Một năm trôi qua, và khi Philip trở lại trường, các thầy giáo cũ vẫn ở nguyên vị trí của mình; thế nhưng, bất chấp sự chống đối ngoan cố của họ—vốn chẳng hề kém phần đáng sợ dẫu được che đậy dưới vẻ ngoài muốn thuận theo những ý tưởng của hiệu trưởng mới—khá nhiều thay đổi đã diễn ra. Dù các giáo viên chủ nhiệm lớp vẫn dạy tiếng Pháp cho các lớp dưới, một thầy giáo khác đã đến, mang theo tấm bằng tiến sĩ ngữ văn của Đại học Heidelberg cùng bề dày ba năm kinh nghiệm tại một trường trung học Pháp, để dạy tiếng Pháp cho các lớp trên và dạy tiếng Đức cho bất cứ ai muốn học thay vì tiếng Hy Lạp. Một giáo viên khác được thuê để dạy toán một cách có hệ thống hơn trước đây vốn thấy là cần thiết. Không ai trong số hai người này thụ phong giáo sĩ. Đây thực sự là một cuộc cách mạng, và khi bộ đôi này đặt chân đến, các thầy giáo lớn tuổi liền đón tiếp họ bằng sự hoài nghi. Một phòng thí nghiệm đã được lắp đặt, các lớp chuẩn bị thi quân sự được thành lập; tất cả bọn họ đều bảo rằng bộ mặt của nhà trường đang đổi thay. Và chỉ có chúa mới biết ông Perkins còn ủ những dự án quái quỉ nào trong cái đầu bù xù ấy. Ngôi trường vốn dĩ nhỏ bé nếu so với các trường công lập khác, số học sinh nội trú chưa đến hai trăm em; và việc mở rộng quy mô là rất khó khăn, bởi trường nằm ép sát Nhà thờ lớn; khu vực xung quanh, ngoại trừ một ngôi nhà dùng làm ký túc xá cho một số giáo viên, đều do các giáo sĩ của nhà thờ chiếm giữ; và chẳng còn chút không gian nào để xây cất thêm. Thế nhưng ông Perkins lại vạch ra một kế hoạch tinh vi nhằm kiếm đủ khoảng không để giúp trường mở rộng gấp đôi diện tích hiện tại. Ông muốn thu hút học sinh đến từ London. Ông nghĩ việc để các em giao du với đám thanh niên vùng Kent sẽ có ích, đồng thời điều đó cũng giúp mài giũa sự lanh lợi vốn có của lũ trẻ nhà quê.

“Việc đó đi ngược lại mọi truyền thống của chúng ta,” thầy Sighs nói khi ông Perkins gợi ý với thầy điều ấy. “Chúng ta đã cố hết sức để tránh xa sự vẩn đục từ đám học trò London.”

“Ồ, thật là vớ vẩn!” ông Perkins đáp.

Chưa từng có ai dám bảo giáo viên chủ nhiệm lớp rằng ông ta nói năng vớ vẩn, và thầy đang ngẫm nghĩ một câu trả lời chua cay, trong đó có lẽ thầy sẽ lồng vào một ẩn ý kín đáo về đồ tất vớ, thì ông Perkins với sự xốc nổi vốn có đã tấn công thầy một cách không thương tiếc.

“Cái ngôi nhà trong khuôn viên nhà thờ ấy—nếu thầy chịu lấy vợ, tôi sẽ xin Hội đồng kinh sĩ cất thêm hai tầng nữa, rồi chúng ta sẽ làm ký túc xá và phòng học, và vợ thầy có thể giúp thầy một tay.”

Vị linh mục lớn tuổi há hốc mồm kinh ngạc. Sao ông ta lại phải lấy vợ cơ chứ? Ông đã năm mươi bảy tuổi rồi, ở cái tuổi năm mươi bảy người ta không thể kết hôn được. Ông không thể bắt đầu lo toan cho một mái ấm ở giai đoạn này của cuộc đời. Ông chẳng thiết tha gì chuyện vợ con. Nếu phải lựa chọn giữa việc đó với một giáo xứ ở vùng quê, ông thà từ chức còn hơn. Tất cả những gì ông mong muốn lúc này chỉ là sự bình yên và tĩnh lặng.

