Thông thường, khi chúng ta đã vô tình làm tổn thương ai đó và thấy họ đang nắm quyền trả thù trong tay, nhận ra rằng bản thân hoàn toàn rơi vào lòng thương xót của họ, cách duy nhất để xoa dịu cơn giận dữ ấy là tỏ thái độ phục tùng, khiến họ động lòng trắc ẩn và thương xót; thế nhưng, lòng dũng cảm, sự kiên định và nghị lực – dẫu là những phương thức hoàn toàn trái ngược – đôi khi lại mang đến cùng một kết quả.

Edward, Thân vương xứ Wales, người từng cai quản vùng Guienne của chúng ta trong suốt một thời gian dài – một nhân vật mà hoàn cảnh và vận mệnh mang đậm những nét vĩ đại bậc nhất – từng nổi trận lôi đình với người dân Limousin. Khi chiếm được thành phố của họ qua một cuộc đột chiếm, ông đã không màng đến tiếng kêu khóc của dân chúng hay lời cầu xin và nước mắt của những phụ nữ và trẻ em đang quỳ rạp dưới chân van xin ơn tha mạng, nhất quyết không chịu từ bỏ ý định trả thù. Cho đến khi tiến sâu hơn vào nội thị, ông chợt nhìn thấy ba quý tộc người Pháp – những người với lòng dũng cảm phi thường đã đơn độc chống đỡ sức mạnh của cả đạo quân chiến thắng. Chính khoảnh khắc ấy, sự nể trọng và kính ngưỡng trước một bản lĩnh quả cảm phi thường đã chặn đứng cơn thịnh nộ của ông; và lòng nhân thứ của ông, khởi đầu từ ba vị hiệp sĩ ấy, sau đó đã được mở rộng cho toàn bộ cư dân còn lại của thành phố.

Scanderbeg, Vương tước xứ Epirus, trong một lần truy đuổi một người lính của mình với ý định giết chết anh ta, đã gặp phải sự kháng cự bất ngờ. Người lính nọ, sau khi đã dùng mọi cách hạ mình và van xin mà vẫn không thể làm dịu lòng vị chủ tướng, bèn quyết định chọn phương kế cuối cùng: quay mặt lại, tay cầm gươm chờ đón ông. Hành động ấy đã chặn đứng ngay lập tức cơn giận dữ của viên thủ lĩnh; vì thấy người lính thể hiện một nghị lực quá đỗi phi thường, ông đã tha tội cho anh ta; dẫu vậy, đây cũng là một ví dụ có thể được diễn giải theo một cách khác đối với những ai chưa từng đọc về sức mạnh và lòng dũng cảm kinh ngạc của vị vương tước ấy.

Hoàng đế Conrad III, sau khi vây hãm Guelph, Công tước xứ Bavaria, đã nhất quyết không chịu nhượng bộ trước bất kỳ sự đền bù hèn kém hay nhục nhã nào được đưa ra, và không chịu ban hành những điều kiện khoan dung hơn thế này: chỉ những phu nhân và các tiểu thư khuê nữ đang ở trong thành cùng vị công tước mới được phép bước ra ngoài mà không bị xâm phạm danh dự, với điều kiện họ phải đi bộ và chỉ được mang theo những gì có thể gánh trên người. Thế rồi, với sự cao thượng ngời ngời trong lứa tuổi ấy, họ liền nghĩ ra cách cõng trên vai những người chồng, con cái của mình, và chính vị công tước; một cảnh tượng khiến nhà vua vô cùng thích thú, đến mức ngài phải rơi nước mắt vì xúc động trước hành động hào hiệp ấy. Ngay lập tức, ngài dập tắt trong tim mối thù hằn sâu sắc và cay đắng bấy lâu đối với vị công tước, và kể từ phút đó trở đi, ngài đối xử với ông cùng toàn thể gia quyển bằng tất cả sự nhân ái.

Cả hai cách thức trên đều có sức lay động sâu sắc đối với bản tính của tôi; bởi tôi có một sự thiên bẩm kỳ lạ dành cho lòng nhân từ và sự ôn hòa, đến mức tôi nghĩ rằng giữa hai cách, có lẽ tôi sẽ dễ buông bỏ sự tức giận để nhường chỗ cho lòng trắc ẩn hơn là vì sự kính nể. Thế nhưng, lòng thương hại lại bị coi là một thói xấu theo quan điểm của phái khắc kỷ, những kẻ chủ trương rằng chúng ta nên giúp đỡ những kẻ khốn cùng, nhưng không được phép để cho nỗi đau của họ chi phối đến mức tự làm khổ chính mình.

