Philip nôn nóng chờ ngày trở về London. Trong suốt hai tháng ở Blackstable, Norah viết thư cho anh rất thường xuyên—những bức thư dài được viết bằng nét chữ to, cứng cáp, trong đó cô dùng giọng điệu hài hước, vui tươi để kể lại những chuyện vụn vặt thường ngày, những rắc rối gia đình của bà chủ nhà (một nguồn cười sảng khoái), những nỗi bực mình buồn cười trong các buổi tổng duyệt (cô đang tham gia đóng vai quần chúng trong một vở diễn hoành tráng tại một nhà hát ở London), và cả những chuyến phiêu lưu kỳ quặc với các nhà xuất bản tiểu thuyết ngắn. Philip đọc sách rất nhiều, đi bơi, chơi quần vợt và chèo thuyền. Đầu tháng Mười, anh ổn định cuộc sống ở London để ôn thi kỳ thi kết hợp lần thứ hai. Anh rất sốt sắng muốn vượt qua kỳ thi này, bởi nó sẽ đặt dấu chấm hết cho quãng thời gian học tập vất vả và nhàm chán; sau khi hoàn thành nó, sinh viên sẽ trở thành người phụ trách phòng khám ngoại trú, được tiếp xúc trực tiếp với con người thay vì chỉùi mặt vào sách giáo khoa. Philip gặp Norah mỗi ngày.
Lawson đã trải qua mùa hè ở Poole và mang về vô số bản phác thảo bến cảng cùng bãi biển. Anh nhận được vài đơn đặt hàng vẽ chân dung và dự định ở lại London cho đến khi ánh sáng tồi tệ của mùa đông đẩy anh đi nơi khác. Hayward, cũng đang ở London, có ý định dành cả mùa đông ở nước ngoài, nhưng cứ chần chừ hết tuần này sang tuần khác chỉ vì không tài nào quyết định nổi việc ra đi. Hayward đã phát phì trong hai hoặc ba năm gần đây—đã năm năm kể từ lần đầu tiên Philip gặp anh ta ở Heidelberg—và anh ta đã hói từ khi còn trẻ. Anh ta rất nhạy cảm về chuyện đó nên thường để tóc dài để che đi mảng đầu trọc mất thẩm mỹ trên đỉnh đầu. Niềm an ủi duy nhất của anh ta là vầng trán bây giờ trông rất cao sang. Đôi mắt xanh đã phai màu, lúc nào cũng rũ xuống vẻ thờ thợ; và đôi môi, không còn sự đầy đặn của tuổi trẻ, trở nên yếu ớt và nhợt nhạt. Anh ta vẫn mơ hồ nói về những dự định sẽ thực hiện trong tương lai, nhưng với ít lòng tin hơn trước; và anh ta thừa nhận rằng bạn bè không còn tin tưởng mình nữa: mỗi khi uống hai hoặc ba ly whisky, anh ta lại có xu hướng trở nên sầu muộn, hoài cổ.
“Tôi là kẻ thất bại,” anh ta thì thầm, “tôi không thích hợp với sự tàn nhẫn của cuộc mưu sinh đấu đá này. Tất cả những gì tôi có thể làm là đứng sang một bên và nhìn đám đông phàm tục xô đẩy nhau trong cuộc đua giành giật những điều tốt đẹp.”
Anh ta gieo cho người ta ấn tượng rằng việc thất bại là một điều gì đó thanh cao và tinh tế hơn nhiều so với việc thành công. Anh ta ngầm ám chỉ rằng sự xa cách của mình xuất phát từ niềm chán ghét mọi thứ tầm thường và thấp kém. Anh ta nói về Platon một cách vô cùng tuyệt vời.
“Tôi cứ tưởng anh đã đọc xong Platon từ lâu rồi chứ,” Philip nói với vẻ thiếu kiên nhẫn.
“Vậy sao?” anh ta hỏi, nhướng mày lên.
Anh ta không có ý định theo đuổi chủ đề này. Gần đây anh ta đã khám phá ra uy quyền hiệu quả của sự im lặng.