“Tôi không hề nghĩ đến chuyện kết hôn,” thầy nói.

Ông Perkins nhìn thầy bằng đôi mắt sẫm màu, sáng rực, và nếu trong đó có một tia lấp lánh nghịch ngợm nào thì tội nghiệp thay, thầy Sighs chẳng hề nhận ra.

“Thật đáng tiếc làm sao! Thầy không thể vì nể tôi mà cưới vợ hay sao? Điều đó sẽ giúp ích cho tôi rất nhiều với ngài Viện trưởng và Hội đồng kinh sĩ khi tôi đề nghị xây lại nhà cho thầy đấy.”

Thế nhưng, cải cách bị phản đối dữ dội nhất của ông Perkins lại là hệ thống thỉnh thoảng đứng lớp thay cho giáo viên khác. Ông ngỏ lời như một sự nhờ vả, nhưng suy cho cùng đó lại là một đặc ân không thể chối từ, và như thầy Tar, tức ông Turner, đã nói, điều đó thật mất phẩm giá đối với tất cả mọi người. Ông không hề báo trước, mà sau buổi cầu nguyện buổi sáng sẽ bảo một giáo viên nào đó rằng:

“Tôi tự hỏi liệu thầy có phiền khi đứng lớp Sáu vào lúc mười một giờ hôm nay không. Chúng ta đổi ca cho nhau nhé, được chứ?”

Họ chẳng biết điều này có phổ biến ở các trường khác hay không, nhưng chắc chắn tại Tercanbury thì chưa từng có tiền lệ. Kết quả thật kỳ lạ. Ông Turner, nạn nhân đầu tiên, đành thông báo cho lớp của mình rằng hiệu trưởng sẽ dạy họ môn tiếng Latinh ngày hôm đó, và với cái cớ rằng họ nên chuẩn bị sẵn vài câu hỏi để khỏi tỏ ra ngốc nghéch, thầy đã dành mười lăm phút cuối của giờ lịch sử để giảng giúp họ đoạn văn của Livy đã được giao cho bài học hôm đó; thế nhưng khi trở lại lớp và nhìn vào tờ giấy ghi điểm do ông Perkins để lại, một sự ngạc nhiên đang chờ đợi thầy; bởi vì hai cậu học sinh đứng đầu lớp dường như đã làm bài rất tệ, trong khi những em khác vốn chưa bao giờ nổi bật lại được điểm tối đa. Khi thầy hỏi Eldridge, cậu học trò thông minh nhất của mình, xem ý nghĩa của chuyện này là gì, câu trả lời nhận được lại mang vẻ hậm hực:

“Thầy Perkins chẳng bắt chúng em dịch câu nào cả. Thầy hỏi em biết gì về Tướng Gordon.”

Ông Turner sững sờ nhìn cậu bé. Lũ trẻ rõ ràng cảm thấy chúng đã bị đối xử bất công, và thầy không tài nào ngăn được sự đồng tình với nỗi bất mãn ngấm ngầm của chúng. Thầy cũng chẳng thể hiểu nổi Tướng Gordon thì liên quan gì đến Livy. Sau đó, thầy đành đánh liều gặng hỏi.

“Eldridge cực kỳ khó chịu vì cậu đã hỏi nó biết gì về Tướng Gordon,” thầy nói với hiệu trưởng, kèm theo một nỗ lực cười trừ.

Ông Perkins cười lớn.

“Tôi thấy chúng đã học đến các bộ luật ruộng đất của Caius Gracchus, và tôi tự hỏi liệu chúng có biết gì về những rắc rối ruộng đất ở Ireland hay không. Nhưng tất cả những gì chúng biết về Ireland chỉ là Dublin nằm bên bờ sông Liffey. Thế nên tôi mới thắc mắc liệu chúng đã từng nghe nói về Tướng Gordon chưa.”

