Vào các ngày thứ Ba và thứ Sáu, các họa sĩ đứng lớp thường dành cả buổi sáng ở xưởng vẽ của Amitrano để phê bình các tác phẩm đã thực hiện. Ở Pháp, một họa sĩ kiếm được rất ít tiền nếu không vẽ chân dung và được những người Mỹ giàu có bảo trợ; vì vậy, những bậc thầy có tên tuổi rất sẵn lòng tăng thu nhập bằng cách dành hai hoặc ba tiếng đồng hồ mỗi tuần một lần tại một trong vô số xưởng vẽ nơi nghệ thuật được giảng dạy. Ngày thứ Ba là ngày Michel Rollin đến xưởng của Amitrano. Ông là một người đàn ông lớn tuổi, có bộ râu trắng và nước da hồng hào, từng vẽ nhiều bức tranh trang trí cho nhà nước, nhưng chúng lại là trò cười cho các học viên mà ông hướng dẫn: ông là môn đồ của phái Ingres, thờ ơ trước sự tiến bộ của nghệ thuật và luôn nổi giận thiếu kiên nhẫn với cái lũ hề mang tên Manet, Degas, Monet và Sisley; dẫu vậy, ông là một người thầy xuất sắc, nhiệt tình, lịch sự và biết khích lệ học trò. Ngược lại, Foinet – người đến thăm xưởng vẽ vào các ngày thứ Sáu – lại là một con người rất khó tính. Ông là một kẻ gầy gò, nhỏ thó, răng xấu và mang vẻ mặt ganh tị, với bộ râu xám xợt bờm xờm và ánh mắt hung dữ; giọng ông cao vút và điệu bộ đầy châm biếm. Ông từng có tranh được bảo tàng Luxembourg mua lại, và ở tuổi hai mươi lăm, ông đã kỳ vọng vào một sự nghiệp lẫy lừng; nhưng tài năng của ông thiên về tuổi trẻ hơn là cá tính, và trong suốt hai mươi năm, ông chẳng làm gì ngoài việc lặp đi lặp lại phong cảnh từng mang lại cho ông thành công thuở ban đầu. Khi bị trách cứ vì sự đơn điệu, ông liền đáp:
“Corot chỉ vẽ có một thứ. Sao tôi lại không thể?”
Ông ghen tị với thành công của bất kỳ ai khác, và nuôi dưỡng một sự căm ghét cá nhân cay độc đối với các họa sĩ trường phái ấn tượng; bởi ông cho rằng sự thất bại của chính mình là do thứ mốt điên rồ đã thu hút công chúng, một thứ ngu ngốc đáng nguyền rủa, hướng về các tác phẩm của họ. Sự khinh miễn hào phóng của Michel Rollin – người gọi họ là những kẻ giả mạo – được ông đáp lại bằng những lời chửi rủa cay độc, trong đó “đồ đồi bại” và “lũ cặn bã” còn là những từ nhẹ nhàng nhất; ông thích thú bôi nhọ đời tư của họ, và với sự hài hòa mỉa mai, cùng những chi tiết báng bổ và tục tĩu, ông công kích cả tính chính thống trong thân thế lẫn sự trong sạch trong quan hệ vợ chồng của họ: ông dùng những hình ảnh và giọng điệu mang đậm màu sắc phương Đông để nhấn mạnh sự khinh miễn thô tục của mình. Ông cũng chẳng che giấu sự coi thường dành cho những học viên có tác phẩm được ông xem xét. Họ vừa căm ghét vừa sợ hãi ông; những học viên nữ thường bị những lời châm biếm cay độc của ông làm cho bật khóc, điều này lại càng khơi gợi sự chế giễu từ ông; và ông vẫn trụ lại xưởng vẽ, bất chấp sự phản đối từ những người phải chịu đựng quá đau đớn trước những đòn tấn công của ông, bởi không thể phủ nhận rằng ông là một trong những người thầy xuất sắc nhất ở Paris. Thỉnh thoảng, người mẫu già trông coi xưởng vẽ cũng liều lĩnh can ngăn ông, nhưng những lời khuyên can nhanh chóng nhường chỗ cho sự hối lỗi hèn mọn trước thái độ xấc láo bạo ngược của người họa sĩ.