“Tôi chẳng thấy ích gì khi cứ đọc đi đọc lại một thứ,” Philip nói. “Đó chỉ là một hình thức lười biếng đầy nhọc nhằn mà thôi.”
“Nhưng bộ anh tưởng mình có bộ óc vĩ đại đến mức có thể hiểu được một nhà văn uyên bác nhất ngay từ lần đọc đầu tiên chắc?”
“Tôi chẳng muốn hiểu ông ta, tôi không phải là nhà phê bình. Tôi quan tâm đến ông ta không phải vì bản thân ông ta mà vì chính tôi.”
“Thế sao anh còn đọc sách làm gì?”
“Một phần vì sở thích, bởi đó là một thói quen và tôi cũng thấy khó chịu khi không đọc sách giống như khi không hút thuốc vậy, và một phần là để hiểu chính mình. Khi đọc một cuốn sách, thoạt đầu dường như tôi chỉ đọc bằng mắt, nhưng rồi thỉnh thoảng tôi bắt gặp một đoạn văn, có khi chỉ là một cụm từ, lại mang một ý nghĩa đặc biệt ĐỐI VỚI TÔI, và nó trở thành một phần trong tôi; tôi đã rút ra từ cuốn sách tất cả những gì hữu ích cho mình, và tôi chẳng thể thu nhận thêm gì dù có đọc lại nó hàng chục lần. Anh thấy đấy, với tôi, con người ta giống như một nụ hoa khép kín, và phần lớn những gì ta đọc hay làm đều chẳng tạo ra chút tác động nào; thế nhưng lại có những điều mang ý nghĩa kỳ lạ đối với một cá nhân, và chúng làm hé mở một cánh hoa; cứ thế các cánh hoa bung nở từng cái một; và cuối cùng, bông hoa hiện diện.”
Philip không hài lòng lắm với phép ẩn dụ của mình, nhưng anh không biết cách nào khác để diễn tả một điều bản thân cảm nhận rõ nhưng vẫn chưa thể sáng tỏ.
“Anh muốn làm mọi thứ, anh muốn trở thành mọi thứ,” Hayward nói, nhún vai. “Thật là tầm thường.”
Philip lúc này đã quá hiểu Hayward. Anh ta vừa yếu đuối lại vừa kiêu ngạo, kiêu ngạo đến mức người ta phải luôn dè chừng để không làm tổn thương lòng tự ái của anh ta; anh ta nhào nặn sự lười biếng và chủ nghĩa lý tưởng quện vào nhau đến mức chính anh ta cũng không phân biệt nổi. Một hôm, tại xưởng vẽ của Lawson, anh ta tình cờ gặp một nhà báo, người vô cùng bị cuốn hút bởi cách trò chuyện của anh ta, và một tuần sau, tổng biên tập của một tờ báo đã viết thư ngỏ ý muốn anh ta phụ trách mục phê bình. Trong suốt bốn mươi tám giờ đồng hồ, Hayward sống trong sự dằn vặt của nỗi hoang mang không biết nên quyết định ra sao. Anh ta đã nói về việc kiếm một công việc như thế này lâu đến nỗi không còn mặt mũi nào để từ chối thẳng thừng, nhưng ý nghĩ phải làm bất cứ việc gì lại khiến anh ta hoảng loạn. Cuối cùng, anh ta từ chối lời đề nghị và thở phào nhẹ nhõm.
“Nó sẽ làm gián đoạn công việc của tôi,” anh ta nói với Philip.
“Công việc gì cơ?” Philip hỏi một cách phũ phàng.
“Đời sống nội tâm của tôi,” anh ta đáp.
Sau đó, anh ta tiếp tục tuôn ra những lời lẽ tuyệt đẹp về Amiel, vị giáo sư ở Geneva—người từng hứa hẹn những thành tựu rực rỡ nhưng chưa bao giờ thành hiện thực—cho đến tận khi ông qua đời, nguyên nhân và lời bào chữa cho sự thất bại của ông mới lập tức lộ diện qua cuốn nhật ký vô cùng tỉ mỉ và tuyệt vời được tìm thấy trong số di cảo của ông. Hayward mỉm cười đầy ẩn ý.
