Trong số những người thầy của Philip, Monsieur Ducroz, thầy dạy tiếng Pháp, là người kỳ lạ nhất. Ông là một công dân đến từ Geneva, một ông lão cao gầy, da dẻ tái nhợt cùng đôi má hóp; mái tóc bạc thưa thớt và dài. Ông mặc những bộ quần áo đen sờn cũ, khuỷu tay áo sờn rách và chiếc quần tây cũng đã sờn chỉ. Đồ lót của ông rất bẩn. Philip chưa bao giờ thấy ông mặc một chiếc cổ áo sạch sẽ. Ông là người ít nói, giảng bài một cách tận tâm nhưng chẳng chút nhiệt huyết, luôn đến đúng lúc chuông đồng hồ điểm và rời đi ngay lập tức. Học phí ông lấy rất rẻ. Ông là người kín tiếng, và những gì Philip biết về ông đều nghe từ người khác: dường như ông từng sát cánh cùng Garibaldi chiến đấu chống lại Giáo hoàng, nhưng đã rời bỏ Ý trong sự chán chường khi nhận ra mọi nỗ lực vì tự do của mình – điều mà ông hiểu là thiết lập một nền cộng hòa – rốt cuộc chẳng dẫn đến kết quả nào khác ngoài việc đổi một ách thống trị này lấy một ách thống trị khác; ông đã bị trục xuất khỏi Geneva vì những tội danh chính trị không ai rõ.

Philip nhìn ông với vẻ ngạc nhiên đầy thắc mắc; vì ông hoàn toàn khác xa hình mẫu nhà cách mạng mà Philip tưởng tượng: ông nói giọng trầm và cực kỳ lịch thiệp; ông không bao giờ ngồi xuống trừ khi được mời; và đôi hiếm hoi tình cờ gặp Philip trên phố, ông đều ngả mũ chào với một cử chỉ rất mực trịnh trọng; ông chẳng bao giờ cười, thậm chí chưa từng mỉm cười. Một trí tưởng tượng phong phú hơn Philip có lẽ đã có thể hình dung ra một thời tuổi trẻ đầy ắp những hy vọng huy hoàng của ông, bởi hẳn là ông đã bước vào ngưỡng cửa trưởng thành vào năm 1848, thời điểm mà các vị vua, khi nhớ đến người anh em của mình ở Pháp, đều đi lại với nỗi bất an thường trực trên cổ; và có lẽ niềm đam mê tự do đã quét qua châu Âu, cuốn phăng đi những gì còn sót lại của chế độ chuyên chế và bạo tàn từng ngóc đầu dậy trong thời kỳ phản động sau cuộc cách mạng năm 1789, đã thổi bùng lên ngọn lửa nóng bỏng nhất trong lồng ngực ông. Người ta có thể mường tượng cảnh ông, tràn đầy những lý thuyết về quyền con người và sự bình đẳng, đang thảo luận, tranh cãi, chiến đấu sau những chướng ngại vật ở Paris, chạy trốn trước kỵ binh Áo ở Milan, bị cầm tù nơi này, bị lưu đày chốn nọ, cứ mãi hy vọng và luôn được nâng đỡ bởi cái từ ngữ nghe thật kỳ diệu ấy: Tự do; cho đến cuối cùng, kiệt quệ vì bệnh tật và đói khát, già nua, chẳng có phương cách nào để duy trì sự sống ngoài những giờ dạy học ít ỏi kiếm được từ những sinh viên nghèo, ông thấy mình ở cái thị trấn nhỏ bé, chỉn chu này, dưới gót giày của một nền chuyên chế cá nhân còn tồi tệ hơn bất kỳ nơi nào khác ở châu Âu. Có lẽ sự trầm mặc của ông che giấu nỗi khinh miệt đối với nhân loại, thứ nhân loại đã từ bỏ những giấc mơ vĩ đại thời tuổi trẻ của ông để rồi giờ đây đắm mình trong sự an nhàn lười biếng; hoặc có lẽ ba mươi năm cách mạng đã dạy cho ông rằng con người không xứng đáng với tự do, và ông nghĩ rằng mình đã dành cả đời để theo đuổi thứ không đáng tìm kiếm. Hoặc có thể ông đã quá mệt mỏi và chỉ còn chờ đợi cái chết giải thoát với thái độ dửng dưng.

