[ In trước tập ‘Vers Francois’ của Etienne de la Boetie, bản in khổ 8, Paris, 1572.]

THƯA NGÀI,—Khi chuẩn bị phó thác cho ngài và cho hậu thế ký ức về cố Etienne de la Boetie, cả về đức hạnh cao thượng lẫn tình cảm đặc biệt mà ông dành cho tôi, tôi nhận thấy thật là một sự thiếu thận trọng tai hại, đáng bị luật pháp trừng trị, khi người ta thường tước đoạt vinh quang—người bạn đồng hành trung thực của đức hạnh—để ban phát nó một cách vô nguyên tắc và theo tư lợi cho bất kỳ kẻ nào mới đến; trong khi hai dây cương chính định hướng chúng ta là phần thưởng và hình phạt, vốn chỉ tác động đúng đắn đến chúng ta với tư cách con người thông qua danh dự và sự ô nhục, bởi vì chúng thấm sâu vào tâm trí và chạm đến những tình cảm thâm trầm nhất của chúng ta: chính nơi mà ngay cả loài vật cũng ít nhiều chịu ảnh hưởng trước mọi hình thức đền bù hay trừng phạt thể xác. Hơn nữa, thật đáng lưu ý rằng thói quen ca ngợi đức hạnh, ngay cả ở những người không còn nữa, dẫu vô hình đối với họ, lại đóng vai trò là động lực thúc đẩy người sống noi gương họ; cũng giống như các bản án tử hình được luật pháp thi hành chủ yếu nhằm răn đe kẻ khác hơn là đối với người chịu hình phạt. Nay, vì lời ca ngợi và sự chê bai có tác dụng tương tự nhau, chúng ta không thể chối cãi thực tế rằng, dẫu luật pháp cấm người này phỉ báng danh tiếng của người khác, nó lại không ngăn cản chúng ta ban phát danh tiếng mà chẳng vì lý do gì. Sự lỏng lẻo tai hại này trong việc phân phát lời khen ngợi từng bị giới hạn trong phạm vi hoạt động của nó; và đó có lẽ là lý do tại sao thơ ca từng mất đi sự sủng ái của những người minh mẫn hơn. Dù thế nào đi nữa, không thể che giấu rằng thói dối trá là một điều rất khó coi ở một quý ô, dù nó mang bất kỳ vỏ bọc nào.

Còn về nhân vật mà tôi đang thưa với ngài, thưa ngài, ông dẫn dắt tôi đi thật xa khỏi lối ngôn từ này; bởi vì mối nguy hiểm trong trường hợp của ông không phải là tôi sẽ tô vẽ thêm điều gì cho ông, mà là tôi có thể làm tổn giảm phần nào giá trị của ông; và thật là bất hạnh cho ông, trong khi ông đã mang lại cho tôi, ở mức độ trọn vẹn nhất mà một con người có thể làm được, những cơ hội chính đáng và hiển nhiên để ca ngợi, thì tôi lại thấy mình bất lực và không đủ khả năng để thực hiện điều đó—tôi, kẻ mang ơn ông biết bao chia sẻ sâu sắc, và là người duy nhất có khả năng minh chứng cho hàng triệu thành tựu, sự hoàn mỹ và đức hạnh, vốn đang ẩn giấu (nhờ những vì sao bất hạnh của ông) trong một tâm hồn cao cả nhường ấy. Vì bản chất vạn vật đã (bằng cách nào đó tôi không rõ) dung túng cho việc chân lý—dù đẹp đẽ và dễ chấp nhận đến đâu tự bản chất—chỉ được đón nhận khi có những nghệ thuật thuyết phục để thấm nhuần nó vào tâm trí chúng ta, nên tôi thấy mình thiếu thốn cả thẩm quyền để hậu thuẫn cho lời chứng thực đơn bạc của mình lẫn sự hùng biện cần thiết để ban cho nó giá trị và sức nặng, đến mức tôi suýt từ bỏ nhiệm vụ này, bởi chẳng có gì trong tay để trưng cho thế gian thấy bằng chứng về thiên tài và tri thức của ông.

Quả thật, thưa ngài, khi số phận bất ngờ giáng xuống đời ông giữa lúc tuổi đời đang độ xuân sắc và sức khỏe cường tráng nhất, ông từng có ý định sẽ xuất bản vào một ngày nào đó những tác phẩm chứng minh cho hậu thế thấy ông là con người như thế nào; và có lẽ, ông đã quá hững hờ với danh vọng khi ôm ấp một dự định như thế trong đầu mà không tiến xa hơn. Nhưng tôi đi đến kết luận rằng, việc ông chôn vùi theo mình tất cả những ân tứ hiếm có ấy còn dễ tha thứ hơn biết bao so với việc tôi cũng chôn vùi theo mình tri thức về chúng mà tôi đã thu nhận được từ ông; và do đó, sau khi cẩn thận thu thập tất cả những bản thảo còn sót lại rải rác đây đó giữa các giấy tờ của ông, tôi dự định phân loại chúng sao cho có thể gợi nhắc ký ức về ông đến càng nhiều người càng tốt, lựa chọn những người phù hợp và xứng đáng nhất trong số những người quen của tôi, cùng những ai có lời chứng có thể mang lại cho ông vinh quang lớn nhất: chẳng hạn như ngài, thưa ngài, người rất có thể từng có đôi chút hiểu biết về ông khi sinh thời, nhưng chắc chắn là quá ít ỏi để khám phá hết tầm vóc trọn vẹn giá trị của ông. Hậu thế có thể tin tôi, nếu họ muốn, khi tôi thề trên lương tâm mình rằng tôi đã biết và chứng kiến ông là con người mà xét cho cùng, tôi không thể ước mong hay tưởng tượng ra một thiên tài nào vượt qua ông.

