Philip rảo bước trên đại lộ Boulevard du Montparnasse. Nơi đây chẳng hề giống với Paris mà anh từng thấy vào mùa xuân trong chuyến ghé qua để làm sổ sách cho khách sạn St. Georges — một quãng đời mà anh chỉ nghĩ đến thôi cũng thấy rùng mình — nhưng nó lại gợi cho anh cảm giác về một thị trấn tỉnh lẻ. Khung cảnh mang một vẻ điềm đạm, khoáng đạt dưới ánh nắng, mời gọi tâm hồn thả mình vào những giấc mơ ban ngày. Sự gọn gàng của hàng cây, màu trắng tinh khôi của những ngôi nhà và không gian rộng rãi khiến anh vô cùng dễ chịu; anh cảm thấy mình như đã thân thuộc nơi này từ lâu. Anh thong thả bước đi, ngắm nhìn dòng người qua lại; ngay cả những người bình thường nhất cũng mang một vẻ thanh lịch lạ kỳ, từ những người thợ với chiếc khăn đỏ bản rộng và chiếc quần rộng thùng thình, cho đến những người lính trẻ trong bộ quân phục sờn cũ nhưng đầy cuốn hút. Chẳng mấy chốc anh đã đến đại lộ Avenue de l’Observatoire, và anh phải thốt lên một tiếng thở dài đầy thích thú trước viễn cảnh vừa hùng vĩ lại vừa duyên dáng nơi đây. Anh tiến vào khu vườn Luxembourg: trẻ em đang đùa nghịch, những người vú em đeo dải ruy băng dài thong thả đi từng đôi một, những người bận rộn cặp tài liệu dưới nách vội vã bước qua, và cả những thiếu niên với cách ăn mặc kỳ lạ. Cảnh vật mang nét trang trọng và tao nhã; thiên nhiên được sắp đặt và bài trí khéo léo đến mức thiên nhiên hoang sơ ngoài kia bỗng trở nên thô kệch. Philip cảm thấy mê mẩn. Cảm giác được đứng tại chính chốn này, nơi anh từng đọc qua sách vở biết bao lần, khiến anh vô cùng phấn khích; đối với anh, đây là một mảnh đất kinh điển, và anh tràn ngập nỗi kính sợ cùng niềm hân hoan hệt như một vị học giả già lần đầu tiên chiêm ngưỡng thung lũng Sparta dưới ánh nắng mai.

Trong lúc lang thang, tình cờ anh nhìn thấy cô Price đang ngồi một mình trên ghế đá. Anh chần chừ, bởi lúc này anh chẳng muốn gặp ai, và vẻ ngoài vụng về của cô có vẻ lạc lõng giữa bầu không khí hạnh phúc xung quanh; nhưng rồi, nhớ lại sự nhạy cảm dễ tổn thương của cô, anh nghĩ rằng dù sao thì việc chào hỏi cô cũng là phép lịch sự khi cả hai đã chạm mặt.

— Cô đang làm gì ở đây thế? — anh lên tiếng khi bước đến gần.

— Tận hưởng không khí thôi. Anh không thế à?

— Ồ, tôi ra đây mỗi ngày từ bốn đến năm giờ. Tôi không nghĩ làm việc liên tục một mạch mà lại mang lại hiệu quả đâu.

— Tôi ngồi đây một lát được chứ?

— Tùy anh thôi.

— Nghe có vẻ không được niềm nở cho lắm nhỉ — anh bật cười.

— Tôi vốn không giỏi nói những lời ngọt ngào.

Hơi ngượng ngùng, Philip im lặng châm một điếu thuốc.

— Clutton có nói gì về bài tập của tôi không? — cô đột ngột hỏi.

— Không, hình như là không — Philip đáp.

— Anh ta chẳng ra gì đâu, anh biết đấy. Cứ nghĩ mình là thiên tài nhưng thực chất thì không. Một phần là do anh ta quá lười biếng. Thiên tài là khả năng chịu đựng gian khổ tột cùng. Điều duy nhất cần làm là cứ kiên trì cày cuốc. Chỉ cần người ta quyết tâm làm một việc gì đó đến cùng thì kiểu gì cũng sẽ làm được thôi.

