Hãy gạt sang một bên cuộc so sánh lâu đời giữa đời sống hoạt náo và đời sống cô độc; còn về những lời hay ý đẹp mà lòng tham vọng và thói hà tiện dùng để ngụy trang cho thói hư tật xấu của mình, rằng chúng ta sinh ra không phải cho chính mình mà cho công chúng —[Đây là lời tán tụng của Lucan dành cho Cato thành Utica, ii. 383.]— hãy mạnh dạn kêu gọi những kẻ đang nắm quyền chốn triều chính; hãy để họ đặt tay lên ngực và thành thật tự hỏi xem, liệu có phải trái lại, họ khao khát danh tước, chức quyền cùng cái chốn hỗn độn của thế gian này chỉ để mưu cầu lợi ích cá nhân trên xương máu của công chúng hay không. Những con đường nhơ nhớp mà qua đó, vào thời đại chúng ta, họ leo lên được đỉnh cao mà tham vọng hằng hướng tới, đã đủ để minh bạch rằng mục đích của họ chẳng thể nào tốt đẹp cho cam.

Hãy nói thẳng với lòng tham rằng chính ả là kẻ mang lại cho chúng ta hương vị của sự cô độc; bởi có thứ gì mà ả lại né tránh cho bằng xã hội? Có thứ gì mà ả lại tha thiết tìm kiếm cho bằng sự rộng rãi, thảnh thơi? Người ta có thể làm việc thiện hay điều ác ở bất cứ đâu; nhưng nếu lời Bias nói là sự thật, rằng đa số phần đông lại là phần tồi tệ nhất, hay như lời của nhà thuyết giáo: trong một ngàn người chẳng tìm nổi lấy một người lương thiện:

sự lây nhiễm của đám đông là điều vô cùng nguy hiểm. Con người ta hoặc phải bắt chước kẻ xấu, hoặc phải căm ghét chúng; cả hai điều ấy đều hiểm nghèo như nhau, hoặc là giống với chúng vì chúng quá đông, hoặc là căm ghét nhiều người chỉ vì họ chẳng giống với chúng ta. Những thương gia ra khơi hoàn toàn có lý khi họ cẩn trọng để những kẻ cùng đồng hành trên một con thuyền không phải là những kẻ phóng đãng, chuyên thề bồi phỉ báng hay vướng vào những thói hư tật xấu khác, bởi họ coi những thành phần như vậy là điềm rủi. Và đó cũng là lý do vì sao Bias từng hóm hỉnh bảo với một vài kẻ, khi đang cùng ông đối mặt với một cơn bão dữ dội liền khẩn khoản cầu xin sự cứu giúp của các vị thần: “Im lặng nào, hãy nói nhỏ thôi,” ông bảo, “kẻo các ngài biết rằng các ngươi đang ở đây cùng ta đấy thôi.” —[Diogenes Laertius]— Và một ví dụ mang tính thời sự hơn, Albuquerque, phó vương Ấn Độ dưới triều vua Emmanuel xứ Bồ Đào Nha, trong một hiểm cảnh đắm tàu ngặt nghèo, đã cõng một đứa trẻ lên vai với duy nhất một mục đích: giữa hiểm họa chung của cả hai, sự ngây thơ của đứa trẻ có thể bảo vệ cho ông, gửi gắm ông vào lòng khoan dung của thần linh để họ có thể bình an vào đến bờ. Không phải là một người khôn ngoan thì không thể sống an nhiên ở bất cứ đâu, và hoàn toàn cô độc ngay giữa chốn cung đình đông đúc; nhưng nếu được toàn quyền lựa chọn, các nhà kinh viện sẽ bảo rằng người ấy nên trốn chạy ngay cả bóng dáng của đám đông: ông ta sẽ chịu đựng nếu buộc phải thế; nhưng nếu tùy ý định đoạt, ông sẽ chọn một mình. Ông không thể tự cho rằng mình đã rũ bỏ sạch sẽ thói hư tật xấu, nếu vẫn còn phải đấu tranh với nó ở những kẻ khác. Charondas từng trừng phạt như những kẻ tội đồ những ai bị kết tội kết giao với bạn xấu. Chẳng có gì vừa bất xã hội lại vừa xã hội cho bằng con người, một đàng bởi thói hư tật xấu, đàng kia bởi chính bản tính của mình. Và theo ý kiến của tôi, Antisthenes đã không đưa ra một câu trả lời thỏa đáng khi bị quở trách vì hay giao du với kẻ xấu, rằng các thầy thuốc vẫn sống khỏe mạnh đấy thôi giữa những bệnh nhân; bởi nếu họ góp phần chữa lành cho người bệnh, thì chắc chắn rằng qua sự lây nhiễm, qua việc tiếp xúc và nhìn ngắm bệnh tật hoài hoãi, họ thế nào cũng phải làm tổn hại đến sức khỏe của chính mình.