Tôi tha thiết kính xin ngài, thưa ngài, không chỉ nhận bảo hộ chung cho tên tuổi của ông, mà còn cho cả mười hai khổ thơ tiếng Pháp này, những vần thơ tự nguyện nương náu dưới bóng rổ sự bảo trợ của ngài như một lẽ tất yếu. Bởi vì tôi sẽ không giấu ngài rằng việc xuất bản chúng đã bị trì hoãn, khi những trước tác khác của ông ra mắt, với cái cớ (như người ta đồn đại ngoài kia ở Paris) rằng chúng quá thô sơ để có thể ra mắt ánh sáng công luận. Ngài sẽ phán đoán, thưa ngài, xem điều này đúng sự thật đến mức nào; và vì người ta cho rằng ở chốn này chẳng thể sản sinh ra điều gì bằng phương ngữ của chính chúng ta mà không thô lỗ và kém gọt giũa, nên ngài—bên cạnh địa vị là gia tộc đứng đầu xứ Guienne, vâng, từ tận đời tổ tiên—lại sở hữu mọi tiêu chuẩn khác, chính ngài phải là người chứng minh, không chỉ bằng tấm gương của mình mà còn bằng lời chứng có uy tín của mình, rằng sự thật không phải lúc nào cũng như vậy; huống chi, dẫu người xứ Gascony tự nhiên hành động nhiều hơn nói, nhưng đôi khi họ dùng lưỡi nhiều hơn cánh tay, và dùng trí tuệ thay cho lòng dũng cảm.

Về phần mình, thưa ngài, tôi không có thói quen phán xét những vấn đề như vậy; nhưng tôi từng nghe những người được cho là am hiểu nói rằng những khổ thơ này không chỉ xứng đáng được đem ra chốn thị tứ, mà độc lập với điều đó, về mặt vẻ đẹp và sự phong phú của phát minh, chúng cũng dồi dào tinh hoa và nội dung chẳng kém gì bất kỳ sáng tác cùng loại nào từng xuất hiện trong ngôn ngữ của chúng ta. Tự nhiên, mỗi người thợ đều cảm thấy mình vững vàng hơn ở một vài lĩnh vực chuyên môn trong nghệ thuật của mình, và những ai chạm tay vào những đề tài cao cả nhất phải được xem là may mắn nhất, bởi vì không phải mọi bộ phận thiết yếu cấu thành nên một tổng thể đều có giá trị quý giá như nhau. Đâu đó chúng ta có thể tìm thấy sự tinh tế hơn trong câu chữ, sự êm dịu và hài hòa hơn trong ngôn ngữ; nhưng về nét duyên dáng của trí tưởng tượng và kho tàng sự sắc sảo, tôi không nghĩ ông đã bị vượt qua; và chúng ta nên nhớ rằng ông viết những điều này không phải như một nghề nghiệp hay mục đích nghiên cứu, và rằng ông hiếm khi cầm bút quá một lần trong năm, như chính số lượng tác phẩm sót lại vô cùng ít ỏi đã cho thấy. Vì ngài thấy đấy, thưa ngài, gỗ xanh lẫn gỗ khô, chẳng qua lựa chọn gì, tất cả những gì đã đến tay tôi; đến nỗi trong số đó còn có cả những nỗ lực từ thời niên thiếu của ông. Thực ra, dường như ông viết chúng chỉ để chứng minh rằng mình có khả năng xoay xở với mọi đề tài: bởi nếu không, hàng ngàn lần trong quá trình trò chuyện thông thường, tôi từng nghe những lời thốt ra từ ông còn đáng kinh ngạc hơn gấp bội, đáng được gìn giữ hơn gấp bội.

Thưa ngài, đó là những gì công lý và tình cảm, trong trường hợp này tạo nên sự kết hợp hiếm có, bắt buộc tôi phải nói về con người vĩ đại và tốt đẹp này; và nếu tôi có phần mạo muội khi đường đột thưa chuyện với ngài về một đề tài như thế với độ dài như vậy, xin ngài vui lòng ghi nhớ rằng hệ quả chính của sự vĩ đại và cao cả chính là luôn rộng mở đón nhận những lời thỉnh cầu phiền nhiễu vì lợi ích của phần còn lại thế giới. Đến đây, sau khi mong ngài chấp thuận lòng tận tụy đầy ân tình của tôi đối với sự phục vụ của ngài, tôi cầu xin Chúa ban cho ngài, thưa ngài, một cuộc đời phồn vinh và trường thọ. Từ Montaigne, ngày 1 tháng 9 năm 1570.—Người tôi tớ vâng lời của ngài,

MICHEL DE MONTAIGNE.