Chính Foinet là người đầu tiên Philip có dịp tiếp xúc. Ông đã có mặt ở xưởng vẽ khi Philip đến nơi. Ông đi từ giá vẽ này sang giá vẽ khác, có bà Otter, người quản xưởng, đi bên cạnh để dịch lại các nhận xét của ông cho những ai không hiểu tiếng Pháp. Fanny Price, ngồi cạnh Philip, đang làm việc một cách cuồng nhiệt. Giao diện cô tái xợt vì căng thẳng, chốc chốc lại dừng tay để lau mồ hôi lên áo blouse; bởi đôi tay cô đang nóng bừng vì lo lắng. Bỗng nhiên, cô quay sang Philip với một vẻ mặt đầy lo âu mà cô cố giấu sau cái cau mày khó chịu.
“Anh có nghĩ nó đẹp không?” cô hỏi, hất cằm về phía bức vẽ của mình.
Philip đứng dậy nhìn ngắm. Anh vô cùng sửng sốt; anh cảm thấy cô chắc chẳng có chút mắt thẩm mỹ nào cả; bức tranh sai tỷ lệ một cách vô phương cứu chữa.
“Ước gì tôi vẽ được bằng một nửa thế này,” anh đáp.
“Anh không thể đòi hỏi điều đó đâu, anh vừa mới đến mà. Thật quá đáng khi mong đợi anh vẽ giỏi bằng tôi. Tôi đã ở đây được hai năm rồi.”
Fanny Price khiến Philip phải bối rối. Tính tự phụ của cô thật quá lớn. Philip đã sớm phát hiện ra rằng mọi người trong xưởng vẽ đều không ưa cô ra mặt; và cũng chẳng có gì lạ, bởi cô dường như luôn tìm cách làm tổn thương người khác.
“Tôi đã phàn nàn với bà Otter về Foinet đấy,” cô nói lúc này. “Hai tuần qua ông ấy chẳng thèm nhìn đến các bức vẽ của tôi lấy một lần. Ông ấy dành tận nửa tiếng cho bà Otter chỉ vì bả là người quản xưởng. Dù sao thì tôi cũng đóng học phí sòng phẳng như bất kỳ ai khác, và tiền của tôi chắc cũng có giá trị như tiền của họ chứ. Tôi không hiểu tại sao mình lại không được quan tâm chú ý như những người khác.”
Cô cầm lại viên than chì, nhưng chỉ một thoáng sau lại đặt xuống với một tiếng thở dài ngao ngán.
“Tôi chẳng thể làm thêm được gì nữa lúc này. Tôi căng thẳng đến phát điên lên rồi đây.”
Cô nhìn về phía Foinet, người đang tiến lại gần họ cùng với bà Otter. Bà Otter, với vẻ hiền lành, tầm thường và tự mãn, mang trên mình một điệu bộ quan trọng. Foinet ngồi xuống trước giá vẽ của một cô gái người Anh lượm thuộm tên là Ruth Chalice. Cô có đôi mắt đen sắc sảo nhưng uể oải mà đê mê, gương mặt hốc hác nhưng gợi cảm, và làn da tựa ngà voi cũ kỹ – những nét đặc trưng dưới ảnh hưởng của Burne-Jones đang được các thiếu nữ ở khu Chelsea ưa chuộng thời bấy giờ. Foinet có vẻ đang trong tâm trạng thoải mái; ông không nói nhiều với cô, nhưng bằng những nét than nhanh gọn và dứt khoát, ông chỉ ra những lỗi sai của cô. Cô Chalice rạng rỡ hẳn lên vì vui sướng khi ông đứng dậy. Ông bước tới chỗ Clutton, và đến lúc này thì Philip cũng bắt đầu hồi hộp, nhưng bà Otter đã hứa sẽ giúp mọi chuyện dễ dàng hơn cho anh. Foinet đứng lặng trước bức tranh của Clutton một lúc lâu, âm thầm cắn móng tay cái, rồi vô thức nhổ toẹt mảnh da nhỏ vừa cắn ra chiếcanvas.
“Đó là một đường nét tuyệt đẹp,” cuối cùng ông lên tiếng, dùng ngón cái chỉ vào điểm khiến ông hài lòng. “Cậu bắt đầu biết cách vẽ rồi đấy.”