Giờ đây, mục đích suy cho cùng cũng chỉ là một, để sống thảnh thơi hơn và nhàn nhã hơn: nhưng con người ta không phải lúc nào cũng chọn đúng con đường. Họ thường tưởng rằng mình đã vĩnh viễn từ bỏ mọi công việc bận rộn, trong khi thực chất họ chỉ đổi việc này lấy việc khác: cai quản một gia đình nhỏ chẳng ít phiền toái hơn là cai quản cả một vương quốc là bao. Bất cứ nơi nào tâm trí còn vướng bận lo âu, nơi đó hoàn toàn hỗn loạn, và những công việc gia đình cũng chẳng kém phần phiền muộn chỉ vì chúng ít quan trọng hơn. Hơn nữa, dẫu đã rũ bỏ triều đình và chốn thương trường, chúng ta vẫn chưa thể từ bỏ những nỗi muộn phiền cốt lõi của đời sống:

lòng tham vọng, sự hà tiện, tính do dự, nỗi sợ hãi, và những ham muốn vô độ chẳng hề rời bỏ chúng ta chỉ vì chúng ta rời bỏ quê hương xứ sở:

chúng thường bám theo chúng ta tận vào chốn tu viện và những trường phái triết học; cả chốn hoang mạc lẫn hang sâu, chiếc áo bằng lông ngựa hay những kỳ ăn chay tịnh đều chẳng thể tách rời chúng ta khỏi chúng:

Khi có kẻ bảo với Socrates rằng có người nọ chẳng tiến bộ chút nào qua những chuyến đi xa:

“Ta hoàn toàn tin là thế,” ông đáp, “bởi hắn ta đã mang theo chính bản thân mình trên mỗi dặm đường.”

Nếu một người không trước tiên trút bỏ ra khỏi chính mình và tâm trí mình gánh nặng đang đè nặng lên vai, thì sự di chuyển sẽ chỉ càng khiến nó thêm hằn sâu và nặng trĩu, giống như hàng hóa trên tàu sẽ ít gây vướng víu hơn khi được chằng buộc chắc chắn và đặt ở một vị trí cố định. Bạn chỉ làm hại một người bệnh nhiều hơn là giúp ích khi cứ di chuyển anh ta từ nơi này sang nơi khác; bạn đang cố định và củng cố căn bệnh bằng sự chuyển động, giống như những chiếc cọc càng cắm sâu và vững chắc hơn vào lòng đất khi bị lung lay lên xuống ngay tại chỗ mà người ta định dựng chúng lên. Do đó, việc tránh xa chốn công cộng là chưa đủ; việc thay đổi thổ nhưỡng thôi cũng chưa đủ; con người ta phải trat lánh những thói đời đã chiếm đoạt tâm hồn mình, phải tự tách mình ra và quay trở về với chính mình:

Chúng ta vẫn mang theo xiềng xích bên mình. Đó chưa phải là sự tự do tuyệt đối; chúng ta vẫn ngoảnh lại nhìn những gì mình đã bỏ lại đằng sau: tưởng tượng vẫn còn ngập tràn hình bóng ấy:

Căn bệnh của chúng ta nằm ở tâm trí, nơi không thể trốn chạy khỏi chính nó;

và do đó cần phải được gọi về nhà và giam hãm trong chính mình: đó mới là sự cô độc đích thực, và người ta có thể tận hưởng nó ngay cả chốn đô hội đông đúc lẫn triều đình của các vị vua, dẫu rằng sống cách ly vẫn mang lại sự thảnh thơi hơn.

Giờ đây, một khi chúng ta đã quyết tâm sống một mình và khước từ mọi hình thức giao thiệp giữa dòng đời, hãy sắp xếp sao cho niềm vui của chúng ta hoàn toàn phụ thuộc vào chính mình; hãy cắt đứt mọi mối dây ràng buộc chúng ta với kẻ khác; hãy tự đạt được điều này từ chính bản thân, rằng chúng ta có thể thực sự sống cô độc một cách nghiêm túc, và đồng thời cũng sống thật thảnh thơi.

