Vâng, nhưng hẳn có người sẽ bảo tôi rằng, việc lấy chính con người mình làm đề tài viết lách chỉ có thể châm chước được ở những bậc vĩ nhân nổi danh, những người nhờ danh tiếng của mình mà khơi gợi được ở kẻ khác sự tò mò muốn tìm hiểu tường tận về họ. Quả thực như vậy, tôi thú nhận và thừa biết rằng, một người thợ thủ công hầu như chẳng thèm ngẩng đầu lên khỏi công việc để nhìn một người bình thường, trong khi người ta sẵn sàng bỏ bê công việc và cửa hàng để trố mắt nhìn một nhân vật kiệt xuất khi vị ấy bước vào thị trấn. Thật là bất tương xứng nếu bất cứ ai khác tự thuật về bản thân, ngoài kẻ có những phẩm chất đáng noi theo, và có cuộc đời cùng quan điểm làm gương cho người khác: Caesar và Xenophon có một nền tảng xác đáng và vững chắc để viết nên những trang ký sự của họ, đó chính là sự vĩ đại từ những chiến công của bản thân; và thật đáng ước gì chúng ta có được nhật ký của Alexander Đại đế, những lời bình luận mà Augustus, Cato, Sylla, Brutus và những người khác để lại về hành động của họ; với những con người như thế, người ta yêu mến và chiêm ngưỡng ngay cả những bức tượng bằng đồng và bằng cẩm thạch của họ. Lời quở trách này rất đúng; nhưng nó chẳng dính dáng mấy đến tôi:
Tôi ở đây không đúc tượng để dựng giữa quảng trường lớn của một thành phố, trong một ngôi đền, hay bất kỳ chốn công cộng nào:
tượng đài ấy chỉ dành cho một góc thư viện, hoặc để tiếp chuyện một người láng giềng, một người họ hàng, một người bạn, kẻ có nhã ý muốn làm mới lại sự quen biết và thân tình với tôi qua hình ảnh chính tôi này. Những người khác được cổ vũ để nói về bản thân, bởi họ thấy đề tài ấy xứng đáng và phong phú; trái lại, tôi càng mạnh dạn hơn, chính vì đề tài này quá nghèo nàn và khô khan để tôi có thể bị ngờ là khoe khoang. Tôi tự do phán xét hành động của kẻ khác; tôi đưa ra rất ít chuyện của chính mình để người ta phán xét, bởi chúng chẳng là gì cả: tôi không tìm thấy ở bản thân nhiều điểm tốt đến mức có thể kể ra mà không đỏ mặt.
Sẽ biết bao niềm mãn nguyện cho tôi làm sao khi được nghe ai đó kể lại cho mình nghe về phong thái, diện mạo, nét mặt, những lời ăn tiếng nói thường ngày và vận mệnh của tổ tiên tôi! Tôi sẽ lắng nghe biết bao chăm chú làm sao! Thật lòng mà nói, sẽ là một tâm hồn tồi tệ nếu chê bai dù chỉ là những bức tranh về bạn bè và bậc tiền bối của chúng ta, hay kiểu trang phục và vũ khí của họ. Tôi vẫn giữ gìn bút tích, con dấu, và một thanh gươm đặc biệt mà họ từng mang, và chẳng hề vứt những chiếc gậy dài mà cha tôi hay cầm tay ra khỏi phòng riêng của mình.
Dẫu vậy, nếu con cháu tôi có suy nghĩ khác đi, tôi sẽ được hả dạ với chúng; bởi chúng chẳng thể nào hờ hững với tôi ít hơn mức tôi sẽ hờ hững với chúng khi ấy. Tất cả sự giao thiệp của tôi với công chúng trong chuyện này chỉ là tôi mượn những dụng cụ viết lách của họ, vốn dễ kiếm và sẵn có nhất; và để đền ơn, biết đâu tôi sẽ giữ cho một cân bơ ngoài chợ khỏi bị tan chảy dưới ánh mặt trời:—[Montaigne nửa đùa nửa thật suy đoán về khả năng bản thảo của mình được dùng để gói bơ.]
