Không khí náo nhiệt hẳn lên. Flanagan cùng hai ba người nữa kéo nhau đến quán biểu diễn ca nhạc, trong khi Philip thong thả bước cùng Clutton và Lawson hướng về Closerie des Lilas.

Lawson bảo cậu: “Cậu phải đến rạp Gaite Montparnasse đi. Đó là một trong những chốn tuyệt diệu nhất ở Paris đấy. Kiểu gì tớ cũng sẽ vẽ lại nơi đó cho bằng được.”

Dưới sức ảnh hưởng của Hayward, Philip từng nhìn các tụ điểm ca nhạc bằng ánh mắt đầy khinh miễn, nhưng cậu lại đặt chân đến Paris vào thời điểm người ta vừa khám phá ra tiềm năng nghệ thuật của chúng. Những nét đặc thù về ánh sáng, những mảng màu đỏ xỉn và vàng phai, chiều sâu của bóng tối cùng các đường nét trang trí đã mở ra một đề tài mới mẻ; và một nửa số xưởng vẽ ở Khu Phố Mỹ Thuật đều trưng bày các bức ký họa thực hiện tại nhà hát này hay nhà hát khác. Nương theo bước chân của các họa sĩ, giới văn nhân bỗng đồng lòng tìm ra giá trị nghệ thuật trong các tiết mục tạp kỹ; những danh hài mặt đỏ được ca tụng lên mây vì khả năng thể hiện nội tâm nhân vật; những nữ ca sĩ mập mạp, từng cất tiếng hát chìm nghỉm suốt hai mươi năm, bỗng được phát hiện sở hữu sự hài hước độc đáo; có kẻ tìm thấy niềm vui thẩm mỹ ở những chú chó làm xi trò; trong khi số khác vắt kiệt vốn từ để ca ngợi sự thanh lịch của các ảo thuật gia và tay đua xe đạp biểu diễn. Ngay cả đám đông khán giả, dưới một góc nhìn khác, cũng trở thành đối tượng đầy thiện cảm. Cùng với Hayward, Philip từng tỏ thái độ khinh miệt quần chúng đông đảo; cậu từng tự bọc mình trong lớp vỏ cô độc và lạnh lùng dõi theo những trò hề thô tục của kẻ tiểu nhân; thế nhưng Clutton và Lawson lại say sưa ca ngợi biển người. Họ hào hứng miêu tả dòng người cuồn cuộn đổ về các hội chợ ở Paris, biển khuôn mặt thoắt ẩn thoắt hiện dưới ánh đèn axetilen, tiếng kèn trống inh ỏi, tiếng còi rít và thứ âm thanh rì rào của muôn vàn giọng nói. Những gì họ kể thật mới mẻ và lạ lẫm đối với Philip. Họ kể cho cậu nghe về Cronshaw.

“Cậu đã đọc tác phẩm nào của anh ta chưa?”

Philip đáp: “Chưa.”

“Nó từng được đăng trên ấn phẩm The Yellow Book đấy.”

Họ nhìn cậu với vẻ khinh khỉnh thường thấy của giới họa sĩ đối với nhà văn vì cậu chỉ là kẻ ngoại đạo, sự khoan dung dành cho một người đang thực hành nghệ thuật, và cả chút kính sợ bởi cậu sử dụng một phương tiện biểu đạt khiến chính họ cảm thấy lúng túng.

“Anh ta là một gã kỳ lạ. Ban đầu cậu sẽ thấy hơi thất vọng đấy, Cronshaw chỉ thực sự bùng nổ khi say khướt mà thôi.”

Clutton nói thêm: “Và phiền một nỗi là, gã phải mất khối thời gian mới say nổi.”

Khi họ đến quán cà phê, Lawson bảo Philip rằng họ phải bước vào trong. Tiết trời mùa thu chẳng mấy lạnh lẽo, thế nhưng Cronshaw lại mắc chứng sợ gió lùa kinh niên nên dù thời tiết ấm áp cỡ nào hắn vẫn ngồi trong nhà.

Lawson giải thích: “Hắn quen biết tất cả những nhân vật đáng chú ý. Hắn từng quen Pater và Oscar Wilde, lại rành cả Mallarme cùng đám thi sĩ đó.”