Stilpo thoát được khỏi trận hỏa hoạn thiêu rụi thị trấn của mình, nơi ông mất sạch vợ con và gia tài, khi Demetrius Poliorcetes nhìn thấy ông giữa cảnh lầm than tột cùng của quê hương vẫn giữ nguyên một nét mặt bình thản không chút gợn sóng, bèn hỏi ông rằng có phải ông vừa chịu một tổn thất lớn hay không? Để rồi ông đáp lại rằng không; và ơn Chúa, chẳng có gì thuộc về ông là bị mất cả.—[Seneca, Ep. 7.]—Đây cũng chính là ý nghĩa trong câu nói hóm hỉnh của nhà triết học Antisthenes, rằng “con người ta nên tự trang bị cho mình những thứ có thể nổi trên mặt nước, và cùng chủ nhân thoát khỏi cơn bão tố”;—[Diogenes Laertius, vi. 6.] và quả thực một người khôn ngoan chẳng bao giờ đánh mất thứ gì nếu ông ta vẫn giữ được chính mình. Khi thành phố Nola bị lũ dã man tàn phá, Paulinus, vị giám mục của vùng đất ấy, sau khi mất sạch mọi cơ ngơi và bản thân bị bắt làm tù binh, đã cầu nguyện thế này: “Lạy Chúa, xin hãy bảo vệ con khỏi cảm giác xót xa trước mất mát này; bởi Ngài thừa biết họ vẫn chưa chạm được vào bất cứ thứ gì thực sự là của con.”—[St. Augustin, De Civit. Dei, i. 10.]—Của cải khiến ông giàu có và những giá trị làm nên một con người lương thiện vẫn được giữ gìn nguyên vẹn. Đó chính là cách lựa chọn những kho báu có thể tự bảo vệ mình khỏi nạn cướp bóc và bạo lực, và cất giấu chúng vào một nơi mà chẳng một ai có thể đột nhập, đồng thời cũng chẳng thể bị bán đứng bởi bất kỳ ai ngoài chính chúng ta. Vợ, con và của cải là những thứ phải có, và đặc biệt là sức khỏe đối với những ai có thể giành lấy nó; nhưng chúng ta không nên đặt trọn tâm can vào đó để rồi hạnh phúc của mình lại phụ thuộc hoàn toàn vào chúng; chúng ta phải chừa lại một căn phòng nhỏ phía sau, hoàn toàn thuộc về riêng ta và tự do tuyệt đối, nơi để định hình sự tự do đích thực, chốn cô độc và ẩn dật chủ yếu của chúng ta. Và tại nơi đó, phần lớn thời gian chúng ta phải tự bầu bạn với chính mình, thật kín đáo đến mức không một kiến thức hay sự giao tiếp ngoại lai nào được phép đặt chân tới; để ở đó mà mỉm cười và trò chuyện, cứ như thể không có vợ, con, của cải, tùy tùng hay kẻ hầu người hạ nào bên cạnh, để rồi khi tình cờ xảy ra chuyện buộc chúng ta phải mất đi bất kỳ hoặc tất cả những thứ ấy, thì việc không còn chúng bên mình cũng chẳng còn là điều gì mới mẻ nữa. Chúng ta sở hữu một tâm trí uyển chuyển tự thân, có khả năng bầu bạn; có đủ phương tiện để tấn công lẫn phòng thủ, để tiếp nhận và cho đi: vậy thì chớ nên e ngại rằng giữa chốn cô độc này chúng ta sẽ phải tàn lụi vì một khoảng trống vô vị khó chịu.

Đức hạnh tự thỏa mãn với chính mình, chẳng cần đến những bài học giáo điều, chẳng cần những lời hoa mỹ, cũng chẳng cần những màn biểu diễn bề ngoài. Trong những hành động thường ngày của chúng ta, chẳng có lấy nổi một trong một ngàn điều là vì lợi ích của chính mình. Kẻ mà ngươi thấy đang luống cuống trèo lên những bức trang tích của bức tường kia, đầy giận dữ và cuồng nộ, hướng về phía hắn biết bao nhiêu loạt đạn hỏa mai đang nhắm tới; và kẻ khác nữa với chi chít những vết sẹo trên mình, xanh xao, kiệt quệ vì đói khát, thế nhưng vẫn hạ quyết tâm thà chết chứ nhất quyết không mở cổng cho kẻ địch; ngươi có nghĩ rằng những con người ấy đang ở đó vì lợi ích của chính họ không? Không; biết đâu họ đang đổ máu thay cho một kẻ mà họ chưa từng giáp mặt bao giờ, kẻ chẳng mảy quan tâm đến những đớn đau và hiểm nguy của họ, mà thay vào đó lại đang nằm ngả ngớn trong sự lười nhác và trụy lạc; còn kẻ khác với cái vẻ nhếch nhác, ghèn rện, lòi phở mà ngươi thấy vừa bước ra khỏi phòng nghiên cứu sau nửa đêm, ngươi có nghĩ rằng hắn cặm cụi lật giở từng trang sách để học cách trở nên một con người tốt đẹp hơn, khôn ngoan hơn và thanh thản hơn không? Chẳng có chuyện đó đâu; hắn sẽ tàn đời ở đó, nhưng là để dạy cho hậu thế biết cách đo lường các câu thơ của Plautus và cách đánh vần chuẩn xác của một từ tiếng Latinh. Nào ai là kẻ không sẵn sàng đánh đổi sức khỏe, sự yên bình và chính sinh mạng của mình lấy danh tiếng và vinh quang, thứ tiền tệ vô dụng nhất, phù phiếm nhất và giả dối nhất vẫn đang lưu hành giữa chúng ta? Cái chết của chính chúng ta vẫn chưa đủ để khiến chúng ta kinh hoàng và bận tâm; chúng ta lại còn gánh thêm cái chết của vợ, con và người thân trong gia đình: những rắc rối của chính ta vẫn chưa đủ làm ta lo lắng; ta lại đi ôm lấy những nỗi lo của xóm giềng và bạn bè, để rồi càng tự bứt tóc vò đầu và hành hạ bản thân:

