Hai tháng trôi qua.

Trong tâm trí Philip, khi ngẫm nghĩ về những vấn đề này, dường như ở những họa sĩ, nhà văn và nhạc sĩ chân chính luôn tồn tại một sức mạnhôi thúc họ đắm chìm hoàn toàn vào công việc, đến mức họ buộc phải đặt nghệ thuật lên trên cả cuộc sống. Gục ngã trước một sức ảnh hưởng mà họ chẳng bao giờ nhận thức được, họ suy cho cùng chỉ là những kẻ bị bản năng chi phối dẫn dắt, để rồi cuộc đời cứ thế trôi tuột qua kẽ tay mà chưa từng được sống thực sự. Thế nhưng, anh lại mang cảm giác rằng cuộc đời sinh ra là để trải nghiệm chứ không phải để phác họa, và anh muốn khám phá mọi ngóc ngách của nó, vắt kiệt từ mỗi khoảnh khắc tất cả những cảm xúc mà nó có thể mang lại. Cuối cùng, anh quyết định thực hiện một bước ngoặt và sẵn sàng đón nhận mọi kết quả, và một khi đã hạ quyết tâm, anh liền muốn hành động ngay lập tức. May mắn thay, sáng hôm sau là một trong những ngày Foinet đến xưởng vẽ, và anh tự nhủ sẽ hỏi thẳng vị danh họa xem liệu việc tiếp tục theo đuổi con đường hội họa của mình có bõ công hay không. Anh chưa từng quên lời khuyên phũ phàng mà người thầy từng dành cho Fanny Price. Đó là một lời khuyên đúng đắn. Philip không tài nào gạt bóng hình Fanny ra khỏi đầu. Xưởng vẽ bỗng trở nên xa lạ làm sao khi vắng bóng cô, và đôi khi, cử chỉ của một nữ học viên nào đó hay chỉ một âm giọng cất lên cũng khiến anh giật mình thon thót, gợi anh nhớ đến cô; sự hiện diện của cô giờ đây còn rõ mồn một hơn cả lúc sinh thời; để rồi ban đêm, anh thường mơ thấy cô và giật mình tỉnh giấc với một tiếng thét kinh hoàng. Thật khủng khiếp khi nghĩ đến tất cả những đớn đau mà cô từng phải chịu đựng.

Philip biết rằng vào những ngày Foinet đến xưởng vẽ, ông thường ăn trưa tại một quán ăn nhỏ ở phố Rue d’Odessa. Vì thế, anh vội vã ăn qua loa bữa trưa của mình để có thể đến đứng đợi bên ngoài cho đến khi vị họa sĩ bước ra. Philip bước qua bước lại trên con phố đông đúc và cuối cùng cũng nhìn thấy Monsieur Foinet đang câm lặng cúi đầu bước về phía mình; dù vô cùng hồi hộp, anh vẫn tự ép bản thân phải tiến lại gần ông.

“Xin lỗi ngài, tôi muốn xin phép được nói chuyện với ngài một lát.”

Foinet liếc nhanh qua anh, nhận ra anh, nhưng không hề mỉm cười chào hỏi.

“Nói đi,” ông đáp.

“Tôi đã làm việc ở đây dưới sự hướng dẫn của ngài được gần hai năm nay. Tôi muốn nhờ ngài thành thật cho tôi biết liệu ngài nghĩ tôi có nên tiếp tục hay không.”

Giọng Philip hơi run run. Foinet cứ thế bước tiếp mà không thèm ngẩng đầu lên. Philip dõi theo gương mặt ông nhưng chẳng tìm thấy bất kỳ gợn cảm xúc nào.

“Tôi không hiểu ý anh.”

“Tôi rất nghèo. Nếu tôi không có tài năng, tôi sẵn sàng làm việc khác.”

“Anh không tự biết mình có tài hay không sao?”

“Tất cả bạn bè tôi đều đinh ninh họ có tài, nhưng tôi biết rõ một số người trong số họ đã lầm tưởng.”

Khóe miệng cay đắng của Foinet nhếch lên một nụ cười nhạt, rồi ông hỏi:

“Anh ở gần đây chứ?”

Philip liền đọc địa chỉ xưởng vẽ của mình. Foinet quay người lại.

“Chúng ta đến đó đi. Anh hãy cho tôi xem các tác phẩm của anh.”

“Ngay bây giờ ạ?” Philip thốt lên.

“Tại sao lại không?”

