Câu chuyện mà Philip chắp nối lại từ nhiều nguồn thực sự khủng khiếp. Một trong những điều mà các nữ sinh thường phàn nàn là Fanny Price không bao giờ chịu tham gia những buổi ăn uống vui vẻ của họ ở nhà hàng, và lý do thì quá rõ ràng: cô đã bị bóp nghẹt bởi cảnh nghèo túng cùng cực. Cậu nhớ lại bữa trưa họ từng ăn cùng nhau khi cậu mới đến Paris và cái cơn thèm ăn như quỷ đói từng khiến cậu thấy ghê sợ; giờ thì cậu đã hiểu cô ăn uống như vậy là vì quá đói khát. Người gác cổng kể cho cậu nghe khẩu phần ăn hằng ngày của cô gồm những gì. Một chai sữa được mang đến cho cô mỗi ngày và cô tự mua ổ bánh mì của mình; cô ăn nửa ổ bánh và uống nửa chai sữa vào giữa ngày khi đi học về, và phần còn lại dành cho buổi tối. Ngày này qua ngày khác vẫn thế. Philip nghĩ đến những gì cô phải chịu đựng mà lòng đau như cắt. Cô chưa bao giờ để ai biết rằng mình nghèo hơn những người khác, nhưng rõ ràng là tiền của cô đã cạn kiệt, và cuối cùng cô không còn đủ khả năng để đến xưởng vẽ nữa. Căn phòng nhỏ hầu như trống trơn chẳng có đồ đạc gì, và cũng chẳng có bộ quần áo nào khác ngoài chiếc váy nâu rách rưới mà cô vẫn thường mặc. Philip lục lọi giữa đống đồ đạc của cô để tìm địa chỉ của người quen nào đó mà cậu có thể liên lạc. Cậu tìm thấy một mảnh giấy trên đó tên cậu được viết tới mấy chục lần. Nó mang lại cho cậu một cảm giác bàng hoàng kỳ lạ. Cậu cho rằng đúng là cô đã yêu cậu; cậu nghĩ đến thân hình hốc hác trong bộ chiếc váy nâu, đang treo lủng lẳng chiếc đinh trên trần nhà; và cậu rùng mình. Nhưng nếu cô đã có tình cảm với cậu, sao cô không để cậu giúp đỡ? Cậu sẵn lòng làm bất cứ điều gì trong khả năng của mình. Cậu cảm thấy ăn năn vì đã từ chối nhận ra rằng cô dành cho mình một tình cảm đặc biệt nào đó, và giờ đây những dòng chữ trong bức thư của cô thật vô cùng xót xa: Tớ không thể chịu đựng nổi ý nghĩ có ai khác chạm vào người mình. Cô đã chết vì đói lả.

Cuối cùng Philip cũng tìm thấy một bức thư được ký tên: người em yêu quý của chị, Albert. Thư đã viết cách đó hai hoặc ba tuần, gửi từ một con đường nào đó ở Surbiton, trong đó từ chối cho mượn năm bảng Anh. Người viết còn phải lo cho vợ con, không thấy hợp lý để cho mượn tiền, và lời khuyên của hắn là Fanny nên quay lại London để kiếm một công việc. Philip liền đánh điện cho Albert Price, và chẳng bao lâu sau đã nhận được hồi âm:

"Vô cùng đau buồn. Rất khó để bỏ bê công việc. Sự có mặt có thực sự cần thiết không. Price."

Philip gửi một bức điện trả lời ngắn gọn khẳng định là có, và sáng hôm sau một kẻ xa lạ đã xuất hiện tại xưởng vẽ.

"Tôi là Price," hắn nói khi Philip mở cửa.

Hắn là một gã đàn ông tầm thường mặc đồ đen với dải băng tang quấn quanh chiếc mũ phớt cứng; hắn có nét vụng về giống hệt Fanny; để một bộ ria mép mọc lởm chởm, và nói giọng vùng Cockney. Philip mời hắn vào nhà. Hắn đưa mắt liếc ngang liếc dọc khắp xưởng vẽ trong khi Philip kể cho hắn nghe chi tiết về tai nạn và những việc cậu đã làm.

"Chắc tôi không cần phải nhìn mặt nó đâu nhỉ?" Albert Price hỏi. "Thần kinh tôi không được vững lắm, và chỉ một chút chuyện cũng đủ làm tôi suy sụp rồi."

Hắn bắt đầu nói năng cởi mở hơn. Hắn là một thương gia buôn cao su, có một vợ và ba con. Fanny vốn là một gia sư, và hắn chẳng thể hiểu nổi tại sao cô lại cứ đâm đầu vào cái nghề đó ở Paris thay vì làm việc cũ.