Clutton không trả lời, chỉ nhìn người thầy với vẻ dửng dưng mỉa mai quen thuộc đối với dư luận thế gian.
“Tôi bắt đầu nghĩ rằng cậu ít ra cũng có một chút tài năng đấy.”
Bà Otter, vốn không ưa Clutton, bĩu môi. Bà chẳng thấy có gì đặc biệt trong tác phẩm của anh ta. Foinet ngồi xuống và đi sâu vào các chi tiết kỹ thuật. Bà Otter có vẻ hơi mệt vì đứng lâu. Clutton không nói gì, chỉ chốc chốc lại gật đầu, và Foinet cảm thấy vô cùng thỏa mãn khi thấy anh nắm bắt được những gì ông nói cùng lý do của chúng; hầu hết những người khác đều lắng nghe ông, nhưng rõ ràng họ chẳng bao giờ hiểu được. Sau đó Foinet đứng dậy và tiến đến chỗ Philip.
“Cậu ấy mới đến cách đây hai ngày thôi,” bà Otter vội vã giải thích. “Cậu ấy là người mới bắt đầu. Chưa từng học vẽ bao giờ.”
“Ca se voit,” người thầy nói. “Nhìn là thấy ngay.”
Ông bước qua, và bà Otter thì thầm với ông:
“Đây là cô tiểu thư mà tôi đã nói với ông.”
Ông nhìn cô như thể cô là một sinh vật ghê tởm nào đó, và giọng ông càng trở nên chói tai hơn.
“Xem ra cô cho rằng tôi không chú ý đến cô đúng mức. Cô đã phàn nàn với người quản xưởng cơ à. Nào, hãy cho tôi xem tác phẩm mà cô muốn tôi chú ý đi.”
Fanny Price đỏ bừng mặt. Dòng máu dưới lớp da không khỏe mạnh của cô dường như mang một sắc tím kỳ lạ. Không thèm trả lời, cô chỉ tay vào bức vẽ mà cô đã miệt mài thực hiện từ đầu tuần đến nay. Foinet ngồi xuống.
“Nào, cô muốn tôi nói gì với cô đây? Cô muốn tôi bảo rằng nó đẹp phăng phắc chắc? Không hề. Cô muốn tôi nói là nó được vẽ chuẩn chỉnh chứ? Không phải thế. Cô muốn tôi khen nó có giá trị nghệ thuật sao? Chẳng có gì cả. Cô muốn tôi chỉ cho cô thấy nó sai ở đâu ư? Sai bét nhè. Cô muốn tôi bảo cô phải xử lý thế nào với nó à? Xé đi. Thế cô đã vừa lòng chưa?”
Cô Price tái xanh cả mặt. Cô vô cùng tức giận vì ông đã nói những lời đó trước mặt bà Otter. Mặc dù đã sống ở Pháp rất lâu và có thể hiểu tiếng Pháp khá rành mạch, cô lại hầu như chẳng nói được mấy câu.
“Ông ta chẳng có quyền gì mà đối xử với tôi như thế cả. Tiền của tôi cũng giá trị như tiền của bất kỳ ai khác. Tôi trả tiền để ông ta dạy học. Thế này thì không phải là dạy rồi.”
“Cô ta nói gì thế? Cô ta nói gì thế?” Foinet hỏi.
Bà Otter ngập ngừng không muốn dịch, và cô Price liền lặp lại bằng thứ tiếng Pháp tệ hại.
“Je vous paye pour m’apprendre.”
Đôi mắt ông lóe lên tia giận dữ, ông lớn tiếng và giơ cao nắm đấm.
“Mais, nom de Dieu, tôi không thể dạy nổi cô. Dạy một con lạc đà còn dễ hơn.” Ông quay sang bà Otter. “Hỏi cô ta xem, cô ta làm việc này để giải trí, hay kỳ vọng kiếm tiền từ nó?”
“Tôi sẽ kiếm sống bằng nghề họa sĩ,” cô Price đáp.
“Vậy thì đó là trách nhiệm của tôi khi phải nói cho cô biết rằng cô đang hoài phí thời gian. Sẽ không vấn đề gì nếu cô không có tài năng, thời buổi này tài năng không đầy đường, nhưng cô thì ngay cả một chút năng khiếu ban đầu cũng không có. Cô ở đây bao lâu rồi? Một đứa trẻ lên năm sau hai buổi học còn vẽ đẹp hơn cô. Tôi chỉ nói với cô một điều duy nhất, hãy từ bỏ cái ý định vô vọng này đi. Cô có khi kiếm sống bằng nghề osin còn dễ hơn là làm họa sĩ đấy. Nhìn đây.”