Và dẫu chẳng có ai đọc tôi đi nữa, thì tôi có uổng phí thời gian khi tự khuây khỏa bản thân trong vô vàn giờ nhàn rỗi bằng những suy nghĩ dễ chịu và hữu ích nhường ấy không? Khi nhào nặn hình tượng này theo chính mình, tôi đã phải thường xuyên kìm nén và uốn nắn bản thân vào một tư thế đúng đắn, đến mức bản sao được khắc họa thực sự chuẩn xác, và theo một cách nào đó, nó đã tự hình thành; khi tô vẽ bản thân cho người khác, tôi tự họa lại chính mình với một sắc thái đẹp hơn cả diện mạo tự nhiên của tôi. Tôi làm ra cuốn sách cũng nhiều như cuốn sách làm ra tôi vậy: ấy là một cuốn sách đồng thể với tác giả, mang một dụng ý kỳ lạ, là một phần cuộc đời tôi, và có công việc chẳng hề hướng đến người khác như tất cả những cuốn sách khác. Khi liên tục và chuẩn xác kiểm điểm bản thân như thế, liệu tôi có mất thời gian không? Bởi vì những kẻ thỉnh thoảng chỉ lướt qua chính mình thì không hề tra xét bản thân một cách ngặt nghèo, cũng chẳng thấu suốt sâu sắc bằng kẻ lấy đó làm sự nghiệp, làm học nghiên, và làm công việc của mình, kẻ hướng đến một ghi chép trường tồn, với tất cả sự tận tâm và toàn lực của mình: Những niềm hoan lạc tuyệt vời nhất được tiêu hóa ở nội tâm, luôn tránh để lại bất kỳ dấu vết nào của chính chúng, và lẩn tránh ánh mắt không chỉ của đám đông, mà của bất kỳ ai khác. Đã bao lần công việc này kéo tôi ra khỏi những suy nghĩ phiền muộn? Và tất cả những gì phù phiếm đều nên được coi là như thế. Tạo hóa đã ban cho chúng ta một năng lực lớn lao để tự giải khuây một mình; và thường kêu gọi chúng ta làm điều đó, nhằm dạy bảo rằng chúng ta một phần thuộc về xã hội, nhưng trước hết và trên hết là thuộc về chính mình. Để tôi có thể tập cho trí tưởng tượng của mình thói quen suy ngẫm theo một phương thức và hướng tới một mục đích nhất định, và để ngăn nó không lạc lối hay lang thang bừa bãi, thì chỉ cần trao thân xác và ghi lại tất cả những ý nghĩ nhỏ nhặt hiện lên trong đầu. Tôi lắng nghe những nỗi bóng gió thất thường của mình, bởi tôi phải ghi chép lại chúng. Thường thì, khi tỏ ý bất mãn trước một hành động nào đó mà phép lịch sự và lý trí không cho phép tôi công khai khiển trách, tôi bèn trút xả ở đây, không phải không có dụng ý giáo dục công chúng; và đồng thời, những ngọn roi thơ ca này,
hằn sâu vào giấy mực hơn là vào da thịt. Sẽ ra sao nếu tôi lắng nghe sách vở chăm chú hơn bình thường một chút, khi mà tôi canh chừng xem mình có thể chôm chỉa được thứ gì để tô điểm hoặc củng cố cho những quan điểm của riêng tôi không? Tôi hoàn toàn chẳng học đòi để viết sách; nhưng tôi học hành theo một cách nào đó chính là vì tôi đã viết ra nó; nếu như việc bấu víu và rứt chỗ này một tác giả, chỗ kia một tác giả, từ đầu đến chân, có thể được gọi là học tập, không phải với dụng ý định hình các quan điểm từ họ, mà để hỗ trợ, bồi đắp và củng cố cho những điều tôi đã ôm ấp sẵn. Nhưng chúng ta sẽ tin vào ai khi họ tự thuật về chính mình trong một thời đại đồi bại nhường này? Cứ cho là có rất ít, hoặc thậm chí chẳng có ai, mà ta có thể tin tưởng khi họ nói về kẻ khác, nơi mà sự vụ lợi để nói dối còn ít hơn. Điều đầu tiên xảy ra trong sự suy đồi của thuần phong mỹ tục chính là việc trục xuất sự thật; bởi vì, như Pindar đã nói, sống chân thật là khởi đầu của một đức hạnh lớn lao, và là điều khoản đầu tiên mà Plato đòi hỏi ở người cai trị nước Cộng hòa của ông. Sự thật thời nay không phải là cái vốn thực sự tồn tại, mà là cái mà mỗi người thuyết phục kẻ khác tin theo; cũng như chúng ta thường gán cái tên tiền tệ không chỉ cho những đồng tiền pha tạp chất, mà cho cả tiền giả nữa, miễn là chúng tiêu thụ được. Dân tộc chúng ta từ lâu đã bị quở trách vì thói hư tật xấu này; bởi Salvianus xứ Marseilles, người sống vào thời hoàng đế Valentinian, nói rằng việc nói dối và bội thề đối với người Pháp không phải là một thói xấu, mà là một lối nói năng. Kẻ nào muốn tô đậm thêm lời chứng này, có thể nói rằng giờ đây đó là một đức hạnh đối với họ; người ta nhào nặn và uốn mình theo nó như một bài tập danh dự; bởi sự giả dối là một trong những phẩm chất nổi bật nhất của thời đại này.