"Tôi và vợ tôi đã bảo nó là Paris không phải chỗ cho một đứa con gái. Mà nghệ thuật thì chẳng kiếm được ra tiền đâu — xưa nay vẫn thế."

Rõ ràng là hắn chẳng có mấy thiện cảm với cô em gái, và lại còn tỏ ra bực bội vì vụ tự tử của cô như thể đó là cú tát cuối cùng mà cô giáng vào hắn. Hắn không thích ý nghĩ rằng cô bị đẩy đến bước đường cùng vì nghèo đói; điều đó có vẻ làm tổn hại đến danh dự gia đình. Trong đầu hắn loé lên ý nghĩ rằng biết đâu có một lý do đáng hổ thẹn nào khác đằng sau hành động của cô.

"Tôi đoán chắc nó vướng vào rắc rối tình ái gì với đàn ông phải không? Anh hiểu ý tôi mà, Paris hoa lệ các thứ ấy. Chắc nó làm thế để đỡ phải ô danh ấy mà."

Philip cảm thấy mặt mình đỏ bừng lên và thầm nguyền rủa sự yếu mềm của bản thân. Đôi mắt nhỏ sắc lẹm của Price có vẻ như đang nghi ngờ cậu có tư tình với cô.

"Tôi tin rằng em gái ông là một người hoàn toàn đoan chính," cậu lạnh lùng đáp. "Cô ấy tự tử vì đói lả."

"Ừ thì, thật là quá nhẫn tâm với gia đình, thưa anh Carey. Nó chỉ việc viết thư cho tôi. Tôi đã chẳng để em gái mình phải thiếu thốn."

Philip tìm được địa chỉ của người anh trai chỉ nhờ đọc bức thư từ chối cho mượn tiền trước đó; nhưng cậu nhún vai: tranh cãi lúc này chẳng ích gì. Cậu căm ghét gã đàn ông nhỏ mọn này và muốn tống khứ hắn đi càng nhanh càng tốt. Albert Price cũng muốn giải quyết cho xong xuôi mọi việc để còn kịp về London. Họ đi đến căn phòng nhỏ nơi tội nghiệp Fanny từng sinh sống. Albert Price nhìn ngắm những bức tranh và đồ đạc.

"Tôi thì chẳng biết gì về nghệ thuật đâu," hắn nói. "Tôi đoán mấy bức tranh này chắc cũng bán được ít tiền chứ nhỉ?"

"Chẳng đáng một xu," Philip đáp.

"Đồ đạc chắc cũng chẳng đáng nổi mười shilling."

Albert Price chẳng biết chút tiếng Pháp nào nên mọi việc Philip đều phải gánh vác hết. Thủ tục để đưa thi thể bất hạnh ấy yên nghỉ nơi chín suối mới rườm rà làm sao: giấy tờ phải xin nơi này rồi ký nơi khác; hết gặp quan chức người này đến người khác. Suốt ba ngày trời, Philip bận rộn từ sáng đến tối mịt. Cuối cùng, cậu và Albert Price cũng đưa được cỗ xe tang ra nghĩa trang Montparnasse.

"Tôi muốn lo cho đàng hoàng một chút," Albert Price nói, "nhưng cũng chẳng việc gì phải lãng phí tiền bạc."

Buổi lễ ngắn ngủi diễn ra trong buổi sáng xám xịt lạnh lẽo mới ảm đạm làm sao. Nửa tá người từng làm việc cùng Fanny Price tại xưởng vẽ đã đến dự đám tang, bà Otter vì là hội trưởng nên cảm thấy đó là trách nhiệm của mình, Ruth Chalice vì có tấm lòng nhân hậu, cùng Lawson, Clutton và Flanagan. Sinh thời, tất cả bọn họ đều không ưa cô. Philip phóng tầm mắt nhìn qua nghĩa trang san sát những bia mộ tứ phía, cái thì nghèo nàn giản dị, cái lại thô thiển, phô trương và xấu xí, mà thấy rùng mình. Thật là một khung cảnh nhếch nhác đến cùng cực. Khi họ bước ra ngoài, Albert Price mời Philip đi ăn trưa. Philip giờ đây vô cùng căm ghét hắn và đang rất mệt mỏi; cậu đã chẳng thể ngủ ngon giấc, cứ nhắm mắt lại là lại mơ thấy Fanny Price trong chiếc váy nâu rách rưới, treo lủng lẳng trên đinh trần nhà; nhưng cậu chẳng thể tìm ra lý do nào để từ chối.