Đến lúc đó, sự thật phũ phàng mới phơi bày rằng vị hiệu trưởng mới có một niềm đam mê cuồng nhiệt với kiến thức phổ thông. Ông hoài nghi tính hữu ích của các kỳ thi dựa trên những môn học được nhồi nhét cấp tốc cho qua chuyện. Ông cần sự hiểu biết thực tế.

Thầy Sighs ngày càng lo lắng hơn qua từng tháng; thầy không sao gạt được ra khỏi đầu ý nghĩ rằng ông Perkins sẽ ép mình phải ấn định ngày cưới; và thầy căm ghét thái độ mà vị hiệu trưởng dành cho văn học cổ điển. Không thể phủ nhận rằng ông là một học giả uyên bác, và ông đang thực hiện một công trình hoàn toàn đúng theo truyền thống chuẩn mực: ông đang viết một chuyên luận về các loài cây trong văn học Latinh; thế nhưng ông lại nói về nó một cách cợt nhả, cứ như thể đó chỉ là một trò tiêu khiển tầm phào không mấy quan trọng, giống như chơi bida, thứ chỉ chiếm chút thời gian rảnh rỗi chứ không đáng để bận tâm nghiêm túc. Và thầy Squirts, giáo viên phụ trách lớp Ba Trung, thì ngày càng cáu kỉnh hơn.

Philip được xếp vào lớp của thầy ngay khi bước chân vào trường. Mục sư B. B. Gordon là một người từ bản chất đã hoàn toàn không phù hợp để làm nhà giáo: ông thiếu kiên nhẫn và dễ nổi giận. Không có ai kìm chế, chỉ phải đối mặt với những đứa trẻ nhỏ tuổi, ông đã đánh mất hoàn toàn khả năng tự chủ từ lâu. Ông bắt đầu giờ học trong cơn thịnh nộ và kết thúc nó bằng sự cuồng nộ. Ông là một người có vóc dáng trung bình và thân hình mập mạp; mái tóc hung của ông được cắt rất ngắn nay đã điểm bạc, cùng với bộ ria mép ngắn và cứng như bàn chải. Gương mặt to với những đường nét mờ nhạt và đôi mắt xanh nhỏ bé vốn dĩ đã đỏ hồng, nhưng trong những cơn giận dữ thường trực, nó chuyển sang màu sẫm và tím tái. Móng tay ông bị cắn trụi đến sát thịt, bởi trong lúc một cậu học sinh run rẩy đang dịch bài, ông sẽ ngồi bên bàn làm việc, run lên vì cơn thịnh nộ đang gặm nhấm tâm can, và cắn ngập các ngón tay mình. Những câu chuyện, có lẽ đã bị phóng đại, được kể lại về sự bạo ngược của ông, và hai năm trước từng có một phen náo động trong trường khi nghe tin một người bố đang dọa kiện tụng: ông đã tát vào tai một cậu bé tên Walters bằng một cuốn sách mạnh đến mức thính lực bị ảnh hưởng và cậu bé phải nghỉ học. Bố của cậu bé sống ở Tercanbury, và đã có rất nhiều sự phẫn nộ trong thành phố, tờ báo địa phương cũng đã đề cập đến vụ việc; nhưng ngài Walters chỉ là một chủ hãng bia, thế nên sự đồng cảm bị chia rẽ. Phần học sinh còn lại, vì những lý do chỉ riêng chúng biết, dù rất căm ghét thầy giáo, lại đứng về phía ông trong vụ việc này, và để bày tỏ sự bất bình trước việc nội bộ nhà trường bị đem ra giải quyết bên ngoài, chúng đã làm mọi cách để gây khó dễ cho cậu em trai của Walters—người vẫn tiếp tục theo học ở đây. Dù vậy, ông Gordon cũng chỉ suýt soát thoát khỏi việc bị điều về một giáo xứ quê mùa trong gang tấc, và từ đó ông chưa từng đánh học sinh nào nữa. Quyền được dùng roi đánh vào tay học sinh của các giáo viên đã bị tước bỏ, và Squirts không còn có thể nhấn mạnh sự giận dữ của mình bằng cách đập chiếc roi mây xuống bàn làm việc nữa. Giờ đây, ông chẳng bao giờ làm gì hơn ngoài việc túm lấy vai một cậu học sinh và xốc mạnh cậu ta lên. Ông vẫn bắt những đứa trẻ hư hoặc bướng bỉnh đứng dang một tay từ mười phút cho đến nửa tiếng, và cái lưỡi của ông thì vẫn cay độc và bạo ngược như trước.