Nhưng Hayward vẫn có thể nói những chuyện rất thú vị về sách vở; gu thẩm mỹ của anh ta vô cùng tinh tế và sự nhạy bén của anh ta thật tao nhã; anh ta luôn dành sự quan tâm thường trực cho các ý tưởng, điều đó khiến anh ta trở thành một bạn đồng hành đầy tính giải trí. Thực ra chúng chẳng có ý nghĩa gì đối với anh ta, bởi chúng chưa từng tạo ra bất kỳ tác động nào; nhưng anh ta đối xử với chúng như thể những món đồ bằng sứ trong một phiên đấu giá, mân mê chúng với niềm vui thú ngắm nhìn hình dáng và lớp men, tự định giá trong đầu; rồi sau đó, cất chúng trở lại tủ kính và chẳng mảy may tơ tưởng tới nữa.
Và chính Hayward là người đã có một phát hiện chấn động. Một buổi tối, sau khi chuẩn bị chu đáo, anh ta dẫn Philip và Lawson đến một quán rượu nằm trên phố Beak—một nơi không chỉ độc đáo tự thân nó và bởi lịch sử của nó (nơi lưu giữ những ký ức về thời kỳ hoàng kim thế kỷ thứ mười tám từng làm rộn ràng trí tưởng tượng lãng mạn)—mà còn bởi loại thuốc hít của quán, loại ngon nhất ở London, và trên hết là nhờ món punch của họ. Hayward dẫn họ vào một căn phòng lớn, dài, mang vẻ tráng lệ tối tăm, trên tường treo những bức tranh khổng lồ vẽ phụ nữ khỏa thân: đó là những bức tranh ngụ ngôn lớn theo trường phái Haydon; nhưng khói thuốc, đèn gas và bầu không khí của London đã phủ lên chúng một lớp trầm mặc phong phú khiến chúng trông giống như những tác phẩm của các bậc thầy cổ điển. Ớ mảng ốp gỗ tối màu, lớp mạ vàng sờn cũ trên những đường gờ phào, những chiếc bàn gỗ gụ, tất cả mang lại cho căn phòng bầu không khí thoải mái, xa hoa, và những chiếc ghế bọc da dọc theo bức tường thật mềm mại và êm ái. Có một chiếc đầu cừu đặt trên chiếc bàn đối diện cửa hàng, và đó là nơi đựng loại thuốc hít trứ danh. Họ gọi rượu punch. Họ uống nó. Đó là rượu rum punch nóng hổi.
Ngòi bút bỗng chùng xuống khi cố gắng diễn tả sự tuyệt vời của thứ thức uống ấy; vốn từ vựng khô khan, những định ngữ thưa thớt của câu chuyện này hoàn toàn bất lực trước nhiệm vụ đó; và những mỹ từ khoa trương, những cụm từ lấp lánh mang màu sắc ngoại lai bỗng trào dâng trong trí tưởng tượng đầy phấn khích. Nó làm ấm dòng máu và làm minh mẫn đầu óc; nó lấp đầy tâm hồn bằng cảm giác sung sướng; nó khơi gợi ngay lập tức sự sắc sảo trong tâm trí đồng thời biết trân trọng sự sắc sảo của người khác; nó mang sự mông lung của âm nhạc và sự chính xác của toán học. Chỉ có một đặc tính duy nhất của nó là có thể sánh với thứ khác: nó ấm áp như một trái tim nhân hậu; nhưng hương vị, mùi hương và xúc cảm của nó thì không ngôn từ nào tả nổi. Charles Lamb, với sự tế nhị vô bờ bến của mình, nếu thử làm điều đó, có lẽ đã vẽ nên những bức tranh quyến rũ về cuộc sống thời ông; Lord Byron trong một khổ thơ của Don Juan, khi nhắm tới những điều bất khả, có lẽ đã đạt đến tầm vóc siêu việt; Oscar Wilde, khi chất những viên ngọc quý xứ Ispahan lên những tấm gấm vóc Byzantium, có lẽ đã tạo ra một vẻ đẹp làm nao lòng người. Nghĩ đến đó, tâm trí chao đảo trước những viễn cảnh về các bữa tiệc của Elagabalus; và những giai điệu tinh tế của Debussy hòa quyện cùng nỗi hoang mạc mốc thếp, ngát hương từ những chiếc rương đựng quần áo cũ, ren cổ, quần bó, áo chẽn của một thế hệ đã lãng quên, cùng hương thơm nhợt nhạt của hoa linh lan và vị đậm đà của phô mai Cheddar.