"Anh dẫn tôi tới chỗ nào có bữa trưa thật thịnh soạn vào nhé. Toàn bộ chuyện này làm thần kinh tôi căng như dây đàn rồi."

"Lavenue’s có lẽ là nơi được nhất ở quanh đây," Philip đáp.

"Albert Price ngả người vào chiếc ghế bọc nhung, thở phào nhẹ nhõm. Hắn gọi một bữa trưa thịnh soạn và một chai rượu vang."

"Thôi, thế là xong xuôi mọi chuyện," hắn nói.

"Hắn thong thả ném ra vài câu hỏi đầy dụng ý, và Philip nhận ra hắn đang rất hào hứng muốn nghe về cuộc sống của giới họa sĩ ở Paris. Hắn tự tô vẽ trong đầu rằng đó là một cuộc sống trụy lạc, nhưng lại rất tò mò muốn biết chi tiết về những buổi tiệc tùng hoác trác mà trí tưởng tượng của hắn thêu dệt nên. Bằng những cái nháy mắt tinh quái và những tiếng cười khúc khích mập mờ, hắn ngầm ra hiệu rằng hắn thừa biết có nhiều chuyện mờ ám hơn những gì Philip thú nhận. Hắn là một kẻ từng trải, lạ gì mấy chuyện đời. Hắn hỏi Philip xem đã bao giờ đến mấy chốn ăn chơi ở Montmartre nổi tiếng từ Temple Bar đến Royal Exchange chưa. Hắn rất muốn được khoe là mình đã từng đặt chân đến Moulin Roy. Bữa trưa rất ngon và rượu vang thì tuyệt hảo. Albert Price bắt đầu cởi mở hơn khi quá trình tiêu hóa diễn ra suôn sẻ."

"Làm tí rượu mạnh đi nhỉ," hắn nói khi người ta mang cà phê ra, "tiếc gì tiền bạc."

"Hắn xoa xoa hai bàn tay vào nhau."

"Anh biết không, tôi đang tính ở lại tối nay rồi mai mới về đấy. Anh thấy thế nào nếu tối nay chúng ta đi chơi với nhau một bữa?"

"Nếu ý ông là muốn tôi dẫn đi quanh Montmartre tối nay, thì tôi có chết cũng không đi đâu," Philip đáp.

"Chắc là không hợp lắm nhỉ."

"Câu trả lời được nói với vẻ nghiêm túc đến mức Philip phải phì cười."

"Hơn nữa thế thì hại cho thần kinh của ông lắm đấy," cậu nói với giọng nghiêm nghị.

"Albert Price tự ngẫm lại và thấy tốt hơn là nên bắt chuyến tàu bốn giờ để về London, rồi chẳng mấy chốc hắn cũng chào tạm biệt Philip."

"Thôi, chào anh nhé, anh bạn," hắn nói. "Nói thật với anh nhé, thế nào tôi cũng sẽ ghé lại Paris một ngày gần đây và đến thăm anh. Lúc đó thể nào chúng ta cũng quậy đến bến cho mà xem."

"Philip cảm thấy bứt rứt không tài nào làm việc nổi vào buổi chiều hôm đó, thế là cậu nhảy lên xe buýt vượt sông sang xem ở phòng tranh của Durand-Ruel có triển lãm bức tranh nào không. Sau đó cậu lang thang dọc đại lộ. Trời lạnh và lộng gió. Người ta vội vã rảo bước trong những chiếc áo khoác dày cộp, co ro lại để chống chọi cái lạnh cắt da cắt thịt, gương mặt ai nấy đều hốc hác, nhợt nhạt vì lo toan. Dưới lòng đất nghĩa trang Montparnasse lạnh ngắt giữa những nấm mồ trắng toát ấy. Philip cảm thấy cô đơn giữa cõi đời và thấy nhớ nhà đến kỳ lạ. Cậu thèm có ai đó bầu bạn. Vào giờ này chắc Cronshaw đang làm việc, còn Clutton thì chẳng bao giờ chào đón khách khứa; Lawson thì đang vẽ một bức chân dung khác cho Ruth Chalice nên chắc không muốn bị làm phiền. Cậu quyết định đến thăm Flanagan. Cậu tìm thấy Flanagan đang miệt mài vẽ, nhưng gã vô cùng thích thú khi được buông cọ để trò chuyện. Xưởng vẽ rất ấm cúng và thoải mái, vì gã họa sĩ người Mỹ này có điều kiện tài chính hơn hầu hết bọn họ; Flanagan liền lúi húi pha trà. Philip ngắm nhìn hai cái đầu mà gã đang định gửi dự triển lãm Salon."