Ông chộp lấy một mẩu than chì, và nó gãy vụn ngay khi ông chạm vào trang giấy. Ông chửi thề, rồi dùng phần thân mẩu than vẽ những đường nét lớn và chắc nịch. Ông vừa vẽ nguệch ngoạc vừa nói, phun ra từng chữ đầy căm phẫn.
“Nhìn xem, hai cánh tay đó dài ngắn khác nhau kìa. Cái đầu gối kia trông thật lố bịch. Tôi bảo là một đứa trẻ lên năm đấy. Thấy chưa, cô ta đứng không vững trên đôi chân của mình kìa. Cả cái bàn chân đó nữa!”
Theo mỗi lời nói, cây bút chì phẫn nộ lại vạch một đường, và chỉ trong khoảnh khắc, bức vẽ mà Fanny Price đã bỏ bao tâm huyết và công sức khó nhọc bỗng trở nên không thể nhận ra, chỉ còn là một mớ hỗn độn những đường nét và vết nhòe nhoẹt. Cuối cùng ông ném phăng viên than chì đi và đứng bật dậy.
“Nghe lời khuyên của tôi đi, Mademoiselle, hãy đi học may vá đi.” Ông nhìn đồng hồ. “Đã mười hai giờ rồi. A la semaine prochaine, messieurs.”
Cô Price chậm rãi thu dọn đồ đạc của mình. Philip nán lại phía sau sau khi mọi người đã ra về để nói với cô vài lời an ủi. Anh chẳng nghĩ ra được câu gì ngoài câu:
“Này, tôi thực sự rất tiếc. Gã đàn ông đó đúng là một tên khốn!”
Cô quay phắt lại nhìn anh đầy hung dữ.
“Đó là lý do anh đứng lại đây chờ đấy phỏng? Khi nào tôi cần sự đồng cảm của anh, tôi sẽ cất lời xin. Làm ơn tránh đường cho tôi đi.”
Cô bước lướt qua anh, ra khỏi xưởng vẽ, còn Philip, với một cái nhún vai, tập tễnh bước đến quán Gravier để ăn trưa.
“Đáng đời cô ta lắm,” Lawson nói khi Philip kể lại những gì đã xảy ra. “Đồ đàn bà cáu bẳn.”
Lawson rất nhạy cảm trước những lời chê bai và, để tránh né chúng, chẳng bao giờ bén mảng đến xưởng vẽ vào những hôm Foinet đến lớp.
“Tôi không cần ý kiến của kẻ khác về tác phẩm của mình,” anh ta nói. “Tôi tự biết nó hay hay dở.”
“Ý anh là anh không muốn nghe những lời chê bai tác phẩm của mình từ người khác chứ gì,” Clutton đáp lại một cách khô khan.
Buổi chiều, Philip định đến viện bảo tàng Luxembourg để ngắm tranh, và khi đi dạo qua khu vườn, anh bắt gặp Fanny Price đang ngồi ở chiếc ghế quen thuộc của cô. Anh cảm thấy khó chịu trước thái độ thô lỗ mà cô dành cho thiện ý muốn nói vài câu vui vẻ của mình, nên liền bước qua như thể không nhìn thấy cô. Nhưng cô lập tức đứng dậy và tiến về phía anh.
“Anh đang cố tình lơ tôi đấy à?” cô nói.
“Không, tất nhiên là không rồi. Tôi tưởng có lẽ cô không muốn ai bắt chuyện.”
“Anh định đi đâu thế?”
“Tôi muốn ghé xem bức tranh của Manet, tôi nghe người ta bàn tán về nó nhiều lắm.”
“Anh có muốn tôi đi cùng không? Tôi khá rành về Luxembourg đấy. Tôi có thể chỉ cho anh vài bức tuyệt tác.”
Anh hiểu rằng, vì không thể hạ mình xin lỗi trực tiếp, cô bèn đưa ra lời đề nghị này như một cách chuộc lỗi.