Philip chẳng biết nói gì hơn. Anh lặng lẽ bước đi bên cạnh người thầy. Lòng dạ anh quặn thắt lại vì sợ hãi. Anh chưa từng nghĩ có ngày Foinet lại đòi xem tranh của mình ngay tại chỗ như vậy; anh vốn định xin phép hẹn vào một dịp khác hoặc mang tranh sang tận xưởng của Foinet, cốt để có chút thời gian chuẩn bị tinh thần. Anh đang run lên vì lo lắng. Sâu thẳm trong tim, anh vẫn thầm mong Foinet sẽ ngắm nhìn bức tranh của mình, rồi nụ cười hiếm hoi ấy sẽ nở trên môi ông, ông sẽ bắt tay anh và nói: “Không tồi. Cứ tiếp tục đi, cậu thanh niên. Cậu có tài năng, tài năng thực sự đấy.” Trái tim Philip phồng rộp lên vì ý nghĩ ấy. Thật là một sự giải thoát, một niềm hạnh phúc biết bao! Giờ đây anh có thể tiếp tục bước đi với trọn vẹn sự can đảm; và những gian khổ, thiếu thốn hay thất vọng nào có xá gì nếu cuối cùng anh chạm đến đích? Anh đã làm việc vô cùng chăm chỉ, sẽ thật tàn nhẫn biết bao nếu mọi nỗ lực ấy hóa thành công cốc. Và rồi, anh giật mình nhớ ra rằng chính Fanny Price cũng từng thốt lên đúng những lời ấy. Khi họ về đến nhà, nỗi sợ hãi lại bủa vây lấy Philip. Giá như đủ can đảm, anh đã xin phép Foinet hãy quay về đi. Anh vốn không hề muốn đối mặt với sự thật. Họ bước vào nhà và người gác cổng liền đưa cho anh một bức thư khi cả hai đi ngang qua. Anh liếc nhìn phong bì và nhận ra ngay chữ viết tay của ông bác. Foinet lẽo đẽo bước theo anh lên gác. Philip chẳng tài nào nghĩ ra được câu gì để nói; Foinet thì im thin thít, và sự tĩnh lặng ấy càng làm anh thêm căng thẳng. Vị giáo sư ngồi xuống; và Philip, chẳng thốt nổi một lời, đặt trước mặt ông bức họa từng bị Salon từ chối; Foinet gật đầu nhưng không nói năng gì; tiếp đó, Philip lần lượt đưa ra hai bức chân dung vẽ Ruth Chalice, hai hoặc ba bức phong cảnh vẽ ở Moret, cùng một tập các bản phác thảo.

“Hết rồi ạ,” lát sau, anh cất lời với một nụ cười gượng gạo.

Monsieur Foinet tự tay cuốn một điếu thuốc rồi châm lửa hút.

“Anh có rất ít tài sản riêng phải không?” cuối cùng ông cất tiếng hỏi.

“Rất ít ạ,” Philip đáp, cảm giác lạnh buốt chợt dâng ngập trong lồng ngực. “Không đủ để trang trải cuộc sống.”

“Chẳng có gì nhục nhã hơn sự lo lắng thường trực về kế sinh nhai. Tôi dành sự khinh bỉ tuyệt đối cho những kẻ tỏ ra coi thường tiền bạc. Chúng hoặc là phường đạo đức giả, hoặc là những kẻ ngu ngốc. Tiền bạc cũng giống như giác quan thứ sáu vậy, thiếu nó, bạn không thể sử dụng trọn vẹn năm giác quan kia. Không có một nguồn thu nhập thỏa đáng, một nửa những khả năng của cuộc đời sẽ khép lại trước mắt bạn. Điều duy nhất bạn cần lưu ý là đừng bỏ ra nhiều hơn một đồng shilling cho mỗi đồng shilling mà bạn kiếm được. Bạn sẽ nghe người ta nói rằng nghèo đói là động lực tuyệt vời nhất cho người nghệ sĩ. Họ chưa bao giờ nếm trải cảm giác sắt thép ấy cào xé vào da thịt mình. Họ không biết sự túng quẫn có thể biến con người ta trở nên ti tiện đến nhường nào. Nó đẩy bạn vào những nỗi nhục nhã không dứt, bẻ gãy đôi cánh của bạn, và gặm nhấm tâm hồn bạn như một khối u ung thư. Thứ người ta cần không phải sự giàu sang phú quý, mà chỉ là một chút dư dả vừa đủ để giữ gìn phẩm giá, để làm việc không vướng bận, để trở nên rộng lượng, bộc trực và độc lập. Tôi cảm thấy thương xót từ tận đáy lòng đối với những nghệ sĩ, dù là viết lách hay hội họa, mà lại phụ thuộc hoàn toàn vào nghệ thuật để mưu sinh.”