Tôi thiết nghĩ những ví dụ này hoàn toàn phù hợp với vấn đề đang bàn tới, nhất là khi qua đó chúng ta có thể quan sát thấy những tâm hồn vĩ đại bị thử thách bởi hai phương diện khác nhau: một bên kiên gan chống trả không hề nhượng bộ, còn bên kia lại bị lay động và khuất phục. Có lẽ đúng là việc để cho trái tim hoàn toàn gục ngã trước lòng trắc ẩn có thể bị quy là sự yếu đuối, uỷ mị và quá ư nhạy cảm; chính vì thế mà những bản tính mong manh hơn, như phụ nữ, trẻ em và tầng lớp bình dân, thường dễ bị chi phối bởi nó nhất. Thế nhưng, sau khi đã cự tuyệt và khinh miếu trước sức mạnh của những tiếng rên rỉ và nước mắt, lại có thể khuất phục trước sự kính cẩn thuần khiết dành cho biểu tượng thiêng liêng của Lòng Dũng Cảm, thì điều đó không thể là gì khác ngoài kết quả của một tâm hồn mạnh mẽ, kiên định, say đắm và tôn sùng thứ khí phách nam nhi kiên cường.

Tuy nhiên, sự kinh ngạc và thán phục cũng có thể tạo ra một hiệu ứng tương tự ở những tâm trí kém hào hiệp hơn: hãy làm chứng bằng người dân Thebes, những người sau khi đưa hai vị tướng của mình ra xét xử tội chết vì đã tiếp tục cầm quân vượt quá thời hạn nghiêm ngặt trong sắc lệnh bổ nhiệm, đã vô cùng khó khăn mới tha thứ cho Pelopidas. Khi ấy, vị tướng này đã cúi đầu trước sức nặng của lời buộc tội hiểm nghèo, hoàn toàn không đưa ra một lời biện hộ nào ngoài những lời cầu nguyện và van xin; trong khi trái lại, Epaminondas lại hùng hồn ca ngợi những chiến công ông từng lập nên để phục vụ họ, đồng thời với một thái độ ngạo mạn và kiêu kỳ đã trách móc họ vì thói vô ơn cùng sự bất công, khiến họ không nỡ tiếp tục tiến hành phiên tòa, đành phải tuyên bố giải tán hội đồng và ra về, trong khi toàn thể cử tọa không ngớt lời ca ngợi bản lĩnh cao cường của nhân vật này.

Dionysius Đại đế, sau một cuộc vây hãm kéo dài và trải qua vô vàn khó khăn gian khổ, cuối cùng đã chiếm được thành phố Reggio, và bắt được vị tổng đốc của nơi ấy là Phyton – một con người vô cùng dũng mãnh, kẻ đã tiến hành một cuộc kháng cự vô cùng ngoan cố. Ông ta quyết định biến viên tổng đốc này thành một tấm gương bi thảm cho sự trả thù của mình; để rồi mở đầu, ông ta nói với Phyton rằng: "Ngày hôm qua, trẫm đã hạ lệnh dìm chết con trai ngươi cùng toàn bộ họ hàng." Nghe vậy, Phyton không đáp lại gì ngoài câu nói: "Như vậy là họ đã may mắn hơn ngài một ngày rồi." Sau đó, Dionysius ra lệnh lột trần ông ta, giao vào tay đám đao phủ. Không những bị lôi xềnh xệch qua các con phố trong thành, chịu những đòn roi cực kỳ nhục nhã và tàn khốc, ông ta còn phải hứng chịu biết bao lời lăng mạ cay độc, chua ngoa; thế nhưng, suốt dọc đường, ông ta vẫn giữ vững khí phách hiên ngang, cất cao giọng nói cùng ánh mắt bất khuất để lớn tiếng tuyên bố về chính nghĩa cao cả và vinh quang cho cái chết của mình – ấy là vì ông ta quyết không chịu dâng hiến đất nước vào tay một kẻ bạo chúa. Đồng thời, ông ta cũng nguyền rủa kẻ thù sẽ sớm phải chịu hình phạt thích đáng từ các vị thần linh đang nổi giận.

Nhận thấy qua ánh mắt của đám lính ngự lâm rằng, thay vì tỏ ra phẫn nộ trước những lời lẽ ngạo mạn của kẻ chiến bại mang tính lăng mạ vị chủ tướng và thành quả chiến thắng của ông ta, họ không chỉ bị chấn động bởi sự ngưỡng mộ trước một phẩm chất hiếm có, mà thậm chí còn có xu hướng nổi loạn, sẵn sàng cướp lấy người tù khỏi tay đao phủ, Dionysius bấy giờ đành ra lệnh dừng việc tra tấn lại và ngầm sai người ném ông xuống biển.

Thực lòng mà nói, con người là một tạo vật vô cùng phù phiếm, thay đổi thất thường và bất ổn định, là đối tượng rất khó để đưa ra bất kỳ một đánh giá nào chắc chắn và nhất quán. Bởi Pompey từng có thể tha thứ cho toàn bộ thành phố Mamertines dẫu đang vô cùng tức giận, chỉ vì đức hạnh và lòng hào hiệp của một công dân duy nhất là Zeno – người đã gánh hoàn toàn tội lỗi của tập thể về phần mình, không đòi hỏi bất kỳ ân huệ nào khác ngoài việc một mình chịu án phạt thay cho tất cả; thế nhưng vị khách quý của Sulla, dẫu đã thể hiện chính xác phẩm chất cao đẹp ấy tại thành phố Perugia, lại chẳng thu lại được chút khoan dung nào cho bản thân hay cho những đồng hương của mình.