Chẳng có giáo viên nào lại tỏ ra kém thích hợp hơn trong việc dạy dỗ một cậu bé rụt rè như Philip. Cậu đến trường với ít nỗi sợ hãi hơn so với lần đầu tiên đến chỗ ông Watson. Cậu quen biết khá nhiều đứa trẻ từng học cùng ở trường dự bị. Cậu cảm thấy mình trưởng thành hơn, và theo bản năng nhận thức rằng giữa số lượng học sinh đông đảo hơn, khuyết tật của cậu sẽ ít bị chú ý hơn. Thế nhưng ngay từ ngày đầu tiên, ông Gordon đã gieo rắc sự kinh hoàng vào tim cậu; và người thầy giáo, vốn tinh ý trong việc nhận ra những đứa trẻ sợ mình, dường như vì thế mà đâm ra có ác cảm kỳ lạ với Philip. Philip vốn rất thích thú với việc học, nhưng giờ đây cậu bắt đầu nhìn những giờ lên lớp với nỗi kinh hoàng. Thà chịu rủi ro đưa ra một câu trả lời sai còn hơn và chuốc lấy một trận mắng nhiếc xối xả từ thầy giáo, cậu thà ngồi im lặng ngây ngốc, và khi đến lượt mình đứng lên dịch bài, cậu lại cảm thấy buồn nôn và tái mét vì lo sợ. Những khoảnh khắc hạnh phúc của cậu là lúc ông Perkins đứng lớp. Cậu có thể thỏa mãn niềm đam mê kiến thức phổ thông vốn đang ám ảnh vị hiệu trưởng; cậu đã đọc đủ loại sách kỳ lạ vượt quá tuổi của mình, và thường thì ông Perkins, khi một câu hỏi được chuyền vòng quanh lớp, sẽ dừng lại ở Philip với một nụ cười khiến cậu bé tràn ngập niềm say mê, và bảo:

“Nào, Carey, em hãy nói cho các bạn nghe đi.”

Những điểm số tốt mà cậu nhận được trong những dịp đó càng làm tăng thêm sự phẫn nộ của ông Gordon. Một ngày nọ, đến lượt Philip dịch bài, và vị giáo viên cứ ngồi đó trừng trừng nhìn cậu, hàm răng nghiến ngấu cắn chặt ngón tay cái đầy hung hãn. Ông đang ở trong tâm trạng vô cùng ác độc. Philip bắt đầu cất lời với giọng nhỏ xíu.

“Đừng có lầm bầm,” thầy giáo quát.

Cái gì đó như nghẹn lại ở cổ họng Philip.

“Đọc tiếp đi. Đọc tiếp. Đọc tiếp.”

Mỗi lần cất lời, những từ đó lại được thét to hơn. Hiệu ứng mang lại là quét sạch mọi thứ cậu biết ra khỏi đầu, và cậu ngẩn ngơ nhìn chằm chằm vào trang sách in. Ông Gordon bắt đầu thở hồng hộc.

“Nếu mày không biết thì sao không nói ra hả? Mày biết hay không? Có nghe người ta dịch bài này lần trước hay không? Sao mày không nói? Nói đi, đồ đầu đất, nói mau!”

Thầy giáo bấu chặt lấy tay vịn ghế, siết lấy chúng như thể để ngăn bản thân lao vào Philip. Bọn trẻ đều biết rằng trong những năm trước, ông thường túm cổ học sinh cho đến khi chúng gần nghẹt thở. Những mạch máu trên trán ông nổi gân xanh và gương mặt trở nên tối sầm đầy đe dọa. Ông ta là một kẻ mất trí.

Philip đã nắm rất rõ đoạn văn đó vào ngày hôm trước, thế nhưng giờ đây cậu chẳng thể nhớ được gì.

“Em không biết ạ,” cậu thều thào.