Cô nói với một giọng điệu đầy nhiệt huyết và sục sôi, nghe khá ấn tượng. Cô đội chiếc mũ thủy thủ bằng rơm đen, mặc một chiếc áo sơ mi trắng trông không được sạch sẽ cho lắm và chiếc váy màu nâu. Cô không đeo găng tay, và đôi bàn tay thì cần phải rửa sạch. Trông cô mới kém thu hút làm sao, khiến Philip ước gì mình đừng bắt chuyện với cô thì hơn. Anh chẳng thể đoán nổi rốt cuộc cô muốn anh ở lại hay đi cho khuất mắt.

— Tôi sẽ giúp anh bất cứ điều gì có thể — cô bỗng nhiên nói, chẳng màng đến đầu đuôi câu chuyện trước đó. — Tôi biết mọi chuyện khó khăn nhường nào.

— Cảm ơn cô nhiều lắm — Philip đáp, rồi bồi thêm một câu: — Cô có muốn đi uống trà đâu đó với tôi không?

Cô liếc nhìn anh nhanh chóng rồi đỏ bừng mặt. Khi thẹn thùng, làn da tái nhợt của cô lại nổi lên những đốm kỳ lạ, trông giống như món dâu trộn kem đã bị hỏng.

— Thôi, cảm ơn. Anh nghĩ tôi thèm trà làm gì? Tôi vừa mới ăn trưa xong cơ mà.

— Tôi chỉ nghĩ thế sẽ giết được thời gian thôi — Philip giải thích.

— Nếu anh thấy thời gian dài dằng dặc thì cứ việc đi đi, không cần phải bận tâm đến tôi đâu. Tôi ở một mình quen rồi.

Đúng lúc đó, hai người đàn ông mặc áo nhung nâu, quần rộng thùng thỉnh và đội mũ beret xứ Basque đi ngang qua. Cả hai còn trẻ nhưng đều để râu quai nón.

— Này, đó có phải là sinh viên mỹ thuật không? — Philip thốt lên. — Trông cứ như thể vừa bước ra từ trang sách của tác phẩm *Đời sống Bohemian* ấy nhỉ.

— Người Mỹ đấy — cô Price bĩu môi đáp. — Người Pháp từ ba mươi năm nay đã chẳng còn mặc những thứ trang phục như vậy nữa, nhưng mấy tên du học sinh Mỹ từ miền Tây nước Mỹ cứ sang đây là mua mấy bộ đồ này rồi chụp ảnh kỷ niệm ngay ngày đầu đặt chân đến Paris. Nghệ thuật của bọn chúng chỉ có thế là cùng. Dù sao thì cũng chẳng ảnh hưởng gì đến họ, đằng nào bọn họ chẳng có tiền.

Philip lại thấy bộ trang phục táo bạo và đậm chất hội họa của mấy chàng thanh niên Mỹ khá thú vị; anh cho rằng nó thể hiện tinh thần lãng mạn. Cô Price liền hỏi anh mấy giờ rồi.

— Tôi phải đến xưởng vẽ đây — cô nói. — Anh có định tham gia lớp vẽ phác họa không?

Philip chẳng biết gì về những lớp học đó, và cô liền cho anh biết rằng cứ từ năm đến sáu giờ mỗi buổi chiều đều có người mẫu ngồi làm mẫu, bất cứ ai muốn đều có thể vào vẽ với giá năm mươi xu. Mỗi ngày họ lại thuê một người mẫu khác nhau, và đó là một cách luyện tập rất tốt.

— Tôi đoán là trình độ của anh chưa đủ để tham gia đâu. Tốt hơn hết là nên đợi thêm một thời gian nữa.

— Tôi không thấy có lý do gì mà mình không thử cả. Tôi cũng có việc gì khác làm đâu.

Họ đứng dậy và đi về phía xưởng vẽ. Philip không thể đoán được qua thái độ của cô Price xem cô muốn đi cùng anh hay thích đi một mình hơn. Vì quá ngượng ngùng và không biết làm thế nào để rời đi, anh đành đi theo; nhưng cô chẳng thèm nói câu nào, chỉ trả lời mấy câu hỏi của anh bằng một thái độ cụt ngủn.