Đối tượng mà họ đang tìm kiếm đang ngồi ở góc khuất nhất của quán cà phê, khoác áo ngoài và dựng cao cổ áo. Hắn sụp vành mũ thật thấp xuống trán để tránh gió lạnh. Đó là một gã đàn ông to con, lực lưỡng nhưng chưa đến mức béo phì, với khuôn mặt tròn, hàng ria mép nhỏ và đôi mắt ti tịt, trông có vẻ hơi đần độn. Đầu hắn có vẻ hơi nhỏ so với thân hình, tựa như một hạt đậu chênh vênh đặt trên quả trứng. Hắn đang chơi cờ ô-mê-nô với một người Pháp và chào đón những vị khách mới đến bằng một nụ cười điềm tĩnh; hắn chẳng nói gì, chỉ ra hiệu như muốn nhường chỗ bằng cách đẩy gọn chồng đĩa nhỏ trên bàn sang một bên — những chiếc đĩa vốn dùng để đếm số ly thức uống hắn đã nốc vào bụng. Hắn gật đầu chào Philip khi được giới thiệu rồi lại tiếp tục ván cờ. Vốn tiếng Pháp của Philip hãy còn hạn hẹp, nhưng cậu cũng đủ nhận ra rằng dù đã sống ở Paris mấy năm trời, Cronshaw nói tiếng Pháp tệ hại hết chỗ nói.

Cuối cùng, hắn ngả người ra sau với nụ cười đắc thắng.

Hắn cất giọng với chất giọng đặc sệt thứ phát âm gớm ghiếc: “Je vous ai battu. Garcong!”

Hắn gọi người phục vụ rồi quay sang Philip.

“Mới từ Anh sang à? Có xem trận cricket nào không?”

Philip có chút bối rối trước câu hỏi bất ngờ ấy.

Lawson mỉm cười nói: “Cronshaw thuộc làu chỉ số trung bình của mọi cầu thủ cricket hạng nhất trong suốt hai mươi năm qua đấy.”

Người đàn ông Pháp rời đi để nhập bọn với mấy người bạn ở bàn khác, còn Cronshaw, với cái điệuệ chậm chạp vốn là nét đặc trưng của hắn, bắt đầu bàn luận về ưu nhược điểm giữa hai đội Kent và Lancashire. Hắn kể cho họ nghe về trận đấu thử nghiệm gần nhất mà hắn từng chứng kiến và miêu tả diễn biến của trận đấu qua từng khung thành.

Khi cạn sạch cốc bợt mà người phục vụ vừa mang lên, hắn cất lời: “Đó là điều duy nhất khiến tôi thấy tiếc nuối khi ở Paris. Chẳng có lấy một trận cricket nào để xem.”

Philip cảm thấy hụt hẫng, còn Lawson, vì lòng tốt muốn khoe khoang một trong những nhân vật kỳ tài của Khu Phố Mỹ Thuật nên bắt đầuâm ra sốt ruột. Tối hôm đó Cronshaw có vẻ ì à ì ạch mãi mới chịu tỉnh táo lại, dẫu cho đống đĩa ngổn ngang bên cạnh chứng tỏ hắn ít nhất cũng đã có một nỗ lực chân thành để chuốc lấy cơn say. Clutton quan sát cảnh tượng với vẻ thích thú. Hắn nghi ngờ có chút gì đó ra vẻ ta đây trong sự am hiểu tường tận của Cronshaw về môn cricket; hắn thích chọc tức người khác bằng cách luyên thuyên về những thứ rõ ràng làm họ phát chán; bèn cất lời hỏi dồn:

“Dạo này anh có gặp Mallarme không?”

Cronshaw chầm chậm nhìn anh, như thể đang nghiền ngẫm câu hỏi trong đầu, rồi trước khi trả lời, hắn lấy một chiếc đĩa gõ lộc cộc lên mặt bàn cẩm thạch.

Hắn gọi lớn: “Mang chai whisky của tôi ra đây.” Rồi quay sang Philip: “Tôi tự giữ chai whisky riêng của mình. Đời nào tôi chịu bỏ ra năm mươi xu cho mỗi ngụm nhỏ tí xíu.”

Người phục vụ mang chai rượu tới, Cronshaw liền giơ lên soi trước ánh sáng.