“Sao lại không biết? Nào, chúng ta hãy xét từng từ một. Ta sẽ sớm thấy liệu mày có thực sự không biết hay không.”

Philip đứng im lặng, tái ngắt, run rẩy đôi chút, với cái đầu cúi gằm xuống cuốn sách. Hơi thở của thầy giáo trở nên nặng nhọc gần như tiếng khò khè.

“Hiệu trưởng bảo mày thông minh cơ đấy. Tao chẳng hiểu lão nhìn thấy điều đó ở đâu ra. Kiến thức phổ thông.” Ông cười đầy man rợ. “Tao không hiểu sao người ta lại nhét mày vào lớp của lão nữa, đồ đầu đất.”

Ông rất đắc ý với từ đó, và nhắc đi nhắc lại nó bằng cái giọng cao vút.

“Đầu đất! Đồ đầu đất! Đồ đầu đất chân vẹo!”

Điều đó giúp ông thấy dễ chịu hơn đôi chút. Ông thấy Philip bỗng đỏ bừng mặt. Ông bảo cậu đi lấy Sổ Đen. Philip đặt cuốn Caesar xuống và lặng lẽ bước ra ngoài. Sổ Đen là một cuốn sách ảm đạm ghi lại tên những học sinh kèm theo tội lỗi của chúng, và khi một cái tên xuất hiện ba lần thì đồng nghĩa với một trận đòn roi. Philip đi đến nhà hiệu trưởng và gõ cửa phòng làm việc. Ông Perkins đang ngồi bên bàn.

“Xin ngài cho em lấy Sổ Đen ạ.”

“Nó ở đằng kia,” ông Perkins đáp, hất đầu chỉ vị trí cuốn sổ. “Em đã làm trò gì mà phải ra nông nỗi này?”

“Em không biết ạ, thưa ngài.”

Ông Perkins liếc nhìn cậu một cái nhanh chóng, nhưng không đáp lời mà tiếp tục công việc của mình. Philip cầm cuốn sổ rồi bước ra. Vài phút sau, khi hết giờ, cậu mang nó trở lại.

“Để ta xem nào,” vị hiệu trưởng nói. “Ta thấy thầy Gordon đã ghi tên em vào Sổ Đen vì tội ‘hỗn xược nặng nề’. Vụ gì thế?”

“Em không biết ạ. Thầy Gordon bảo em là đồ đầu đất chân vẹo.”

Ông Perkins lại nhìn cậu. Ông tự hỏi liệu có sự châm biếm nào đằng sau câu trả lời của cậu bé hay không, nhưng trông cậu vẫn còn quá hoảng loạn. Gương mặt cậu trắng bệch và đôi mắt mang vẻ đau khổ đầy sợ hãi. Ông Perkins đứng dậy và đặt cuốn sách xuống. Nhân tiện, ông cầm lấy vài bức ảnh.

“Một người bạn vừa gửi cho tôi mấy bức ảnh chụp Athens sáng nay,” ông nói một cách bâng quơ. “Nhìn này, đằng kia là đền Akropolis.”

Ông bắt đầu giải thích cho Philip những gì cậu đang nhìn thấy. Tòa kiến trúc đổ nát bỗng trở nên sống động qua lời kể của ông. Ông chỉ cho cậu nhà hát Dionysus và giải thích trật tự chỗ ngồi của mọi người ra sao, và cách mà xa xa bên ngoài họ có thể nhìn thấy sắc xanh của biển Aegean. Rồi đột nhiên ông nói:

“Tôi nhớ thầy Gordon từng gọi tôi là gã hàng xóm chuyên đi đếm dạo thời tôi còn học lớp của thầy ấy.”

Và trước khi Philip, với tâm trí đang dán chặt vào những bức ảnh, kịp hiểu hết ý nghĩa của câu nói đó, ông Perkins đã đưa cho cậu xem bức ảnh chụp vùng Salamis, rồi dùng ngón tay—một ngón tay có móng viền một lớp đen nhỏ ở mép—chỉ cho cậu thấy các chiến thuyền Hy Lạp được sắp xếp ra sao và chiến thuyền Ba Tư thế nào.