Philip lặng lẽ cất đi những món đồ mà anh vừa trưng bày.

“Dạ, có vẻ như lời ngài nói đồng nghĩa với việc ngài cho rằng tôi chẳng có mấy cơ hội.”

Monsieur Foinet hơi nhún vai.

“Anh có một chút sự khéo léo của đôi tay. Nếu chịu khó lao động chăm chỉ và kiên trì, chẳng có lý do gì anh không thể trở thành một họa sĩ cẩn trọng và không đến nỗi tẻ nhạt. Anh sẽ thấy hàng trăm kẻ vẽ tồi hơn mình, và cũng hàng trăm kẻ vẽ giỏi ngang mình. Nhưng tôi chẳng nhìn thấy chút tài năng nào trong bất cứ thứ gì anh vừa cho tôi xem cả. Tôi chỉ thấy sự siêng năng và trí thông minh. Anh sẽ mãi mãi chỉ là một kẻ tầm thường mà thôi.”

Philip tự ép mình đáp lại với một giọng điệu hoàn toàn bình tĩnh.

“Em vô cùng biết ơn ngài vì đã nhọc lòng bận tâm nhiều đến thế. Em thật không biết phải cảm ơn ngài thế nào cho đủ.”

Monsieur Foinet đứng dậy làm như muốn rời đi, nhưng rồi ông đổi ý, dừng bước và đặt tay lên vai Philip.

“Nhưng nếu anh hỏi ý kiến của tôi, tôi sẽ khuyên thế này: hãy gom hết can đảm và thử vận may ở một lĩnh vực khác. Nghe có vẻ phũ phàng thật đấy, nhưng để tôi nói cho anh hay: tôi sẵn sàng đánh đổi tất cả những gì mình đang có trên đời nếu ngày trước, khi ở tuổi của anh, có ai đó đưa ra lời khuyên ấy cho tôi và tôi chịu nghe theo.”

Philip ngẩng lên nhìn ông đầy kinh ngạc. Vị danh họa gượng cười, nhưng đôi mắt vẫn đượm vẻ trầm ngâm và u buồn.

“Thật tàn nhẫn làm sao khi phải nhận ra sự tầm thường của bản thân vào lúc mọi thứ đã quá muộn màng. Điều đó chẳng bao giờ giúp tính tình con người ta dễ chịu hơn đâu.”

Ông bật cười nhẹ sau khi thốt lên câu cuối cùng và nhanh chóng sải bước ra khỏi phòng.

Philip máy móc cầm bức thư của ông bác lên. Cảnh chữ viết tay quen thuộc khiến lòng anh chùng xuống vì lo lắng, bởi vì xưa nay toàn là bà bác viết thư cho anh. Dạo ba tháng gần đây sức khỏe bà không tốt, và anh từng ngỏ ý muốn sang Anh thăm bà; nhưng vì sợ làm ảnh hưởng đến công việc của cháu, bà đã từ chối. Bà không muốn anh phải chịu cảnh phiền phức; bà bảo sẽ đợi đến tháng Tám và khi đó mong anh sẽ đến ở lại nhà xứ vài ba tuần. Nếu lỡ có bề gì trở nặng, bà nhất định sẽ báo tin cho anh, bởi bà không muốn ra đi mà không được gặp lại cháu lần cuối. Nếu ông bác đã cất công viết thư cho anh, chắc hẳn là vì bà đã quá yếu không cầm bút nổi nữa rồi. Philip bóc thư ra đọc. Nội dung như sau:

Philip yêu quý của bác,

Bác vô cùng đau đớn thông báo với cháu rằng người bác kính yêu của cháu đã từ trần vào sáng sớm nay. Bà ra đi rất đột ngột nhưng hoàn toàn thanh thản. Tình hình chuyển biến xấu quá nhanh khiến chúng ta không kịp cho người gọi cháu về. Bà đã chuẩn bị sẵn sàng tâm lý cho phút cuối đời và bước vào cõi vĩnh hằng với niềm tin tuyệt đối vào sự phục sinh đầy hồng ân cùng lòng kính cẩn vâng theo thánh ý của Chúa Giê-su Christ nhân từ của chúng ta. Bác tin rằng bà rất mong có mặt cháu trong tang lễ nên hy vọng cháu sẽ sắp xếp về ngay khi có thể. Đương nhiên có rất nhiều công việc đang đè nặng lên đôi vai này và bác đang vô cùng suy sụp. Bác rất mong cháu có thể về lo liệu mọi việc giúp bác.

Người bác thương yêu của cháu,

William Carey.