Philip sớm nhận ra rằng tinh thần truyền cảm hứng cho những người bạn của cậu thực chất bắt nguồn từ Cronshaw. Chính từ ông mà Lawson học được những nghịch lý; và ngay cả Clutton, người luôn cố gắng tỏ ra độc đáo, cũng bộc lộ bản thân qua nhữngh ngữ mà anh vô thức học được từ người đàn ông lớn tuổi kia. Ý tưởng của Cronshaw được họ đem ra bàn tán bên bàn ăn, và dựa vào uy tín của ông để đưa ra những phán xét. Họ bù đắp cho sự tôn trọng mà họ vô thức dành cho ông bằng cách cười trừ trước những thói hư tật xấu và than thở về những tệ nạn của ông.

— Đương nhiên rồi, lão Cronshaw tội nghiệp sẽ chẳng bao giờ làm nên trò chiến tích gì đâu, — họ nói. — Lão hoàn toàn vô vọng.

Họ tự hào vì là những kẻ duy nhất biết trân trọng thiên tài của ông; và mặc dù, với sự coi thường của tuổi trẻ trước những sự ngớ ngẩn ở tuổi trung niên, họ tỏ ra bề trên với ông khi ở bên nhau, họ vẫn không quên xem đó là một niềm tự hào lớn nếu Cronshaw chọn lúc chỉ có một người ở đó để tỏ ra xuất chúng đặc biệt. Cronshaw không bao giờ đến quán Gravier. Bốn năm qua, ông sống trong cảnh túng quẫn cùng một người phụ nữ mà chỉ có một lần duy nhất Lawson nhìn thấy, tại một căn hộ nhỏ trên tầng sáu của một trong những ngôi nhà tồi tàn nhất trên Quai des Grands Augustins: Lawson từng miêu tả với vẻ khoái chí về sự dơ dáy, bừa bộn và ngập ngụa rác rưởi ở đó.

— Và cái mùi hôi thối thì suýt làm bay cả đầu anh.

— Đừng nói chuyện đó lúc ăn tối chứ, Lawson, — một người khác phản đối.

Nhưng anh ta không chịu từ bỏ niềm vui khi được kể lại những chi tiết sinh động về thứ mùi khắm đã xộc thẳng vào mũi mình. Với một niềm say mê cuồng nhiệt đối với chủ nghĩa hiện thực của riêng mình, anh ta miêu tả người phụ nữ đã mở cửa cho anh. Cô ta ngăm đen, nhỏ thó, mập mạp, hãy còn rất trẻ, với mái tóc đen lúc nào cũng chực tuột xuống. Cô mặc một chiếc áo cánh xộc xệch và không mặc áo nịt ngực. Với đôi má đỏ hây hây, cái miệng dày dâm dục và đôi mắt lúng liếng đưa tình, cô khiến người ta liên tưởng đến bức tranh Thiếu nữ Bohemia của Franz Hals tại viện bảo tàng Louvre. Cô ta mang một vẻ dung tục phô trương vừa buồn cười lại vừa kinh hãi. Một đứa trẻ nhem nhuốc, nhếch nhác đang chơi đùa trên sàn nhà. Ai cũng biết ả đàn bà lẳng lơ ấy đã cắm sừng Cronshaw với những tên du thủ du thực vô tích sự nhất trong khu Khu phố Latinh, và đối với những thanh niên ngây thơ từng hấp thụ sự uyên bác của ông bên tách cà phê, đó là một điều kỳ lạ khôn cùng khi một người có trí tuệ sắc bén và niềm đam mê cái đẹp như Cronshaw lại có thể cặp kè với một sinh vật như thế. Thế nhưng, ông dường như lại khoái trá trước sự thô tục trong ngôn từ của ả và thường xuyên thuật lại những câu cửa miệng nồng nặc mùi cống rãnh. Ông gọi ả một cách mỉa mai là la fille de mon concierge, tức con gái của người gác cổng.

Cronshaw rất nghèo. Ông kiếm sống qua ngày bằng cách viết bài bình luận các cuộc triển lãm tranh cho một hoặc hai tờ báo Anh, đồng thời nhận dịch thuật một số tài liệu. Ông từng là nhân viên trong tòa soạn của một tờ báo Anh tại Paris, nhưng đã bị sa thải vì tội uống rượu bê tha; tuy nhiên, ông vẫn nhận làm những việc vặt cho họ, chẳng hạn như miêu tả các buổi bán đấu giá tại Hotel Drouot hay các chương trình tạp kỹ tại các rạp hát. Nhịp sống Paris đã ngấm sâu vào xương tủy ông, và dù cho cảnh nghèo túng, vất vả hay nhọc nhằn đến đâu, ông cũng nhất định không chịu đổi nó lấy bất kỳ nơi nào khác trên thế giới này. Ông ở lại đó suốt cả năm, ngay cả vào mùa hè khi mọi người quen đều đã đi vắng, và chỉ cảm thấy thoải mái khi ở trong bán kính một dặm quanh Đại lộ St. Michel. Nhưng điều kỳ lạ là ông chưa bao giờ học nói tiếng Pháp cho nên hồn, và trong bộ quần áo sờn cũ mua ở cửa hàng La Belle Jardiniere, ông vẫn giữ nguyên một vẻ ngoài đậm chất Anh không thể nào tẩy xoá được.