Một ngày nọ, với sự thẳng thắn của cái tuổi mình, Philip hỏi liệu có đúng là ông từng theo Garibaldi hay không. Ông lão có vẻ không mấy bận tâm đến câu hỏi đó. Ông trả lời rất khẽ, bằng giọng thấp như thường lệ.

“Oui, monsieur.”

“Người ta nói thầy từng tham gia Công xã?”

“Vậy sao? Chúng ta tiếp tục bài học nhé?”

Ông mở cuốn sách ra, và Philip, cảm thấy bị áp chế, bắt đầu dịch đoạn văn mình đã chuẩn bị.

Một ngày nọ, Monsieur Ducroz dường như đang chịu đựng cơn đau dữ dội. Ông gần như không thể lê bước qua những bậc thang cao để lên phòng Philip: và khi tới nơi, ông ngồi phịch xuống, gương mặt tái nhợt hốc hác, những giọt mồ hôi lấm tấm trên trán, cố gắng lấy lại bình tĩnh.

“Cháu e là thầy đang ốm,” Philip nói.

“Không sao đâu.”

Nhưng Philip thấy ông đang đau đớn, và đến cuối giờ học đã hỏi liệu ông có muốn tạm nghỉ dạy cho đến khi khỏe hẳn không.

“Không,” ông lão nói, vẫn bằng chất giọng đều đều, trầm thấp đó. “Tôi muốn tiếp tục chừng nào còn có thể.”

Philip, vốn rất nhạy cảm đến mức khó chịu mỗi khi phải đề cập đến tiền bạc, đỏ bừng mặt.

“Nhưng điều đó không ảnh hưởng gì đến thầy cả,” cậu nói. “Cháu vẫn sẽ trả tiền cho những buổi học đó. Nếu thầy không phiền, cháu muốn gửi trước tiền cho tuần tới.”

Monsieur Ducroz tính phí mười tám xu một giờ. Philip lấy một đồng mười mark từ túi ra và rụt rè đặt lên bàn. Cậu không thể ép mình đưa tiền như thể ông lão là một kẻ ăn xin.

“Nếu vậy thì tôi nghĩ mình sẽ không đến nữa cho đến khi khỏe lại.” Ông cầm lấy đồng tiền và, không nói gì thêm ngoài cái cúi chào trịnh trọng mà ông vẫn thường thực hiện khi ra về, ông bước ra ngoài.

“Bonjour, monsieur.”

Philip cảm thấy hơi thất vọng. Nghĩ rằng mình vừa làm một việc nghĩa hiệp, cậu đã mong đợi Monsieur Ducroz sẽ làm cậu choáng ngợp với những lời biết ơn. Cậu ngạc nhiên khi thấy ông giáo già đón nhận món quà như thể đó là điều hiển nhiên mà ông được hưởng. Cậu còn quá trẻ, nên chưa nhận ra cảm giác mang ơn ở người nhận lại ít hơn nhiều so với người cho đi. Monsieur Ducroz xuất hiện trở lại sau năm sáu ngày. Ông bước đi loạng choạng hơn một chút và trông rất yếu ớt, nhưng dường như đã vượt qua giai đoạn nghiêm trọng nhất của cơn bệnh. Ông vẫn chẳng cởi mở hơn trước. Ông vẫn giữ vẻ bí ẩn, xa cách và bẩn thỉu. Ông không hề nhắc đến bệnh tình của mình cho đến khi buổi học kết thúc: và rồi, ngay lúc sắp rời đi, tại cánh cửa mà ông đang giữ mở, ông khựng lại. Ông do dự, như thể việc lên tiếng là một điều khó khăn.

“Nếu không nhờ số tiền cậu cho tôi, chắc tôi đã chết đói rồi. Đó là tất cả những gì tôi có để sống qua ngày.”

Ông thực hiện cái cúi chào trang nghiêm, khúm núm rồi bước ra ngoài. Philip cảm thấy nghẹn nơi cổ họng. Cậu dường như hiểu ra theo một cách nào đó nỗi đắng cay tuyệt vọng trong cuộc đời của ông lão, và hiểu rằng cuộc sống đối với ông khó khăn đến nhường nào, trong khi đối với chính cậu, cuộc sống lại quá đỗi dễ chịu.