"Tớ gửi tranh đi thế này là liều lĩnh lắm đấy," Flanagan nói, "nhưng mặc thây chứ, tớ cứ gửi. Cậu có thấy chúng tệ lắm không?"

"Không đến nỗi tệ như tớ tưởng tượng," Philip đáp.

"Thực ra chúng thể hiện một sự khéo léo đáng kinh ngạc. Những chỗ khó đã được xử lý vô cùng khéo léo, và cách quệt cọ có một sự phóng khoáng đầy bất ngờ thậm chí còn rất cuốn hút. Flanagan, dù chẳng có mấy kiến thức hay kỹ thuật điêu luyện, lại cầm cọ với phong thái tự do của một kẻ đã dành cả đời để theo đuổi bộ môn nghệ thuật này."

"Nếu người ta cấm ngắm bất kỳ bức tranh nào quá ba mươi giây thì cậu sẽ trở thành một đại danh họa đấy, Flanagan à," Philip mỉm cười nói.

"Mấy người trẻ tuổi này vốn chẳng có thói quen tâng bốc nhau bằng những lời ca tụng quá đà."

"Ở Mỹ bọn tớ chẳng có thời gian mà đứng ngắm tranh quá ba mươi giây đâu," gã cười lớn.

"Flanagan, dù là kẻ ba hoa lăng nhăng nhất trên đời, lại có một sự ấm áp đầy bất ngờ và đáng yêu. Cứ có ai ốm đau là gã lại tự xưng ngay là y tá túc trực ngày đêm. Sự vui vẻ của gã còn linh nghiệm hơn bất kỳ loại thuốc nào. Giống như nhiều đồng hương của mình, gã không hề có sự e dè kiểu Anh đối với sự sướt mướt vốn kìm hãm cảm xúc của họ; và vì chẳng thấy việc bộc lộ cảm xúc có gì là lố bịch, gã có thể mang lại một sự đồng cảm dạt dào mà những người bạn đang gặp hoạn nạn thường vô cùng trân trọng. Gã nhận ra Philip đang chìm nghỉm trong nỗi buồn vì những chuyện vừa qua, nên với sự tử tế chân thành, gã ồn ào tìm đủ mọi cách để vực tinh thần bạn lên. Gã cố tình nói giọng Mỹ điệu đà hơn mà gã biết chắc chắn sẽ làm mấy tên Anh quốc phải phì cười, rồi tuôn ra một tràng trò chuyện không kịp thở, vừa kỳ quặc, tưng bừng lại vừa vui nhộn."

