Ấn bản hiện tại này nhằm bù đắp cho một thiếu sót bấy lâu nay trong nền văn học nước nhà—đó là một bộ sưu tập chuẩn mực các Tùy bút của Montaigne. Nhà văn lớn người Pháp này xứng đáng được tôn vinh như một bậc thầy cổ điển, không chỉ tại quê hương ông mà còn ở mọi quốc gia và nền văn học. Những bài tùy bút của ông, vừa nổi tiếng nhất vừa trường tồn nhất trong số các sáng tác của ông, chính là một kho tàng mà những bộ óc vĩ đại như Bacon và Shakespeare từng không ngần ngại tìm đến để khai thác; và quả thực, đúng như Hallam nhận xét, tầm quan trọng trong văn chương của nhà văn người Pháp phần lớn bắt nguồn từ sức ảnh hưởng sâu rộng của ông đối với những tư tưởng đồng thời và hậu thế. Song, đồng thời khi đánh giá giá trị và vị thế của nhà tùy bút này, chúng ta không thể bỏ qua những hạn chế cùng hoàn cảnh của thời đại ấy: tình trạng giáo dục còn nhiều khiếm khuyết, sách vở vô cùng khan hiếm, và cơ hội giao lưu tri thức bị thu hẹp. Montaigne đã phóng khoáng vay mượn từ người khác, và ông cũng tìm thấy những người sẵn sàng vay mượn từ ông một cách cởi mở không kém. Ta không có gì phải ngạc nhiên trước danh tiếng mà ông đã đạt được dường như một cách rất dễ dàng. Bản thân ông, khi ấy còn chưa ý thức được, chính là người dẫn dắt một trường phái mới trong văn chương và đạo đức. Tác phẩm của ông hoàn toàn khác biệt với mọi cuốn sách tồn tại trên thế giới vào thời điểm đó. Nó chuyển hướng những dòng chảy tư duy cổ xưa vào những trạch đạo mới mẻ. Nó bày tỏ với độc giả một cách thẳng thắn chưa từng thấy về quan điểm của tác giả đối với con người và sự vật, đồng thời soi rọi một thứ ánh sáng mới lạ lùng lên nhiều vấn đề vốn chỉ được hiểu biết mơ hồ. Hơn hết, nhà tùy bút đã lột bỏ lớp vỏ bọc của chính mình, biến cơ thể và tâm trí ông thành tài sản công khai của nhân loại. Ông chia sẻ với thế giới mọi suy nghĩ của mình về tất cả mọi đề tài. Những bài tùy bút của ông tựa như một cuộc giải phẫu văn học, nơi chúng ta có thể nhìn thấy kết quả chẩn đoán về tâm trí tác giả do chính ông thực hiện ở nhiều tầng bậc khác nhau và dưới tác động của vô vàn hoàn cảnh.
Trong số tất cả những kẻ hay viết về cái tôi, Montaigne, nếu không phải là người vĩ đại nhất, thì cũng là người hấp dẫn nhất, có lẽ bởi vì ông ít làm hàng và chân thật nhất. Những gì ông đã làm, và những gì ông từng tuyên bố sẽ làm, chính là mổ xẻ tâm trí mình và phơi bày cho chúng ta thấy, theo cách tốt nhất có thể, cấu tạo của nó ra sao và nó có mối liên hệ thế nào với các sự vật bên ngoài. Ông nghiên cứu cấu trúc tinh thần của chính mình giống như một chú bé tò mò tháo tung chiếc đồng hồ ra để quan sát cơ cấu bên trong của các bộ phận; và kết quả thu được, đi kèm với những hình ảnh minh họa dồi dào tính nguyên bản và sức mạnh biểu cảm, đã được ông trao gửi đến đồng bào mình trong một cuốn sách.
Sự hùng biện, hiệu quả tu từ, hay thơ ca đều hoàn toàn xa lạ với dự định của ông. Ông không viết vì mưu sinh, và có lẽ cũng chẳng vì danh vọng. Nhưng ông khao khát để lại cho nước Pháp, hay rộng hơn là cho thế giới, một cái gì đó để người ta ghi nhớ, một cái gì đó có thể nói lên ông là con người thế nào—ông đã cảm nhận, suy nghĩ, và đau khổ ra sao—và tôi thiết nghĩ, ông đã thành công vượt xa mọi mong đợi của mình.
Việc Montaigne kỳ vọng tác phẩm của mình gặt hái được một mức độ danh tiếng nhất định tại vùng Gascony, và thậm chí theo thời gian là trên toàn cõi nước Pháp, là điều hoàn toàn hợp lý; nhưng khó có khả năng ông lường trước được rằng tên tuổi của mình rồi sẽ vang danh khắp thế giới; rằng ông sẽ chiếm một vị trí gần như độc tôn đối với một nhà văn và một nhà đạo đức học; rằng các bài tùy bút sẽ được đọc, bằng tất cả các ngôn ngữ chính của châu Âu, bởi hàng triệu con người thông thái—những người chưa từng nghe đến Perigord hay Liên minh Công giáo, và thậm chí còn lúng túng khi được hỏi liệu tác giả sống vào thế kỷ thứ mười sáu hay thế kỷ thứ mười tám. Đó mới chính là vinh quang thực sự. Một thiên tài không thuộc về bất kỳ thời đại hay quốc gia nào. Ông nói thứ ngôn ngữ của tự nhiên, thứ ngôn ngữ luôn luôn và ở đâu cũng giống nhau.