Sự cô độc dường như mang lại sắc thái tuyệt vời nhất cho những ai đã cống hiến quãng đời sung sức và rực rỡ nhất của tuổi trẻ cho việc phục vụ nhân gian, theo gương của Thales. Chúng ta đã sống đủ cho những kẻ khác; ít nhất hãy sống phần đời ngắn ngủi còn lại cho chính mình; giờ đây hãy thu hồi những suy nghĩ và dự định của mình về lại với bản thân, hướng về sự thảnh thơi và an yên của chính ta. Việc tạo dựng một chốn ẩn dật vững chắc chẳng phải chuyện dễ dàng; bấy nhiêu đó cũng đã đủ cho chúng ta xoay sở mà chẳng cần phải xen lẫn thêm những mưu tính khác. Vì Chúa ban cho chúng ta thời gian thảnh thơi để sắp xếp cuộc dời chân, hãy chuẩn bị sẵn sàng, thu xếp hành lý, kịp thời chào tạm giã đám đông, và tự gỡ mình ra khỏi những sự nài nỉ quấy rầy đầy bạo lực vốn lôi kéo chúng ta chốn giang sơn khách tục và chia lìa chúng ta với chính mình.

Chúng ta phải đứt đoạn cái nút thắt của những mối ràng buộc, dẫu cho nó có kiên cố đến đâu đi nữa, và từ nay về sau có thể yêu mến điều này hay điều nọ, nhưng tuyệt đối không được kết hôn với bất cứ thứ gì ngoài chính bản thân mình: nghĩa là, hãy để phần đời còn lại thuộc về riêng ta, nhưng không được gắn kết khăng khít đến mức chẳng thể dứt ra mà không phải lột da tróc vảy hay xé rách một phần sinh thể. Điều vĩ đại nhất trên cõi đời này là việc một người nhận thức được rằng anh ta hoàn toàn thuộc về chính mình. Đã đến lúc phải cai sữa khỏi xã hội khi chúng ta chẳng thể đóng góp thêm được điều gì cho nó nữa; kẻ không đủ khả năng để cho mượn thì phải tự cấm mình đi vay. Sức lực của chúng ta bắt đầu suy giảm; hãy triệu hồi chúng về và tập trung chúng vào và vì chính bản thân ta. Kẻ nào có thể tự mình rũ bỏ và giải quyết ổn thỏa các bổn phận xã giao và tình nghĩa, hãy làm điều ấy. Giữa buổi tàn lụi của tự nhiên này, thứ biến anh ta trở thành kẻ vô tích sự, là gánh nặng và sự phiền toái cho người khác, anh ta phải cẩn trọng để không trở nên vô dụng, nặng nề và phiền toái cho chính bản thân mình. Hãy tự vỗ về, cưng chiều bản thân, và hơn hết thảy phải chắc chắn rằng mình đang cai quản bản thân bằng sự tôn kính đối với lý trí và lương tâm, đến mức cảm thấy hổ thẹn nếu bước hụt dù chỉ một bước trước mặt chúng:

Socrates bảo rằng những thiếu niên thì nên tự rèn giũa bản thân, tráng niên thì phải thực hành việc thiện, còn người cao tuổi thì nên rút lui khỏi mọi công việc dân sự lẫn quân sự, sống theo ý nguyện riêng mà chẳng bị ràng buộc bởi bất kỳ chức vụ nào. Có những thể chất vốn thích hợp với những lời răn về sự ẩn dật này hơn những kẻ khác. Những ai mang tính khí mềm mại, uỷ mị, với một ý chí và tình cảm mỏng manh, không dễ bị khuất phục hay sai khiến, mà tôi là một trong số đó, cả về bản tính tự nhiên lẫn sự chiêm nghiệm, sẽ sớm ngả theo lời khuyên này hơn là những tâm hồn hiếu động và bận rộn, những kẻ luôn ôm đồm tất cả, dấn thân vào mọi thứ, lúc nào cũng sục sôi trước mọi việc, luôn sẵn lòng, hiện diện và dâng hiến trọn vẹn bản thân cho mọi cơ hội. Chúng ta phải sử dụng những thứ tiện nghi tình cờ và ngoại thân ấy chừng nào chúng còn mang lại niềm vui cho chúng ta, nhưng tuyệt đối không được lấy đó làm nền tảng chính yếu; đó chẳng phải là nền tảng đích thực; cả tự nhiên lẫn lý trí đều không cho phép điều đó. Vậy thì hà cớ gì mà chúng ta, trái với luật lệ của chúng ta, lại đi làm nô lệ cho quyền lực của kẻ khác để đánh đổi sự thỏa nguyện của chính mình? Lại còn cả việc đón đầu những biến cố của vận mệnh, tự tước đi những tiện nghi vốn nằm trong tầm tay, như nhiều người từng làm vì lòng sùng đạo, và một số nhà triết học làm thông qua lý trí; tự biến mình thành đầy tớ cho chính mình, ngủ trên nền đất cứng, tự móc mắt mình ra, ném của cải xuống sông, đi tìm kiếm những nỗi đau; nhóm người này, thông qua sự khốn khổ của cuộc đời hiện tại, nhắm đến hạnh phúc ở một cõi đời khác; nhóm người kia bằng cách tự hạ thấp mình để tránh nguy cơ ngã ngựa: tất cả những điều đó đều là hành động của một thứ đức hạnh thái quá. Những bản tính kiên cường và quả quyết nhất biến ngay cả sự ẩn dật của họ thành điều vinh quang và đáng noi gương:

Một lượng nhỏ hơn thế rất nhiều cũng đủ để phục vụ cho nhu cầu của tôi rồi. Thế là quá đủ đối với tôi, dưới sự chiếu cố của vận mệnh, tự chuẩn bị sẵn sàng cho những ngày tháng thất sủng của nàng, và khi đang được thảnh thơi an nhàn, hãy mường tượng ra trong tâm trí, xa chừng nào hay chừng ấy, những nghịch cảnh có thể xảy ra; giống như cách chúng ta làm trong các cuộc đấu thương trên ngựa, nơi người ta giả vờ chiến tranh ngay giữa lúc thanh bình tĩnh lặng nhất. Tôi không cho rằng nhà triết học Arcesilaus kém phần tiết độ và đức hạnh chỉ vì ông biết sử dụng những chiếc bình bằng vàng và bạc, khi hoàn cảnh tài chính cho phép ông làm điều đó; quả thực tôi có thiện cảm với ông hơn là thể ông tự cấm đoán bản thân những thứ mà ông vẫn dùng với sự rộng lượng và điều độ. Tôi nhìn thấy rõ giới hạn tận cùng của những nhu cầu tự nhiên: và khi ngắm nhìn một kẻ ăn mày đang chìa tay xin xốm trước cửa nhà tôi, đôi khi còn vui vẻ và khỏe mạnh hơn chính tôi, tôi tự đặt mình vào vị trí của hắn, và tìm cách nhào nặn tâm trí mình theo lối sống của hắn; và cứ thế, lần lượt duyệt qua những ví dụ khác, dẫu cho tôi mường tượng ra cái chết, sự nghèo đói, nỗi khinh miệt và bệnh tật đang bám sát gót chân mình, tôi vẫn dễ dàng tự nhủ bản thân sẽ không mảy may hoảng sợ, bởi lẽ một kẻ kém cỏi hơn tôi còn đón nhận chúng với ngần ấy sự kiên nhẫn; và tôi không muốn tin rằng một trí tuệ kém cỏi lại có thể làm được những điều vĩ đại hơn một trí tuệ lớn lao, hay những kết quả của lý thuyết lại không thể đạt đến độ cao tột cùng như những kết quả của thói quen. Và thấu hiểu rằng những tiện nghi ngẫu nhiên này có quãng đời ngắn ngủi vô chừng biết bao, tôi chưa bao giờ quên, ngay giữa đỉnh cao của mọi sự tận hưởng, biến nó thành lời cầu nguyện khẩn thiết nhất dâng lên Thiên Chúa Toàn Năng, xin Ngài rủ lòng thương ban cho tôi sự thỏa nguyện với chính mình và hoàn cảnh hiện tại. Tôi nhìn thấy những thanh niên vô cùng vui tươi và phơi phới, dẫu vậy vẫn thủ sẵn trong rương nhà mình cả một đống thuốc viên, để uống mỗi khi bị cảm lạnh, thứ mà họ ít sợ hãi hơn chỉ vì họ nghĩ rằng mình đã có sẵn phương thuốc trong tầm tay. Mỗi người nên hành động tương tự như vậy, và hơn thế nữa, nếu họ nhận thấy bản thân dễ mắc phải những căn bệnh dữ dội hơn, họ nên tự trang bị cho mình những loại thuốc có thể làm tê liệt và bợt bạt vùng cơ thể ấy.