Có một người đàn ông đang đứng ở cửa xưởng vẽ với chiếc đĩa lớn trên tay, nơi mỗi người khi bước vào đều thả đồng nửa franc của mình vào đó. Xưởng vẽ đông đúc hơn nhiều so với buổi sáng, và số lượng người Anh hay người Mỹ không còn chiếm áp đảo nữa; tỷ lệ phụ nữ cũng không quá nhiều như trước. Philip cảm thấy khung cảnh tụ họp này đúng với những gì anh từng tưởng tượng hơn. Trời rất oi bức, và bầu không khí nhanh chóng trở nên ngột ngạt. Lần này người làm mẫu là một cụ già với bộ râu xám dài thòng, và Philip cố gắng đem những gì ít ỏi học được vào buổi sáng ra áp dụng thực tế; nhưng anh làm chẳng ra sao cả; anh nhận ra khả năng vẽ của mình kém xa so với những gì mình từng nghĩ. Anh liếc nhìn đầy ghen tị vào một vài bản phác họa của những người ngồi gần đó, tự hỏi liệu có bao giờ mình sử dụng được viên than chì một cách thành thạo như vậy hay không. Thời gian trôi qua thật nhanh. Không muốn làm phiền cô Price, anh ngồi xuống ở một khoảng cách khá xa cô, và khi tan học, lúc đi ngang qua cô trên đường ra về, cô liền cộc lốc hỏi anh vẽ vời thế nào rồi.

— Không được ổn lắm — anh cười trừ.

— Nếu anh chịu hạ mình đến ngồi gần tôi thì tôi đã có thể chỉ cho anh vài mẹo rồi. Chắc anh tự cao quá đấy thôi.

— Không, đâu phải vậy. Tôi chỉ sợ cô thấy tôi phiền phức thôi.

— Khi nào thấy thế, tôi sẽ nói cho anh biết ngay khỏi cần nghĩ.

Philip nhận ra rằng đằng sau vẻ bề ngoài thô kệch ấy, cô đang có ý tốt muốn giúp đỡ mình.

— Thôi được, ngày mai tôi sẽ cứ mặt dày sán lại gần cô vậy.

— Tùy anh thôi — cô đáp.

Philip bước ra ngoài và tự hỏi không biết mình nên làm gì cho đến giờ ăn tối. Anh rất muốn làm một việc gì đó mang đậm chất nghệ sĩ. Rượu absinthe! Chắc chắn phải thử món này rồi, thế là vừa thong thả đi về phía nhà ga, anh vừa chọn một chỗ ngồi bên ngoài quán cà phê và gọi món đó. Anh uống nó với cả sự buồn nôn lẫn niềm thỏa mãn. Anh thấy mùi vị của nó thật kinh khủng, nhưng hiệu ứng tinh thần mang lại thì tuyệt vời làm sao; anh cảm thấy mình ra dáng một sinh viên mỹ thuật chính hiệu từ đầu đến chân; và vì uống khi bụng đói nên chẳng mấy chốc tâm trạng anh trở nên vô cùng hưng phấn. Anh ngắm nhìn dòng người qua lại và cảm thấy tất cả mọi người đều là anh em của mình. Anh thật hạnh phúc. Khi anh đến quán Gravier, bàn mà Clutton ngồi đã kín chỗ, nhưng ngay khi nhìn thấy Philip đang lết cái chân thọt đi tới, anh ta liền gọi lớn. Mọi người dịch ra để nhường chỗ. Bữa tối rất đạm bạc, gồm một đĩa súp, một đĩa thịt, hoa quả, phô mai và nửa chai rượu vang; nhưng Philip chẳng màng đến chuyện mình đang ăn gì. Anh để ý đến những người ngồi quanh bàn. Flanagan lại có mặt ở đó: anh ta là một người Mỹ, một chàng trai thấp người, mũi hếch với gương mặt vui vẻ và nụ cười rạng rỡ. Anh ta mặc chiếc áo khoác Norfolk có họa tiết nổi bật, quấn chiếc khăn lụa xanh quanh cổ và đội chiếc mũ vải tweed kiểu dáng kỳ lạ. Vào thời kỳ đó, trường phái ấn tượng đang thống trị khu Latin Quarter, nhưng chiến thắng của nó trước các trường phái cũ vẫn còn khá mới mẻ; và những tên tuổi như Carolus-Duran, Bouguereau hay những người theo đuổi phong cách tương tự vẫn được đặt lên bàn cân đối lập với Manet, Monet và Degas. Đánh giá cao những họa sĩ này vẫn được xem là dấu hiệu của sự tinh tế. Whistler có sức ảnh hưởng mạnh mẽ đối với người Anh và đồng hương của ông, trong khi những kẻ sành sỏi thì lùng sục sưu tầm tranh khắc gỗ Nhật Bản. Các bậc thầy hội họa cổ điển được đem ra thử thách bằng những tiêu chuẩn hoàn toàn mới. Sự tôn kính dành cho Raphael suốt bao thế kỷ qua trở thành trò cười cho những thanh niên uyên toáng. Họ sẵn sàng đổi toàn bộ các tác phẩm của ông để lấy bức chân dung vua Philip IV của Velasquez đang được trưng bày tại Phòng trưng bày Quốc gia. Philip nhận ra một cuộc tranh luận sôi nổi về nghệ thuật đang diễn ra. Lawson, người anh từng gặp trong bữa trưa, đang ngồi đối diện anh. Anh ta là một chàng trai gầy gò, mặt tàn nhang và tóc đỏ. Anh ta có đôi mắt màu xanh lục vô cùng sáng. Ngay khi Philip ngồi xuống, Lawson liền đăm đăm nhìn anh và bất ngờ nhận xét:

— Raphael chỉ có thể chấp nhận được khi ông ta vẽ tranh của người khác. Khi ông ta vẽ theo phong cách của Perugino hay Pinturicchio thì thật quyến rũ; còn khi vẽ theo phong cách Raphael thì... — anh ta nhún vai đầy khinh miệt — ...đúng là Raphael.

Lawson nói với giọng điệu đầy khiêu khích khiến Philip giật mình, nhưng anh không phải đáp lời vì Flanagan đã chen ngang với vẻ mất kiên nhẫn.

— Ồ, dẹpừ nghệ thuật đi cho rồi! — anh ta kêu lên. — Đi uống say đi thôi.

— Tối hôm qua cậu đã say mèm rồi đấy, Flanagan — Lawson nói.

— So với mức độ tớ định say tối nay thì nhằm nhò gì — anh ta đáp. — Cứ nghĩ đến chuyện được ở Pa-ris mà suốt ngày chỉ biết nghĩ đến nghệ thuật thì chán chết. — Anh ta nói với chất giọng miền Tây đặc trưng. — Chúa ơi, được sống thật là tuyệt vời. — Anh ta thu người lại rồi đấm mạnh một cú xuống bàn. — Tôi bảo dẹp cái quái nghệ thuật đi.

— Cậu không chỉ nói thế, mà còn lặp đi lặp lại đến phát ngấy lên được — Clutton nghiêm nghị phàn nàn.

Lại có một người Mỹ khác ngồi cùng bàn. Anh ta ăn mặc giống hệt những anh chàng bảnh bao mà Philip đã gặp vào chiều nay tại khu vườn Luxembourg. Anh ta sở hữu gương mặt đẹp trai, gầy gò, mang nét khắc khổ với đôi mắt thâm quầng; anh ta diện bộ trang phục kỳ quái với phong cách hào hoa của một tên cướp biển. Anh ta có mái tóc dày thòng xuống che khuất cả mắt, và động tác quen thuộc nhất của anh ta là ngẩng đầu lên một cách đầy kịch tính để hất mớ tóc dài vướng víu ra chỗ khác. Anh ta bắt đầu bàn về bức tranh *Olympia* của Manet, tác phẩm lúc bấy giờ đang được treo ở Luxembourg.

— Tôi đã đứng trước nó suốt một tiếng đồng hồ ngày hôm nay, và tôi nói cho các anh biết, đó không phải là một bức tranh đẹp.

Lawson đặt dao nĩa xuống bàn. Đôi mắt màu xanh lục của anh ta lóe lên những tia giận dữ; anh ta há hốc miệng vì tức tối nhưng vẫn cố gắng kìm nén để giữ bình tĩnh.

— Thật thú vị khi được lắng nghe suy nghĩ của một tên dã nhân chưa từng qua trường lớp — anh ta châm chọc. — Cậu có thể cho chúng tôi biết tại sao nó lại không phải là một bức tranh đẹp không?

Trước khi chàng thanh niên Mỹ kịp trả lời, một người khác lại chen vào đầy phẫn nộ.

— Ý cậu là cậu có thể nhìn vào cách vẽ phần da thịt đó mà dám nói là không đẹp á?

— Tôi không nói thế. Tôi nghĩ phần ngực bên phải được vẽ rất đạt.

— Khỉ gió cái phần ngực bên phải ấy chứ! — Lawson hét lên. — Cả bức tranh chính là một kỳ tích của nghệ thuật hội họa.

Anh ta bắt đầu miêu tả tỉ mỉ những nét đẹp của bức tranh, nhưng tại cái bàn ở quán Gravier này, những ai nói dài dòng chỉ là để tự sướng cho bản thân mà thôi. Chẳng ai thèm lắng nghe anh ta cả. Chàng thanh niên Mỹ bực tức ngắt lời.

— Ý anh không lẽ anh nghĩ phần đầu được vẽ đẹp chắc?