Và, hoàn toàn trái ngược với những ví dụ đầu tiên của tôi, con người dũng cảm nhất và từng được ca tụng là vô cùng nhân hậu với tất cả những ai bị ông khuất phục – đó là Alexander. Sau khi trải qua vô vàn khó khăn để phá vỡ thành Gaza và tiến được vào bên trong, ông đã tìm thấy Betis – kẻ từng chỉ huy nơi này và là người mà sự dũng mãnh trong suốt cuộc vây hãm đã để lại trong ông những minh chứng rõ mồn một vô cùng kinh ngạc. Khi ấy, Betis đang đứng một mình, bị tất cả binh lính bỏ rơi, áo giáp bị chém băm vươn vãi, khắp người đầm đìa máu và chi chít vết thương, nhưng vẫn kiên cường chiến đấu giữa vòng vây của đông đảo quân Macedonia đang ào ạt tấn công tứ phía.

Cảm thấy gai người vì một chiến thắng quá đỗi nhọc nhằn – bởi ngoài những tổn thất khác, chính bản thân ông cũng vừa nhận thêm hai vết thương mới – Alexander liền bảo hắn: "Ngươi sẽ không được chết như ý muốn đâu, hỡi Betis; hãy chuẩn bị tâm lý mà chịu đựng mọi thứ cực hình tàn khốc nhất có thể giáng xuống một kẻ tù binh." Trước lời đe dọa đó, Betis chẳng thèm đáp lại một lời nào, ngoài một ánh nhìn đầy phẫn nộ và khinh miệt. Thấy sự im lặng kiêu hãnh và ngoan cố ấy, Alexander liền lên tiếng: "Sao hả? Hắn cứng cỏi đến mức không buồn quỳ gối hay sao? Hắn kiêu ngạo đến mức không thốt nổi một lời van xin nào ư? Quả thật, ta sẽ khuất phục sự im lặng này; và nếu ta không thể ép miệng hắn thốt ra một lời, thì ít nhất ta cũng sẽ moi được từ lồng ngực hắn một tiếng rên xiết." Ngay lập tức, biến cơn giận thành cơn cuồng nộ tột độ, ông liền ra lệnh đâm xuyên qua gót chân hắn, buộc lê lết một cách sống dở chết dở, xé xác và phanh thây kẻ bất hạnh đằng sau đuôi một cỗ xe ngựa.

Phải chăng vì đỉnh cao của lòng dũng cảm đã trở nên quá đỗi tự nhiên và quen thuộc đối với vị chinh 3vương này, nên vì không thể thán phục, ông lại càng ít tôn trọng nó hơn? Hay ông quan niệm rằng sự can đảm là một đức tính độc tôn của riêng mình, đến mức sự kiêu ngạo của ông không thể dung thứ, không thể không ganh tị khi nhìn thấy nó ở kẻ khác? Hoặc giả bản tính bốc đồng tự nhiên của cơn thịnh nộ vốn dĩ không tài nào chịu nổi sự kháng cự? Chắc chắn rằng, nếu nó còn có thể được kiềm chế, người ta hẳn phải tin rằng, trong vụ tàn phá và cướp phá thành Thebes, cảnh tượng vô số những con người dũng cảm, lâm vào bước đường cùng, hoàn toàn mất đi khả năng tự vệ và bị tàn sát không thương tiếc ngay trước mắt ông, đã đủ để làm dịu đi cơn giận ấy. Nơi đó có hơn sáu ngàn người bị đưa lên đoạn đầu đài, vậy mà không một ai tìm cách bỏ chạy hay cất tiếng xin tha mạng; trái lại, ai nấy đều chạy đôn chạy đáo tìm kiếm, kích động kẻ thù chiến thắng hãy ra tay ban cho họ một cái chết uy nghiêm. Không một ai, dù cho đã kiệt sức vì những vết thương chi chít, lại không cố gắng vẫy vùng để trả thù trong hơi thở cuối cùng, dùng mọi thứ vũ khí của sự tuyệt vọng anh dũng để đổi lấy cái chết của kẻ thù hầu làm dịu đi cái chết của chính mình.

Thế nhưng, lòng dũng cảm của họ chẳng hề khơi gợi lấy một chút xót thương nào, và khoảng thời gian trọn một ngày vẫn chưa đủ để thỏa mãn cơn khát máu trả thù của kẻ chinh phạt. Cuộc tàn sát cứ thế tiếp diễn cho đến giọt máu cuối cùng có thể đổ xuống, và chỉ chịu dừng lại khi trước mắt không còn ai khác ngoài những con người tay không tấc sắt: người già, phụ nữ và trẻ em, để rồi bắt đi đến ba mươi ngàn người làm nô lệ.