kích thích bởi những cảm xúc dữ dội như cơn thịnh nộ của Cassius (vì một sự chuyển động như vậy sẽ quá bạo lực và thô sơ); nó không muốn bị xô đẩy, mà muốn được khơi gợi; nó cần được đánh thức và làm ấm lên bởi những dịp tình cờ, bất ngờ và đột ngột. Nếu để mặc nó tự nhiên, nó sẽ chùng xuống và lụi tàn; chỉ có sự lay động mới đem lại cho nó vẻ duyên dáng và sức mạnh. Tôi luôn tồi tệ nhất khi ở một mình với chính mình, và khi hoàn toàn thuộc quyền định đoạt của bản thân: sự tình cờ có quyền năng lớn hơn đối với bất cứ thứ gì xuất phát từ tôi; hoàn cảnh, bầu bạn, thậm chí cả âm lượng lúc trầm lúc bổng của chính giọng nói trí tưởng tượng của tôi nhiều hơn là những gì tôi có thể tìm thấy khi tự mình dò dẫm và huy động nó. Nhờ đó, những điều tôi nói ra lại hay hơn những gì tôi viết, dẫu cho có phải chọn lựa giữa hai thứ mà chẳng có thứ nào đáng giá. Điều này cũng xảy ra với tôi, đó là tôi chẳng thể tìm thấy chính mình ở nơi tôi đang kiếm tìm, và tôi bắt gặp nhiều điều do tình cờ hơn là nhờ sự tra vấn của năng lực phán đoán bản thân. Đôi khi, có lẽ tôi cũng chộp được vài ý khi viết, thứ mà với tôi có vẻ kỳ thú và lanh lợi, dẫu cho kẻ khác nhìn vào sẽ thấy nó cùn mòn và nặng nề.—Nhưng thôi ta hãy dẹp bỏ những lời khen ngợi văn hoa ấy đi; ai mà chẳng bàn về bản thân mình theo đúng tài năng của họ như thế. Thế nhưng khi tôi cất lời, tôi đã sớm lạc lối đến mức chẳng biết mình đang định nói gì, và trong những trường hợp như thế, một người xa lạ thường nhận ra điều đó trước cả tôi. Nếu tôi chịu khó tẩy xóa mỗi khi gặp phải sự bất tiện này, tôi đã làm xong một cách sạch sẽ; thế nhưng hoàn cảnh sẽ, vào một lúc nào đó khác, bày biện nó ra trước mắt tôi rõ mồn một như ánh ban mai, và khiến tôi phải ngạc nhiên tự hỏi không biết sao mình lại có thể vấp váp ở chỗ đó.