Lawson lúc này đã tức đến tái mặt, bèn quay sang bênh vực phần đầu; nhưng Clutton, người từ nãy đến giờ vẫn ngồi im lặng với nụ cười nhạo báng đầy thiện cảm trên môi, liền chen vào.

— Thôi nhường cậu ta cái đầu đi. Chúng ta có cần cái đầu đó đâu. Nó chẳng ảnh hưởng gì đến tổng thể bức tranh cả.

— Được thôi, tôi nhường cậu cái đầu đấy! — Lawson hét lên. — Cầm lấy cái đầu rồi muốn làm gì thì làm đi.

— Thế còn đường viền đen thì sao? — chàng thanh niên Mỹ đắc ý vặn lại, vừa hất vả mớ tóc suýt rơi vào đĩa súp. — Làm gì có đường viền đen xung quanh các vật thể ngoài đời thực.

— Ôi Chúa ơi, xin hãy giáng lửa từ trời xuống để tiêu diệt kẻ báng bổ này đi — Lawson than thở. — Tự nhiên thì liên quan gì đến chuyện này chứ? Chẳng ai biết trong tự nhiên có gì và không có gì cả! Thế giới nhìn nhận thiên nhiên qua lăng kính của người nghệ sĩ. Xưa kia, suốt bao thế kỷ, người ta nhìn thấy những con ngựa nhảy qua hàng rào với cả bốn chân duỗi thẳng, và lạy Chúa, chúng đã duỗi thẳng thật đấy. Người ta thấy bóng tối có màu đen cho đến khi Monet phát hiện ra chúng thực ra có màu, và lạy Chúa, chúng mang màu đen đấy thôi. Nếu chúng ta chọn cách bao viền các vật thể bằng một đường viền đen, thế giới sẽ nhìn thấy đường viền đen đó, và nó sẽ tồn tại; và nếu chúng ta vẽ cỏ màu đỏ và bò màu xanh, họ sẽ nhìn thấy chúng có màu đỏ và màu xanh, và lạy Chúa, chúng sẽ là màu đỏ và màu xanh.

— Dẹp quái lấy nghệ thuật đi — Flanagan lẩm bẩm. — Tôi chỉ muốn đi uống say thôi.

Lawson phớt lờ lời cắt ngang đó.

— Giờ thì nghe đây, khi bức *Olympia* được trưng bày tại Salon, Zola — giữa những tiếng cười nhạo của tầng lớp trưởng giả, tiếng la ó của đám họa sĩ hàn lâm bảo thủ và công chúng — đã tuyên bố rằng: “Tôi mong chờ đến ngày bức tranh của Manet được treo trong bảo tàng Louvre đối diện với bức *Odalisque* của Ingres, và khi đó bức *Odalisque* mới là kẻ thất thế khi đặt lên bàn cân so sánh”. Nó sẽ có mặt ở đó thôi. Mỗi ngày trôi qua tôi lại thấy thời khắc đó đến gần hơn. Chỉ mười năm nữa thôi, bức *Olympia* sẽ có mặt trong bảo tàng Louvre.

— Không bao giờ có chuyện đó đâu! — chàng thanh niên Mỹ quát lớn, dùng cả hai tay chlum lấy mái tóc trong một nỗ lực tuyệt vọng nhằm hất nó ra khỏi tầm mắt cho dứt điểm. — Chỉ mười năm nữa thôi, bức tranh đó sẽ chết yểu. Đó chỉ là một trào lưu nhất thời mà thôi. Không một bức tranh nào có thể trường tồn nếu nó thiếu đi thứ mà bức tranh kia đã bỏ xa đến cả triệu dặm.

— Thế thứ đó là cái gì?

— Nghệ thuật vĩ đại không thể tồn tại nếu thiếu đi yếu tố đạo đức.

— Ôi Chúa ơi! — Lawson gào lên đầy giận dữ. — Tớ biết ngay là thể nào hắn cũng lòi cái đuôi này ra mà. Hắn ta đòi hỏi đạo đức cơ đấy. — Anh ta chắp hai tay lại, hướng lên trời cầu khẩn. — Ơn Chúa Christopher Columbus, ngài đã làm gì khi phát hiện ra châu Mỹ thế này?

— Ruskin nói rằng...

Nhưng trước khi anh ta kịp nói thêm câu nào, Clutton liền dùng cán dao gõ mạnh lên bàn đầy uy quyền.