“Cô thật là tốt quá. Tôi rất sẵn lòng.”
“Anh không cần phải nhận lời nếu thích đi một mình đâu nhé,” cô nói với vẻ đầy nghi ngờ.
“Tôi không hề nghĩ thế.”
Họ bước về phía phòng trưng bày. Bộ sưu tập của Caillebotte gần đây đã được đem ra trưng bày công khai, và các học viên lần đầu tiên có cơ hội thoải mái nghiên cứu các tác phẩm của trường phái ấn tượng. Cho đến lúc đó, người ta chỉ có thể chiêm ngưỡng chúng tại cửa hàng của Durand-Ruel ở phố Rue Lafitte (và người chủ cửa hàng, không giống như những đồng nghiệp ở Anh vốn luôn giữ thái độ bề trên với họa sĩ, lúc nào cũng vui vẻ cho phép ngay cả cậu học trò lế thế nhất được xem bất cứ thứ gì cậu ta muốn), hoặc tại dinh thự riêng của ông, nơi việc xin một chiếc vé vào cửa vào các ngày thứ Ba không mấy khó khăn, và là nơi người ta có thể ngắm nhìn những bức tranh nổi tiếng khắp toàn cầu. Cô Price dẫn thẳng Philip đến trước bức Olympia của Manet. Anh lặng người ngắm nhìn trong sự kinh ngạc.
“Anh có thích nó không?” cô Price hỏi.
“Tôi không biết nữa,” anh bất lực đáp.
“Anh cứ tin tôi đi, đây là tác phẩm xuất sắc nhất trong phòng trưng bày này, ngoại trừ có lẽ bức chân dung mẹ của Whistler.”
Cô dành cho anh một khoảng thời gian nhất định để ngắm nghía kiệt tác rồi dẫn anh đến một bức tranh vẽ cảnh nhà ga xe lửa.
“Nhìn kìa, đây là một bức của Monet,” cô nói. “Đó là ga St. Lazare.”
“Nhưng các đường ray xe lửa có song song đâu,” Philip nói.
“Thì sao chứ?” cô hỏi với vẻ kiêu kỳ.
Philip cảm thấy thẹn thùng. Fanny Price đã nhặt nhạnh được mớ ngôn từ trôi chảy ở các xưởng vẽ và chẳng mấy khó khăn để gây ấn tượng với Philip về vốn hiểu biết rộng của mình. Cô tiếp tục giải thích các bức tranh cho anh nghe, với vẻ bề trên nhưng không thiếu sự tinh tế, đồng thời chỉ cho anh thấy điều mà các họa sĩ đã cố gắng thể hiện và những gì anh cần phải tìm kiếm. Cô vừa nói vừa khua tay múa chân điệu nghệ, còn Philip – đối với người mà mọi điều cô nói đều hoàn toàn mới mẻ – đã lắng nghe với một sự quan tâm sâu sắc nhưng đầy bối rối. Cho đến tận bây giờ, anh vẫn tôn sùng Watts và Burne-Jones. Sắc màu rực rỡ của người đi trước, nét vẽ kiểu cách của người đi sau, đã hoàn toàn thỏa mãn tâm hồn nhạy cảm về thẩm mỹ của anh. Chủ nghĩa lý tưởng mơ hồ của họ, bóng dáng của một tư tưởng triết học ẩn giấu đằng sau những cái tên mà họ đặt cho bức tranh, hoàn toàn phù hợp với sứ mệnh của nghệ thuật mà qua việc miệt mài nghiền ngẫm các tác phẩm của Ruskin, anh đã thấu hiểu; thế nhưng ở đây lại là một thứ hoàn toàn khác biệt: ở đây chẳng có chút thông điệp đạo đức nào cả; và việc chiêm ngưỡng những tác phẩm này chẳng thể giúp ích gì cho bất kỳ ai trong việc hướng tới một cuộc sống thanh cao và thuần khiết hơn. Anh cảm thấy hoang mang.
Cuối cùng anh lên tiếng: “Cô biết không, tôi hoàn toàn kiệt sức rồi. Tôi nghĩ mình không thể tiếp thu thêm bất cứ điều gì có ích lúc này nữa. Hãy ra ngoài và ngồi xuống một chiếc ghế băng đi.”