"Chẳng mấy chốc họ kéo nhau đi ăn tối rồi sau đó ghé qua Gaite Montparnasse, chốn giải trí khoái khẩu của Flanagan. Đến cuối buổi tối, gã chìm đắm trong trạng thái phấn khích tột độ. Gã đã nốc khá nhiều rượu, nhưng cơn say của gã phần lớn là do sự náo nhiệt bẩm chất hơn là do cồn. Gã đề nghị họ tới Bal Bullier, và Philip, vì cảm thấy quá mệt mỏi chưa muốn về giường đi ngủ, nên đã vui vẻ gật đầu đồng ý. Họ chọn một chiếc bàn trên bục gỗ kê dọc theo phía tường, được nâng cao hơn mặt sàn một chút để có thể thỏa sức quan sát đám người khiêu vũ, rồi gọi mỗi người một vại bia bock. Chẳng mấy chốc Flanagan trông thấy một người quen và với một tiếng hú vang trời, gã nhảy tung qua hàng rào lao thẳng xuống sàn nhún nhảy. Philip lặng ngắm nhìn dòng người. Bullier không phải là chốn tụ tập của giới thượng lưu thời thượng. Đêm nay là thứ Năm nên nơi đây đông nghịt người. Có khá nhiều sinh viên các phân khoa, nhưng phần lớn đàn ông ở đây là nhân viên văn phòng hoặc phụ tá cửa hàng; họ mặc những bộ đồ thường ngày, quần áo vải tu-uýt may sẵn hoặc những chiếc áo đuôi tôm kỳ dị, cùng với mũ nón mang theo bên mình, để rồi lúc nhảy múa chẳng biết cất đi đâu đành đội nguyên trên đầu. Vài người phụ nữ trông giống như mấy cô ô sin, số khác thì son phấn loè loẹt như gái lầu xanh, nhưng phần lớn vẫn là mấy cô nhân viên bán hàng. Họ ăn mặc tuềnh toàng với những bộ đồ nhái rẻ tiền theo mốt của giới thượng lưu bên kia sông. Mấy ả lầu xanh thì trang điểm y hệt mấy cô ca sĩ phòng trà hay vũ công đang nổi đình đám lúc bấy giờ; đôi mắt thâm sì viền mực đen và đôi má đỏ chót trơ trẽn. Căn phòng được thắp sáng bởi những ngọn đèn trắng to lớn treo thấp, làm nổi bật những bóng đen hằn trên khuôn mặt; mọi đường nét dưới ánh đèn ấy dường như trở nên thô kệch hơn, và màu sắc thì nhức mắt hết chỗ nói. Quả là một khung cảnh nhếch nhác. Philip tì người lên thành can-hê, trân trân nhìn xuống dưới, và tai cậu dường như điếc đặc trước tiếng nhạc. Họ khiêu vũ một cách cuồng nhiệt. Họ lượn vòng quanh phòng, chậm rãi, chẳng nói năng gì mấy, toàn bộ tâm trí đều dồn hết vào điệu nhảy. Căn phòng ngột ngạt hơi nóng, mồ hôi nhễ nhại vã ra trên khuôn mặt họ. Philip có cảm giác như họ đã vứt bỏ lớp phòng thủ mà người ta vẫn trưng ra trên nét mặt, thứ vỏ bọc giả tạo chiều theo thói đời, và giờ đây cậu nhìn thấy họ đúng với bản chất thật của mình. Trong khoảnh khắc buông thả ấy, họ hiện lên với vẻ hoang dã kỳ lạ: kẻ thì giống cáo, người lại tựa sói; và số khác mang cái gương mặt dài đãng trí của loài cừu. Làn da họ xanh xao vì lối sống bệnh hoạn và những bữa ăn nghèo nàn kém chất lượng. Các đường nét trên khuôn mặt thô kệch vì những mối bận tâm tầm thường, còn đôi mắt nhỏ thì láo liên, xảo quyệt. Chẳng hề có chút khí chất cao quý nào trong phong thái của họ, và bạn sẽ có cảm giác rằng đối với tất cả bọn họ, cuộc đời chỉ là một chuỗi dài những bận rộn vặt vãnh cùng những ý nghĩ bần tiện. Không khí nặng nề mùi hôi hám mốc meo của kiếp người. Thế nhưng họ vẫn cuồng nhiệt nhảy múa như thể bị thôi thúc bởi một sức mạnh kỳ lạ nào đó từ sâu thẳm bên trong, và Philip có cảm giác như họ đang bị cuốn phăng đi bởi cơn khát hoan lạc tột cùng. Họ đang tuyệt vọng tìm cách trốn chạy khỏi một thế giới đầy rẫy kinh hoàng. Niềm khát khao khoái lạc mà Cronshaw từng bảo là động lực duy nhất của hành động con người cứ thế mù quáng thúc đẩy họ tiến lên, và chính sự cuồng nhiệt của khát khao ấy lại tước đi của nó mọi niềm vui. Họ bị một cơn gió lớn cuốn đi, hoàn toàn bất lực, chẳng biết vì lý do gì và cũng chẳng rõ sẽ trôi dạt về đâu. Định mệnh dường như sừng sững cao ngạo phía trên đầu họ, còn họ thì vẫn cứ nhảy múa như thể ngay dưới chân mình là hố sâu tăm tối vĩnh cửu. Sự im lặng của họ mang một vẻ đáng sợ mơ hồ. Cứ như thể cuộc đời đã gieo rắc nỗi kinh hoàng và tước đoạt đi khả năng ngôn từ của họ, khiến tiếng thét gào câm lặng trong lồng ngực phải chết nghẹn ngay cổ họng. Đôi mắt họ trũng sâu, phờ phạc và dữ tợn; và dẫu cho những dục vọng đồi bại có làm họ biến dạng, dẫu cho sự tầm thường hằn sâu trên gương mặt và sự nhẫn tâm, dẫu cho cái sự đần độn tệ hại hơn tất thảy, thì nỗi thống khổ hiện lên từ những ánh mắt đờ đẫn ấy vẫn khiến cả đám đông này trở nên thật khủng khiếp và xót xa. Philip căm ghét bọn họ, thế nhưng cõi lòng cậu lại quặn thắt bởi một niềm trắc ẩn vô bờ bến.

Cậu lấy áo khoác từ phòng gửi đồ rồi bước ra ngoài màn đêm buốt giá.