“Chúng mày uống trộm rồi đây này. Này bồi, đứa nào vừa thò tay bén mảng đến chai whisky của tao hả?”

“Dạ thưa không có ai đâu, thưa ông Cronshaw.”

“Tối qua tao đã vạch một dấu trên thân chai, chú mày cứ nhìn mà xem.”

“Thưa ông có vạch dấu thật, nhưng sau đó ông cứ uống tiếp cơ mà. Cứ đà ấy thì ông có vạch giời cũng công cốc thôi.”

Gã bồi bàn là một kẻ vui tính và rất rành Cronshaw. Hắn ngước lên đăm đăm nhìn gã phục vụ.

“Nếu chú mày dám lấy danh dự của một nhà quý tộc và một quý ông ra để thề rằng ngoài tao ra không một ai bén mảng đến chai rượu này, thì tao sẽ chấp nhận lời chú mày.”

Câu nói này khi dịch sát nghĩa sang thứ tiếng Pháp thô thiển nhất nghe vô cùng hài hước, khiến người phụ nữ ngồi ở quầy thu ngân không khỏi phì cười.

Cô lẩm bẩm: “Il est impayable.”

Nghe thấy vậy, Cronshaw liền liếc mắt đưa tình đầy ngượng ngùng về phía cô; đó là một người đàn bà vạm vỡ, phúc hậu và đang độ tuổi trung niên; hắn bèn cử chỉ trang nghiêm hôn gió về hướng cô. Cô nhún vai.

Hắn cất giọng trầm ngầm: “Xin thưa quý bà, đừng sợ. Tôi đã qua cái tuổi dễ bị xiêu lòng bởi phụ nữ tuổi tứ tuần và lòng biết ơn rồi.”

Hắn tự rót cho mình chút whisky pha nước rồi thong thả nhấm nháp. Hắn dùng mu bàn tay lau miệng.

“Hắn nói chuyện rất hay.”

Lawson và Clutton thừa hiểu lời nhận xét của Cronshaw chính là câu trả lời cho câu hỏi về Mallarme. Cronshaw thường lui tới những buổi tụ họp tối thứ Ba — nơi nhà thơ tiếp đón giới văn nhân và họa sĩ — để rồi say sưa hùng biện bằng thứ ngôn ngữ uyên bác về bất kỳ chủ đề nào được gợi lên. Rõ ràng là Cronshaw vừa mới đến đó về.

“Hắn nói rất hay, nhưng toàn nói nhảm. Hắn bàn về nghệ thuật cứ như thể đó là thứ quan trọng nhất trên đời vậy.”

Philip liền hỏi: “Nếu không phải thế, thì chúng ta có mặt ở đây để làm gì?”

“Cậu có mặt ở đây để làm gì thì tôi chịu, chẳng dính dáng gì đến tôi cả. Nhưng nghệ thuật chỉ là một thứ xa xỉ phẩm. Người ta chỉ coi trọng việc tự bảo tồn nòi giống và duy trì giống loài. Chỉ khi những bản năng ấy được thỏa mãn, họ mới đồng ý bận tâm đến những loại hình giải trí do các nhà văn, họa sĩ và thi sĩ dọn sẵn cho mình.”

Cronshaw dừng lại một lát để uống. Hắn đã mất tận hai mươi năm để trăn trở xem bản thân yêu rượu vì nó khiến hắn thích nói chuyện hay yêu chuyện trò vì nó làm hắn thấy khát khô cổ họng.

Rồi hắn cất giọng: “Hôm qua tôi vừa làm một bài thơ.”

Chẳng cần ai nài nỉ, hắn bắt đầu ngâm nga, nhịp điệu được cất lên thật chậm rãi, ngón trỏ duỗi thẳng để gõ nhịp. Rất có thể đó là một bài thơ tuyệt trác, nhưng đúng lúc ấy một cô gái trẻ bước vào. Đôi môi cô đỏ chót, và ai cũng nhận ra sắc màu rực rỡ trên má kia chẳng phải thứ hồng hào tự nhiên thô thiển; cô chuốt đen hàng mi và lông mày, tô đậm cả hai bầu mắt bằng một sắc xanh lam nổi bật, kéo dài thành hình tam giác tận khóe mắt. Trông thật kỳ quái mà cũng vô cùng thú vị. Mái tóc tối màu được chải phồng qua tai theo mốt đang thịnh hành của nàng tiểu thư Cleo de Merode. Ánh mắt Philip bất giác hướng về phía cô, còn Cronshaw, sau khi ngâm xong những vần thơ của mình, liền mỉm cười độ lượng với cậu.