— Thưa các quý ông — anh ta cất giọng lạnh lùng, chiếc mũi to quá khổ co rúm lại vì tức giận — một cái tên vừa được nhắc đến mà tôi chưa bao giờ nghĩ sẽ lại được nghe trong một xã hội văn minh. Tự do ngôn luận thì tốt thôi, nhưng chúng ta phải tuân thủ những giới hạn của phép lịch sự tối thiểu. Các cậu có thể bàn về Bouguereau tùy ý: âm thanh của nó mang một sự ghê tởm buồn cười nào đó khiến người ta phải phì cười; nhưng xin đừng làm vấy bẩn đôi môi thuần khiết của chúng ta bằng những cái tên như J. Ruskin, G. F. Watts hay E. B. Jones.

— Mà Ruskin rốt cuộc là ai thế? — Flanagan thắc mắc.

— Ông ta là một trong những bậc vĩ nhân thời đại Nữ hoàng Victoria. Ông ta là bậc thầy về văn phong tiếng Anh.

— Văn phong của Ruskin á — chỉ là một thứ chắp vá rách rưới đầy hoa hòe hoa sói — Lawson chê bai. — Hơn nữa, dẹp mấy vị vĩ nhân thời Victoria ấy đi. Cứ mỗi lần mở báo ra thấy mục *Sự ra đi của một vĩ nhân thời Victoria*, tớ lại tạ ơn Chúa vì lại bớt đi được một kẻ. Tài năng duy nhất của họ chỉ là sống lâu, và không một nghệ sĩ nào được phép sống quá tuổi bốn mươi; đến độ tuổi đó là đàn ông đã làm xong những tác phẩm để đời rồi, tất cả những gì họ làm sau đó chỉ là sự lặp lại mà thôi. Các cậu có nghĩ rằng việc Keats, Shelley, Bonnington và Byron đoản mệnh là vận may lớn nhất thế giới dành cho họ không? Chúng ta sẽ coi Swinburne là một thiên tài vĩ đại nhường nào nếu anh ta qua đời đúng vào ngày tập thơ đầu tiên thuộc bộ *Thơ và Ballad* được phát hành cơ chứ!

Gợi ý này rất được lòng mọi người, bởi chẳng ai trong bàn quá tuổi hai mươi tư, và họ nhao vào bàn luận với một sự hứng thú tột cùng. Lần này thì tất cả đều đồng lòng nhất trí. Họ bắt đầu thêm thắt chi tiết. Ai đó đề xuất nên dựng một ngọn lửa lớn thiêu rụi toàn bộ tác phẩm của Viện Hàn lâm Gummy để ném các vĩ nhân thời Victoria vào đó ngay khi họ bước sang tuổi bốn mươi. Ý tưởng này được hưởng ứng nhiệt liệt. Carlyle và Ruskin, Tennyson, Browning, G. F. Watts, E. B. Jones, Dickens, Thackeray, tất cả đều bị tống vào ngọn lửa; tiếp đến là ông Gladstone, John Bright và Cobden; có chút tranh cãi nhỏ về George Meredith nhưng Matthew Arnold và Emerson thì bị đem ra hy sinh không chút tiếc nuối. Cuối cùng là Walter Pater.

— Đừng lôi Walter Pater vào chứ — Philip khẽ lẩm bẩm.

Lawson trân trân nhìn anh bằng đôi mắt xanh lục trong giây lát rồi gật đầu.

— Cậu nói rất chuẩn, Walter Pater là lý do duy nhất để bức *Mona Lisa* tồn tại. Cậu có biết Cronshaw không? Ông ta từng quen biết Pater đấy.

— Cronshaw là ai thế? — Philip hỏi.

— Cronshaw là một nhà thơ. Ông ta sống ở đây. Chúng ta đến quán Lilas đi.

La Closerie des Lilas là một quán cà phê mà họ thường lui tới vào mỗi buổi tối sau bữa ăn, và Cronshaw lúc nào cũng có mặt ở đó trong khoảng thời gian từ chín giờ tối đến hai giờ sáng. Nhưng Flanagan đã quá đủ với những cuộc trò chuyện mang tính trí tuệ cho buổi tối hôm nay, thế nên khi Lawson đưa ra đề nghị, anh ta liền quay sang Philip.

— Ôi trời ơi, đến chỗ nào có mấy cô gái đi — anh ta giục. — Đến nhà hát Gaite Montparnasse rồi uống cho say bét nhè đi thôi.

— Tôi thà đi gặp Cronshaw và giữ cho mình tỉnh táo còn hơn — Philip bật cười đáp.