“Tốt nhất là không nên tiếp nhận quá nhiều nghệ thuật cùng một lúc,” cô Price đáp.
Khi ra đến bên ngoài, anh nhiệt thành cảm ơn cô vì sự giúp đỡ vừa rồi.
“Ồ, có gì đâu,” cô nói với giọng hơi cộc cằn. “Tôi làm vì tôi thích thế thôi. Ngày mai chúng ta sẽ đến bảo tàng Louvre nếu anh thích, rồi tôi sẽ dẫn anh ghé qua Durand-Ruel.”
“Cô thực sự rất tốt với tôi.”
“Anh không coi tôi là một con quái vật giống như hầu hết bọn họ đấy chứ.”
“Tôi không nghĩ thế,” anh mỉm cười.
“Bọn chúng tưởng sẽ đuổi cổ được tôi khỏi xưởng vẽ; nhưng còn lâu nhé; tôi sẽ ở lại đó đúng chừng nào tôi còn thấy thích. Mọi chuyện sáng nay ấy mà, đích thị là do Lucy Otter nhúng tay vào, tôi biết chắc là thế. Ả ta vẫn luôn căm ghét tôi. Ả tưởng sau vụ đó tôi sẽ tự động xách mép cuốn xéo. Tôi cá là ả thèm muốn tôi biến đi cho khuất mắt lắm. Ả sợ tôi biết quá nhiều điều về ả mà lị.”
Cô Price kể cho anh nghe một câu chuyện dài dòng, rối rắm, nhằm ám chỉ rằng bà Otter – một phụ nữ bình lặng và đáng kính – đang có những mối tình lăng nhăng trác táng. Sau đó cô ta lại quay sang bàn về Ruth Chalice, cô gái được Foinet khen ngợi vào buổi sáng hôm ấy.
“Con đó đã đi lại với tất cả đám đàn ông trong xưởng vẽ rồi. Nó chẳng khác gì một đứa gái điếm ven đường cả. Lại còn ở bẩn nữa chứ. Cả tháng trời chẳng thèm tắm lấy một lần. Tôi biết chắc là đằng khác.”
Philip lắng nghe trong cảm giác bất an khó tả. Anh đã từng nghe loáng thoáng về những lời đồn đại xoay quanh cô Chalice; nhưng thật vô lý khi cho rằng bà Otter, sống cùng mẹ mình, lại không phải là một người vô cùng đoan chính. Người phụ nữ đang rảo bước bên cạnh anh với những lờia bị đặt đầy ác độc ấy thực sự khiến anh phải kinh hãi.
“Tôi chẳng màng thiên hạ bàn tán gì. Tôi cứ việc tiếp tục con đường của mình thôi. Tôi biết trong người mình có sẵn chất nghệ sĩ. Tôi thà tự tử chứ nhất định không từ bỏ đâu. Ồ, tôi chắc chắn không phải là người đầu tiên bị bọn họ cười chê ở mấy cái trường phái này để rồi cuối cùng lại trở thành thiên tài duy nhất trong đám. Nghệ thuật là thứ duy nhất tôi quan tâm, tôi sẵn sàng hiến dâng cả cuộc đời mình cho nó. Vấn đề chỉ là kiên trì bám trụ và nỗ lực không ngừng mà thôi.”
Cô tìm thấy những động cơ đen tối ở bất kỳ ai không chịu nhìn nhận cô theo đúng mức độ tự đánh giá của bản thân. Cô căm ghét Clutton. Cô nói với Philip rằng bạn của anh thực chất chẳng có tài cán gì; tất cả chỉ là hào nhoáng và nông cạn; hắn ta thậm chí chẳng thể bố cục nổi một hình khối để cứu vãn lấy cuộc đời mình. Còn Lawson nữa chứ:
“Cái đồ tiểu nhân bủn xỉn, với mái tóc đỏ và chi chít tàn nhang. Hắn ta sợ Foinet đến mức không dám để ông ấy xem tác phẩm của mình. Suy cho cùng, tôi có sợ quái gì đâu, phải không nào? Tôi chẳng màng Foinet nói gì về mình, tôi biết tôi mới là một nghệ sĩ thực thụ.”
Họ đã đến con phố nơi cô sinh sống, và với một tiếng thở phào nhẹ nhõm, Philip liền từ biệt cô để ra về.