Hayward phát hiện ra quán rượu bán thứ đồ uống vô giá này nhờ tình cờ gặp trên đường một người tên là Macalister, người từng học chung đại học Cambridge với anh ta. Anh ta là một nhân viên môi giới chứng khoán kiêm triết gia. Anh ta có thói quen lui tới quán rượu này mỗi tuần một lần; và chẳng mấy chốc Philip, Lawson và Hayward cũng hình thành thói quen tụ tập ở đó vào mỗi tối thứ Ba: sự đổi thay của thời đại khiến nơi này giờ đây ít người lui tới, đó lại là một lợi thế cho những ai thích thưởng thức nghệ thuật đàm đạo. Macalister là một gã xương xẩu to lớn, chiều cao quá khiêm tốn so với bề ngang, với một khuôn mặt to, nhiều thịt và giọng nói dịu dàng. Anh ta là một người nghiên cứu triết học Kant và đánh giá mọi thứ từ lăng kính của lý tính thuần túy. Anh ta rất thích giảng giải các học thuyết của mình. Philip lắng nghe với sự hứng khởi tột độ. Từ lâu anh đã đi đến kết luận rằng chẳng có gì làm anh thích thú hơn siêu hình học, nhưng anh không chắc chắn lắm về hiệu quả của chúng trong những rắc rối của cuộc sống. Hệ thống nhỏ gọn gàng mà anh đã đúc kết được từ những suy ngẫm ở Blackstable hóa ra lại không có mấy tác dụng nổi bật trong cơn cuồng si dành cho Mildred. Anh không thể quả quyết rằng lý tính là chỗ dựa lớn lao trong cách hành xử cuộc đời. Anh có cảm giác như cuộc sống tự nó vận động lấy. Anh nhớ rất rõ sự dữ dội của cảm xúc từng chiếm lĩnh lấy mình và sự bất lực của bản thân, tựa như bị trói chặt xuống đất bằng những sợi dây thừng, chẳng thể chống cự lại nó. Anh đọc được rất nhiều điều khôn ngoan trong sách vở, nhưng anh chỉ có thể phán đoán dựa trên trải nghiệm của chính mình (anh không biết bản thân mình có khác biệt gì với người khác hay không); anh không hề tính toán thiệt hơn của một hành động, những lợi ích sẽ đến nếu anh làm nó, hay những tác hại có thể phát sinh từ việc bỏ bê; mà toàn bộ con người anh bị thúc đẩy một cách không thể cưỡng lại. Anh hành động không phải chỉ với một phần bản thể mà bằng tất cả tâm trí. Sức mạnh chi phối anh dường như chẳng dính dáng gì đến lý tính: tất cả những gì lý tính làm chỉ là vạch ra những phương pháp để đạt được điều mà toàn bộ tâm hồn anh đang khao khát.
Macalister gợi nhắc anh về Mệnh lệnh Nhất quyết.
“Hãy hành động sao cho mọi hành động của bạn có thể trở thành một quy tắc hành xử phổ quát cho tất cả mọi người.”
“Đối với tôi, điều đó hoàn toàn nhảm nhí,” Philip nói.
“Anh thật gan lì khi dám nói thế về bất kỳ điều gì được phát biểu bởi Immanuel Kant,” Macalister vặn lại.