Hắn nói: “Cậu có thèm chú ý lắng nghe đâu.”

“Ơ kìa, có chứ ạ, cháu vẫn nghe mà.”

“Tôi chẳng trách cậu đâu, bởi vì cậu vừa đưa ra một minh chứng quá ư chính xác cho câu nói khi nãy của tôi. Nghệ thuật là cái thá gì so với tình yêu chứ? Tôi rất tôn trọng và hoan nghênh sự thờ ơ của cậu trước những vần thơ mỹ miều khi cậu đang bận ngắm nghía vẻ đẹp đong đưa hời hợt của cô nàng kia.”

Cô ta đi ngang qua chiếc bàn họ đang ngồi, và hắn liền với tay tóm lấy cánh tay cô.

“Nào cô bé, lại đây ngồi cạnh anh đi, chúng ta hãy cùng diễn vở kịch thần thánh mang tên tình yêu nào.”

Cô hất tay hắn ra và nói: “Fichez-moi la paix,” rồi tiếp tục dạo bước đi tiếp.

Hắn vừa hua tay vừa tiếp tục: “Nghệ thuật suy cho cùng chỉ là chốn dung thân mà những kẻ lắm mưu nhiều kế nghĩ ra, khi đã được cung phụng đầy đủ cơm ăn áo mặc và đàn bà, để trốn chạy sự tẻ nhạt của cuộc đời.”

Cronshaw lại rót đầy ly và bắt đầu tuôn một tràng dài. Hắn cất giọng vang sảng, lựa chọn từng từ ngữ hết sức cẩn trọng. Hắn pha trộn giữa sự uyên thâm và những lời nhảm nhí theo cách gây kinh ngạc nhất, vừa nghiêm nghị giễu cợt người nghe giây trước, giây sau đã ân cần đưa ra những lời khuyên sắc sảo. Hắn bàn về nghệ thuật, văn chương và lẽ sống. Hắn cứ thế chuyển từ trạng thái sùng kính sang tục tĩu, từ vui vẻ sang sầu thảm lúc nào không hay. Khi đã ngà ngà say, hắn bắt đầu ngâm thơ — thơ của chính mình và của Milton, thơ của chính mình và của Shelley, thơ của chính mình và của Kit Marlowe.

Cuối cùng, Lawson kiệt sức đành đứng dậy ra về.

Philip liền nói: “Tôi cũng về đây.”

Clutton, kẻ kiệm lời nhất trong nhóm, vẫn ở lại phía sau để lắng nghe những lời lảm nhảm của Cronshaw với nụ cười mỉa mai trên môi. Lawson đi tiễn Philip về khách sạn rồi chúc cậu ngủ ngon. Thế nhưng khi nằm lên giường, Philip mãi chẳng tài nào chợp mắt nổi. Toàn bộ những tư tưởng mới mẻ vừa được ném vào đầu cậu một cách hững hờ đang sục sôi trong trí óc. Cậu vô cùng phấn khích và cảm nhận rõ những nguồn sức mạnh lớn lao đang cuồn cuộn bên trong. Chưa bao giờ cậu cảm thấy tự tin vào bản thân đến thế.

Cậu tự nhủ: “Mình biết chắc chắn sau này mình sẽ trở thành một họa sĩ lớn. Mình cảm nhận rõ điều đó trong tim.”

Một luồng điện chạy dọc sống lưng khi một ý nghĩ khác xẹt qua đầu, nhưng ngay cả với chính mình, cậu cũng không dám thốt lên thành lời:

“Chúa ơi, tao tin là mình có thiên bẩm rồi.”

Thực chất là cậu đang say mèm, nhưng vì khi ấy cậu chẳng nốc quá một cốc bia, nên thứ men say ấy hẳn chỉ có thể bắt nguồn từ một loại á phiện tinh thần còn nguy hiểm hơn cả cồn.