Công việc mà một người nên lựa chọn cho một cuộc sống như vậy không được phép là một việc nặng nhọc cũng chẳng thể là thứ gì tẻ nhạt; bằng không thì việc lui về ở ẩn chẳng còn chút ý nghĩa nào nữa. Và điều này tùy thuộc vào sở thích và tâm trạng của mỗi người. Bản thân tôi không hề có chút thiện cảm nào với nghề làm ruộng, và những ai yêu thích nó nên dồn tâm huyết vào đó một cách chừng mực:

Nghề làm ruộng mặt khác lại là một công việc rất đỗi hèn m hạ, như lời Sallust đã gọi; dẫu rằng một vài khía cạnh của nó còn có thể châm chước được hơn những phần khác, chẳng hạn như việc chăm sóc vườn tược, điều mà Xenophon từng quy cho Cyrus; và người ta hoàn toàn có thể tìm ra một ranh giới trung dung giữa sự áp dụng thấp kém, bần tiện đầy rẫy những lo toan thường trực vốn thường thấy ở những kẻ coi đó là toàn bộ sự nghiệp và nghiên cứu của đời mình, với sự cẩu thả ngu ngốc và cực đoan, phó mặc mọi thứ trôi nổi tùy tiện mà chúng ta vẫn thấy ở những người khác.

Nhưng hãy lắng nghe lời khuyên mà Pliny trẻ tuổi dành cho người bạn Caninius Rufus về chủ đề sự cô độc: “Tôi khuyên anh, giữa chốn ẩn dật trọn vẹn và trù phú mà anh đang có, hãy giao phó việc đồng áng lại cho những người làm thuê, và hiến dâng bản thân cho việc nghiên cứu văn chương, để chắt lọc từ đó những thứ có thể hoàn toàn và trọn vẹn thuộc về chính anh.” Qua đó ông ám chỉ danh tiếng; giống như Cicero, người từng nói rằng ông sẽ dùng sự cô độc và việc rút lui khỏi chốn chính sự của mình để thu nhặt lấy một cuộc đời bất tử thông qua những trang viết.

Có vẻ là hợp lý, khi một người bàn đến chuyện rời bỏ thế gian, rằng anh ta nên hướng tầm mắt vượt ra khỏi chính mình. Những kẻ kia làm điều đó chỉ mang tính nửa vời: họ dự tính rất xuôi chèo mát mái cho bản thân khi họ không còn ở trong thế gian đó nữa; thế nhưng họ vẫn nuôi ảo tưởng gặt hái những thành quả từ dự tính ấy ngay khi đang vắng mặt, qua một sự mâu thuẫn lố bịch đến buồn cười.

Tư tưởng của những ai tìm kiếm sự cô độc vì lòng sùng đạo, khi lấp đầy hy vọng và lòng can đảm của họ bằng sự chắc chắn về những lời hứa thiêng liêng ở thế giới bên kia, lại có cơ sở hợp lý hơn rất nhiều. Họ hướng tâm trí về Chúa, một đối tượng vô hạn trong cả lòng tốt lẫn quyền năng; tâm hồn ở đó có đủ dư địa để thỏa mãn trọn vẹn những khát khao của mình: những đau khổ và đọa đày biến thành lợi thế cho họ, bởi chúng được gánh chịu nhằm đổi lấy sự thanh thản và niềm vui vĩnh hằng; cái chết trở thành điều đáng mong cầu và khắc khoải hướng tới, khi nó là tấm vé thông hành dẫn đến một trạng thái hoàn mỹ đến thế; sự khắc nghiệt của những quy củ mà họ tự áp đặt lên bản thân nhanh chóng được làm dịu đi bởi thói quen, và mọi ham muốn xác thịt đều bị đánh bại và khuất phục bằng cách từ chối nuông chiều và nuôi dưỡng chúng, bởi những ham muốn ấy chỉ tồn tại nhờ vào thói quen và sự thực hành. Mục đích duy nhất về một cõi đời sau hạnh phúc bất tử mới chính là điều thực sự xứng đáng để chúng ta từ bỏ những khoảnh khắc vui thú và tiện nghi của cuộc đời này; và kẻ nào thực sự và kiên định nung nấu tâm hồn mình bằng sức nóng của niềm tin và hy vọng sống động ấy, sẽ tự dựng xây cho mình một đời sống hoan lạc và ngọt ngào hơn bất kỳ hình thức tồn tại nào khác trong chốn cô độc.

Do đó, cả mục đích lẫn phương tiện của lời khuyên này đều không làm tôi thỏa mãn, bởi chúng ta thường rơi từ chảo mỡ này sang đống lửa nọ.—[hoặc: chúng ta luôn tái phát từ cơn sốt này sang cơn sốt khác.]—Công việc sách vở này cũng đau đớn chẳng kém gì bất kỳ công việc nào khác, và cũng là một kẻ thù lớn đối với sức khỏe, thứ đáng lẽ phải được đặt lên hàng đầu; người ta cũng không nên để bản thân bị lôi cuốn bởi sự khoái lạc của nó, thứ khoái lạc mang bản chất hủy diệt giống hệt như kẻ keo kiệt, kẻ hà tiện, kẻ ham mê nhục dục và kẻ tham vọng.