Tôi đã thường tự hỏi phong tục mà chúng ta tuân thủ một cách sùng kính này bắt nguồn từ đâu, rằng tại sao người ta lại phẫn nộ sâu sắc trước lời quở trách về một thói xấu vốn quá quen thuộc với chúng ta hơn là bất kỳ điều gì khác, và rằng việc bị trách là kẻ nói dối lại là sự lăng mạ cay đắng nhất có thể giáng xuống chúng ta bằng lời nói. Qua việc xem xét, tôi nhận thấy rằng con người ta có xu hướng tự nhiên là bảo vệ những khiếm khuyết mà mình vướng mắc nhiều nhất. Dường như qua việc phẫn uất và dao động trước lời buộc tội, chúng ta phần nào chối bỏ được lỗi lầm ấy; dẫu thực chất chúng ta vẫn mắc phải, nhưng bề ngoài thì ta lên án nó. Phải chăng lời quở trách này dường như còn hàm ý sự hèn nhát và yếu đuối trong tâm hồn? Mà còn có dấu hiệu nào rõ ràng hơn thế nữa ngoài việc nuốt lời chính mình—thậm chí là nói dối đi ngược lại với nhận thức của bản thân? Nói dối là một thói xấu đê tiện; một thói xấu được một bậc hiền triết thời cổ đại phác họa bằng những màu sắc ghê tởm nhất khi ông nói rằng, “đó là sự biểu lộ lòng khinh miệt Thượng Chân, đồng thời là nỗi sợ hãi con người.” Không thể nào diễn tả hết mức sự kinh hoàng, đê hèn và bất chính của nó; bởi còn gì có thể tưởng tượng ra đáng ghét và đáng khinh hơn việc hèn nhát trước con người, mà lại dũng mãnh trước Đấng Tạo Hóa của mình? Trò chuyện và thông hiểu lẫn nhau vốn chẳng có con đường nào khác ngoài một từ ngữ cụ thể, kẻ nào làm sai lệch từ ngữ ấy chính là kẻ phản bội xã hội loài người. Đó là con đường duy nhất để chúng ta truyền đạt ý nghĩ vàý chí của mình; ấy là thông dịch viên của linh hồn, và nếu nó lừa dối chúng ta, chúng ta sẽ chẳng còn hiểu nhau hay ràng buộc gì với nhau nữa; nếu thứ đó đánh lừa chúng ta, nó sẽ phá vỡ mọi mối giao hảo, và làm tan rã mọi mối dây gắn kết chính quyền. Một số quốc gia ở vùng Ấn Độ mới được phát hiện (tôi không cần nêu tên họ, vì họ không còn nữa; bởi theo một tấm gương kỳ lạ và chưa từng có, sự tàn diệt của cuộc chinh phạt đó đã kéo theo sự hủy diệt tận gốc tên tuổi và tri thức cổ xưa về các vùng đất ấy) từng dâng lên các vị thần của họ máu người, nhưng chỉ là máu rút từ lưỡi và tai, để chuộc lại tội nói dối, dù là đã nghe hay đã thốt ra. Anh bạn hiền người Hy Lạp đó—[Plutarch, Cuộc đời Lysander, chương 4.]—từng nói rằng trẻ con thì bị dỗ dành bằng đồ chơi còn người lớn thì bằng lời nói.
Về những cách thức khác nhau của chúng ta trong việc buộc tội nói dối, các luật lệ danh dự trong trường hợp đó, cùng những thay đổi mà chúng nhận được, tôi xin hoãn lại những gì mình biết đến một dịp khác, và nếu có thể, trong lúc này tôi sẽ tìm hiểu xem phong tục cân nhắc và đong đếm từng lời nói một cách tỉ mỉ đến thế, cùng việc đặt danh dự của chúng ta gắn liền với chúng, đã khởi nguyên từ thời điểm nào; bởi thật dễ dàng để nhận định rằng thời cổ đại giữa người La Mã và người Hy Lạp không hề có chuyện đó. Và tôi thường cảm thấy lạ lẫm khi chứng kiến họ nguyền rủa và buộc tội nhau nói dối mà chẳng hề gây gổ gì. Các nguyên tắc về bổn phận của họ định hướng theo một lối khác với chúng ta. Caesar đôi khi bị gọi thẳng vào mặt là tên trộm, đôi khi là kẻ say rượu. Chúng ta thấy sự tự do lăng mạ mà họ dành cho nhau, ý tôi là những vị thủ lĩnh quân sự vĩ đại nhất của cả hai dân tộc, nơi mà những lời lăng mạ chỉ được trả đũa bằng lời nói, chứ không hề đi xa hơn thế.