Văn bản của các tập sách này được lấy từ bản in đầu tiên của bản dịch do Cotton thực hiện, in thành 3 tập khổ 8vo, các năm 1685-6, và được tái bản vào các năm 1693, 1700, 1711, 1738, cùng 1743 với số lượng tập và khổ sách y nguyên. Trong ấn bản đầu tiên, các lỗi in ấn chỉ được đính chính đến tận trang 240 của tập thứ nhất, và tất cả các lần tái bản sau đó đều cứ thế sao chép lẫn nhau. Bản in năm 1685-6 là bản duy nhất mà dịch giả còn sống để chứng kiến. Ông qua đời năm 1687, để lại phía sau một sưu tập thơ thú vị nhưng ít được biết đến, được xuất bản sau khi ông qua đời vào khổ 8vo năm 1689.
Chúng tôi thấy việc hiệu đính bản dịch của Cotton qua việc đối chiếu cẩn thận với ấn bản 'variorum' của nguyên tác (Paris, 1854, gồm 4 tập khổ 8vo hoặc 12mo) là điều bắt buộc, đồng thời các đoạn song song từ bản dịch trước đó của Florio đôi khi cũng được chú thích ở chân trang. Tiểu sử của tác giả cùng toàn bộ các lá thư được tìm lại của ông, gồm mười sáu bức, cũng đã được đưa vào; tuy nhiên, xét về mặt thư tín, khó có thể nghi ngờ rằng chúng đang ở trong tình trạng hoàn toàn chắp vá. Việc làm nhiều hơn ngoài việc cung cấp một phác thảo về các sự kiện chính trong cuộc đời Montaigne dường như, trước tiểu sử vô cùng hấp dẫn và tài năng của Bayle St. John, là một nỗ lực vừa khó khăn lại vừa vô ích.
Lầm lỗi lớn nhất của cả hai dịch giả tác phẩm Montaigne có lẽ là khuynh hướng đơn giản hóa ngôn từ và cách diễn đạt của ông thành ngôn từ và cách diễn đạt thuộc về thời đại và đất nước của chính họ; hơn thế nữa, họ còn thường xuyên và quen thói chèn thêm các đoạn văn cũng như từ ngữ—không chỉ ở vài nơi mà là liên tục—với mong muốn và dụng ý rõ ràng là để làm sáng tỏ hoặc củng cố ý nghĩa của tác giả gốc. Kết quả mang lại thường không mấy tốt đẹp; và trong trường hợp tất cả những phần thêm thắt ấy của Cotton, tôi thấy mình có trách nhiệm, nếu không thể lược bỏ chúng, thì phải hạ xuống phần chú thích. Tôi cho rằng không còn đúng đắn khi để Montaigne tiếp tục phải đứng tên bảo trợ cho những gì ông chưa từng viết; mặt khác, tôi cũng ngần ngại không muốn xóa bỏ hoàn toàn những phần chen vào ấy trong trường hợp chúng tỏ ra có giá trị riêng.
Sự rườm rà hay cách dịch phóng bút không phải là hình thức vi phạm duy nhất ở Cotton, bởi vì có những chỗ trong tác phẩm gốc mà ông thấy thích hợp để lược bỏ, và thiết nghĩ cũng không cần phải nói thêm rằng việc khôi phục toàn bộ những nội dung đó vào văn bản là điều cốt yếu để đảm bảo tính toàn vẹn và trọn vẹn của tác phẩm.
Tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc nhất đến cha tôi, ông Registrar Hazlitt—tác giả của ấn bản Montaigne nổi tiếng và xuất sắc được xuất bản năm 1842—vì sự hỗ trợ quan trọng mà ông đã dành cho tôi trong việc kiểm chứng và dịch lại các trích dẫn vốn đang ở trong tình trạng vô cùng sai lệch, nơi các bản dịch tiếng Anh của Cotton tỏ ra vô cùng lỏng lẻo và thiếu chính xác; tôi cũng xin cảm ơn sự nhiệt tình của ông trong việc phối hợp cùng tôi để đối chiếu văn bản tiếng Anh, từng dòng từng chữ một, với ấn bản tiếng Pháp tốt nhất.
Nhờ lòng tốt của ông F. W. Cosens, trong suốt quá trình làm việc với đề tài này, tôi đã có được cuốn Từ điển của Cotgrave (khổ folio, năm 1650) từng thuộc về Cotton. Nó có chữ ký cùng rất nhiều ghi chép tay của chính ông, và thật không quá lời khi cho rằng đây chính là cuốn sách đã được ông sử dụng trong quá trình thực hiện bản dịch của mình.
W. C. H.
KENSINGTON, Tháng 11 năm 1877.