Các bậc hiền triết đã đưa ra đủ lời cảnh báo để chúng ta đề phòng sự phản bội của những ham muốn, và phân biệt đâu là những niềm vui đích thực, trọn vẹn với những niềm vui đan xen và phức tạp cùng nỗi đau lớn hơn. Bởi vì phần lớn những niềm vui của chúng ta, họ bảo rằng, chỉ phỉnh phờ và vuốt ve để rồi bóp cổ chúng ta, giống như những tên cướp mà người Ai Cập gọi là Philistae; nếu cơn đau đầu xuất hiện trước cơn say xỉn, chúng ta đã cẩn trọng hơn trong việc uống quá chén; nhưng khoái lạc, để đánh lừa chúng ta, luôn đi trước và che giấu cái đuôi của mình. Sách vở mang lại niềm vui, nhưng nếu vì quá say mê nghiên cứu mà chúng ta làm tổn hại sức khỏe và hủy hoại tâm trạng vui vẻ của mình, tài sản tốt đẹp nhất mà chúng ta đang có, thì hãy dứt khoát buông tay; bản thân tôi là một trong số những kẻ nghĩ rằng chẳng có thành quả nào thu được từ chúng có thể bù đắp nổi một sự mất mát quá lớn như thế. Giống như những người đã lâu ngày cảm thấy cơ thể suy nhược vì bệnh tật, cuối cùng đành phó mặc bản thân cho sự nhân từ của y học và tuân thủ những quy tắc sinh sống nghiêm ngặt mà họ sẽ chẳng bao giờ dám phạm vào trong tương lai; thì kẻ nào lui về ở ẩn, vì đã chán ngấy và ghê tởm lối sống thông thường, cũng phải nhào nặn lại lối sống mới mà anh ta bước vào theo những quy tắc của lý trí, đồng thời thiết lập và củng cố nó thông qua sự suy xét và chiêm nghiệm. Anh ta phải từ giã mọi hình thức lao động, bất luận nó hứa hẹn mang lại lợi ích gì đi nữa, và nhìn chung phải rũ bỏ tất cả những cảm xúc làm xáo trộn sự bình yên của thể xác lẫn tâm hồn, để rồi sau đó lựa chọn con đường phù hợp nhất với tính khí của mình:

Trong nghề làm ruộng, học tập, săn bắn và tất cả các hoạt động khác, con người ta nên tiến hành cho đến tận giới hạn của khoái lạc, nhưng phải cẩn trọng không được dấn sâu hơn nữa, nơi mà rắc rối bắt đầu hòa trộn vào đó. Chúng ta chỉ nên giữ lại lượng công việc vừa đủ để duy trì hơi thở và bảo vệ bản thân khỏi những bất tiện mà thái độ lười biếng ngu ngốc ở thái cực ngược lại mang tới. Có những khoa học cằn cỗi và hóc búa, chủ yếu được đẽo gọt cho đám đông; hãy để mặc những thứ đó cho những kẻ đang lăn lộn phục vụ cho trần gian. Bản thân tôi chẳng màng đến những cuốn sách nào khác, ngoài hoặc là những cuốn thú vị và dễ đọc để giải khuây, hoặc là những cuốn đem lại sự an ủi và hướng dẫn tôi cách điều tiết cuộc sống và cái chết của mình:

Những người khôn ngoan hơn, sở hữu sức mạnh và sinh khí tâm hồn to lớn, có thể tự đặt ra cho mình một sự nghỉ ngơi hoàn toàn thuộc về tâm linh; nhưng đối với tôi, kẻ sở hữu một tâm hồn rất đỗi bình thường, việc tựa mình vào những tiện nghi thể xác là điều vô cùng cần thiết; và tuổi tác thời gian gần đây đã tước đi của tôi những niềm vui từng được ưa chuộng hơn, tôi liền tự huấn luyện và mài giũa sự thèm muốn của mình đối với những niềm vui còn sót lại, thứ phù hợp hơn với lý do này. Chúng ta phải nắm chặt bằng tất cả sức lực, cả bằng tay lẫn bằng răng, quyền sử dụng những khoái lạc của cuộc đời mà năm tháng, hết năm này qua năm khác, cứ thế tước đoạt khỏi chúng ta:

Giờ đây, đối với mục đích vinh quang mà Pliny và Cicero đặt ra cho chúng ta, nó hoàn toàn lệch lạc so với tính toán của tôi. Tham vọng là thứ tâm trạng trái ngược nhất với sự cô độc trong số tất cả mọi thứ; vinh quang và sự an nhàn là hai điều không tài nào có thể cùng cư ngụ tại một chỗ. Theo như những gì tôi hiểu, những kẻ đó chỉ giải phóng được đôi tay và đôi chân khỏi đám đông; còn tâm hồn và ý định của họ vẫn bị giam cầm ở phía sau hơn bao giờ hết:

họ chỉ lui bước để lấy đà nhảy xa hơn, và bằng một cú hích mạnh mẽ hơn để lao mình vào giữa đám đông một cách hung hăng hơn. Ngươi muốn thấy họ bắn trượt mục tiêu như thế nào không? Hãy đặt lên bàn cân lời khuyên của hai nhà triết học thuộc hai trường phái hoàn toàn khác nhau, khi họ viết thư cho Idomeneus và Lucilius, những người bạn của họ, khuyên nên lui về chốn cô độc tránh xa những tước vị và công việc thế gian. “Các anh,” họ bảo, “cho đến nay vẫn đang bơi lội và trôi nổi; giờ hãy đến và chết trong bến cảng đi: các anh đã dâng hiến phần đời đầu tiên cho ánh sáng, hãy dành phần còn lại cho bóng râm. Thật bất khả thi nếu muốn từ bỏ công việc bận rộn mà lại không từ bỏ cả thành quả của nó; do đó hãy tự gỡ mình khỏi mọi vướng bận về danh tiếng và vinh quang; điều đáng ngại là ánh hào quang từ những chiến tích trước kia sẽ chỉ mang lại cho các anh quá nhiều thứ ánh sáng chói lọi, và bám theo các anh tận vào chốn ẩn dật thâm nghiêm nhất. Hãy từ bỏ niềm vui xuất phát từ sự tán dương của kẻ khác cùng với những niềm vui khác; còn về kiến thức và tài năng của các anh, đừng bao giờ bận tâm; chúng sẽ không mất đi tác dụng nếu chính các anh trở nên tốt đẹp hơn nhờ chúng. Hãy nhớ đến kẻ nọ, khi bị hỏi rằng tại sao lại nhọc công đến thế cho một môn nghệ thuật mà chỉ có vỏn vẹn vài người có thể hiểu được? ‘Chừng đó là đủ cho ta rồi,’ hắn đáp; ‘có một người là đủ với ta rồi; chẳng có ai cũng chẳng sao.’—[Seneca, Ep., 7.]—Hắn nói rất đúng; bạn và một người tri kỷ là sân khấu đủ lớn cho nhau, hoặc bạn là sân khấu cho chính mình. Hãy để dân chúng thành một người đối với bạn, và hãy để bạn thành một người đối với toàn thể dân chúng. Thật là một thứ tham vọng đê tiện khi nghĩ đến việc rút tỉa vinh quang từ sự lười nhác và kín đáo của chính mình: các anh phải hành động giống như những loài thú săn mồi, những kẻ xóa sạch dấu vết ngay lối ra vào hang ổ của chúng. Các anh không được bận tâm đến việc thế gian bàn tán về mình ra sao nữa, mà là việc các anh phải tự trò chuyện với chính mình như thế nào. Hãy tự lùi về bên trong chính mình, nhưng trước tiên hãy chuẩn bị sẵn sàng để đón nhận bản thân ở đó: sẽ là một sự ngu ngốc nếu phó mặc bản thân vào chính đôi tay mình, khi mà các anh còn chẳng thể tự cai quản nổi bản thân. Một người hoàn toàn có thể vấp ngã khi chỉ có một mình cũng dễ như khi ở giữa chốn đông người. Cho đến khi các anh biến được bản thân thành một chuẩn mực mà trước mặt nó các anh không dám bước hụt, và cho đến khi các anh nuôi dưỡng được sự ngượng ngùng và lòng kính trọng đối với chính mình,

hãy liên tục hiện lên trong trí tưởng tượng của các anh hình bóng của Cato, Phocion và Aristides, trước sự hiện diện của họ, ngay cả những kẻ ngốc cũng phải che giấu đi lầm lỗi của mình, và biến họ thành những kẻ kiểm soát mọi dự định của các anh; giả sử những dự định ấy đi chệch khỏi con đường đức hạnh, lòng tôn kính của các anh dành cho họ sẽ kéo các anh trở lại đúng hướng; họ sẽ giữ cho các anh đi trên con đường thỏa nguyện với chính mình; không mượn bất cứ thứ gì từ ai ngoài bản thân; neo đậu và cố định tâm hồn mình trong những suy nghĩ chắc chắn và giới hạn, nơi nó có thể tự tìm thấy niềm vui, và sau khi thấu hiểu được những giá trị chân chính và thực tế, thứ mà con người ta càng thấu hiểu sâu sắc bao nhiêu thì càng tận hưởng trọn vẹn bấy nhiêu, hãy an lòng buông bỏ, chẳng còn mong cầu kéo dài sự sống hay danh tiếng.” Đây mới chính là lời răn của triết học chân chính và tự nhiên, chứ không phải của một thứ triết học huênh hoang và ba hoa, chẳng hạn như triết lý của hai kẻ được nhắc đến bên trên.