“Tại sao chứ? Sự tôn sùng những lời ai đó nói là một phẩm chất làm cùn mòn tư duy: có quá nhiều sự tôn sùng khốn kiếp trên thế gian này rồi. Kant suy nghĩ mọi thứ không phải vì chúng đúng, mà bởi vì ông ấy là Kant.”
“Thế thì, phản biện của anh đối với Mệnh lệnh Nhất quyết là gì?” (Họ trò chuyện cứ như thể vận mệnh của các đế chế đang nằm trên bàn cân vậy.)
“Nó gợi ý rằng người ta có thể lựa chọn hướng đi bằng một nỗ lực ý chí. Và nó ngụ ý rằng lý tính là người dẫn đường chắc chắn nhất. Tại sao những chỉ huấn của nó lại phải tốt hơn những thúc giục của đam mê cơ chứ? Chúng chỉ khác nhau thôi. Thế thôi.”
“Xem ra anh là một kẻ nô lệ ngoan ngoãn cho những đam mê của chính mình rồi.”
“Lô lệ vì tôi không thể tự cứu mình, chứ không phải một kẻ nô lệ ngoan ngoãn đâu,” Philip cười lớn.
Trong lúc nói, anh nghĩ đến cơn điên cuồng nóng bỏng từng thúc đẩy anh theo đuổi Mildred. Anh nhớ lại mình đã từng bực bội với nó thế nào và cảm thấy sự suy đồi của nó ra sao.
“Ơn Chúa, giờ thì tôi đã thoát khỏi tất cả những thứ đó rồi,” anh nghĩ.
Thế nhưng, ngay cả khi vừa thốt lên điều đó, anh cũng không chắc chắn lắm liệu mình có đang nói thật lòng hay không. Khi nằm dưới ách thống trị của đam mê, anh đã cảm thấy một sinh lực kỳ lạ, và trí óc anh đã hoạt động với một sức mạnh phi thường. Anh thấy mình sống động hơn, có một sự phấn khích trong sự tồn tại thuần túy, một sự mãnh liệt đầy khao khát của tâm hồn, khiến cho cuộc sống hiện tại bỗng trở nên hơi tẻ nhạt. Đổi lại cho tất cả những đau khổ từng gánh chịu, vẫn có một sự bù đắp nằm ở cảm giác tuôn trào, một sự tồn tại choáng ngợp.
Nhưng những lời lẽ kém may mắn của Philip đã kéo anh vào một cuộc tranh luận về sự tự do của ý chí, và Macalister, với trí nhớ uyên bác của mình, liên tục đưa ra hết luận điểm này đến luận điểm khác. Anh ta sở hữu một bộ óc say mê phép biện chứng, và anh ta ép Philip phải tự mâu thuẫn; anh ta đẩy Philip vào những góc tường mà anh chỉ có thể thoát ra bằng những sự nhượng bộ thiệt thòi; anh ta đánh gục Philip bằng lô-gic và vùi dập anh bằng các bậc hiền triết.
Cuối cùng, Philip nói:
“Chà, tôi không thể nói gì về người khác. Tôi chỉ có thể nói cho chính mình. Ảo tưởng về ý chí tự do quá mạnh mẽ trong tâm trí tôi đến mức tôi không tài nào rũ bỏ được, nhưng tôi tin đó chỉ là một ảo tưởng. Thế nhưng đó lại là một ảo tưởng đóng vai trò là một trong những động lực mạnh mẽ nhất cho hành động của tôi. Trước khi làm bất cứ điều gì, tôi cảm thấy mình có quyền lựa chọn, và điều đó tác động đến việc tôi làm; nhưng sau đó, khi mọi chuyện đã rồi, tôi lại tin rằng điều đó là không thể tránh khỏi từ muôn đời nay.”
“Anh suy ra điều gì từ đó?” Hayward hỏi.
“Chà, đơn giản là sự vô nghĩa của sự hối tiếc. Chẳng có ích gì khi khóc lóc cho số sữa đã đổ, bởi vì toàn bộ các lực lượng của vũ trụ đã cùng hùa vào để làm đổ nó cơ mà.”