Ông là tuýp người có lẽ đã đạt được thành công trong cuộc đời nếu sống vào một trăm rưỡi năm trước, thời kỳ mà sự trò chuyện là tấm hộ chiếu bước vào tầng lớp thượng lưu còn thói say xỉn chẳng phải là điều gì đáng bận tâm.

— Lẽ ra tôi phải sống vào những năm đầu thế kỷ mười tám, — chính ông từng nói thế. — Thứ tôi cần là một nhà bảo trợ. Lẽ ra tôi nên xuất bản thơ của mình theo hình thức đặt 20 trước và đề tặng cho một nhà quý tộc. Tôi khao khát được sáng tác những cặp câu thơ có vần điệu về con chó xù của một nữ bá tước. Tâm hồn tôi thổn thức vì tình yêu của những cô hầu phòng và sự đàm đạo của các vị giám mục.

Ông ngâm câu thơ lãng mạn của Rolla:

— Je suis venu trop tard dans un monde trop vieux.

*(Ta đến quá muộn trong một thế giới đã quá già cỗi.)*

Ông thích những gương mặt mới, và ông đâm ra quý mến Philip, người dường như đạt được cái tài khó khăn là nói vừa đủ để gợi mở câu chuyện chứ không quá nhiều để biến nó thành màn độc thoại. Philip hoàn toàn bị thu hút. Cậu không nhận ra rằng chẳng có bao nhiêu điều Cronshaw nói là mới mẻ cả. Cá tính của ông trong giao tiếp có một sức mạnh kỳ lạ. Ông sở hữu một chất giọng trầm ấm, vang dội cùng cách diễn đạt khiến giới trẻ khó lòng cưỡng lại. Tất cả những gì ông nói đều như khơi gợi tư duy, và thường thì trên đường về nhà, Lawson và Philip sẽ đi cùng nhau qua lại giữa các khách sạn của họ, thảo luận về một điểm nào đó mà một lời nói tình cờ của Cronshaw vừa gợi ra.

Điều làm Philip hụt hẫng — một kẻ mang sự háo hức tuổi trẻ muốn nhìn thấy ngay thành quả — chính là việc thơ ca của Cronshaw hầu như không được như kỳ vọng. Chúng chưa bao giờ được xuất bản thành một tập sách, nhưng phần lớn đã từng xuất hiện trên các tạp chí; và sau rất nhiều lời nài nỉ, Cronshaw đã mang đến một bọc các trang giấy xé ra từ tờ The Yellow Book, The Saturday Review và các ấn phẩm khác, trên mỗi trang đều có in một bài thơ. Philip vô cùng ngạc nhiên khi nhận ra phần lớn chúng gợi cho cậu nhớ đến Henley hoặc Swinburne. Phải nhờ đến giọng đọc đầy hào sảng của Cronshaw thì chúng mới mang dấu ấn cá nhân. Cậu bèn bày tỏ sự thất vọng của mình với Lawson, để rồi người bạn này lại vô tình nhắc lại những lời đó; và trong lần tiếp theo Philip đến quán Closerie des Lilas, nhà thơ liền quay sang cậu với nụ cười nhạt:

— Tôi nghe nói cậu không đánh giá cao thơ ca của tôi lắm nhỉ.

Philip lúng túng.

— Tôi không dám chắc về điều đó, — cậu đáp. — Tôi đọc chúng rất thích.

— Đừng bận tâm đến việc nương nhẹ cảm xúc của tôi, — Cronshaw đáp lại, xua xua bàn tay mập mạp. — Tôi không hề gán cho các tác phẩm thơ ca của mình một tầm quan trọng phóng đại nào cả. Cuộc sống sinh ra là để trải nghiệm chứ không phải để viết về nó. Mục đích của tôi là tìm kiếm những trải nghiệm muôn hình vạn trạng mà cuộc đời ban tặng, vắt kiệt từ mỗi khoảnh khắc thứ cảm xúc mà nó mang lại. Tôi coi việc viết lách của mình là một tài nghệ tao nhã, thứ không làm lu mờ mà trái lại còn gia tăng niềm vui cho sự tồn tại. Còn về hậu thế ư — mặc thây hậu thế đi.

Philip mỉm cười, bởi ai nhìn vào cũng thấy rõ rằng một nghệ sĩ sống vì nghệ thuật ấy rốt cuộc chẳng tạo ra nổi thứ gì ngoài một bức tranh thảm hại. Cronshaw đăm đăm nhìn cậu rồi rót đầy ly. Ông bảo người phục vụ mang ra một bao thuốc lá.

— Cậu buồn cười vì tôi nói chuyện theo kiểu này trong khi cậu biết rõ tôi nghèo rớt mồng tơi và sống trên gác mái với một ả đàn bà dung tục chuyên cắm sừng tôi với mấy gã thợ cắt tóc hay phục vụ quán cà phê; tôi dịch những cuốn sách rẻ tiền cho công chúng Anh, và viết bài về những bức tranh tồi tệ thậm chí chẳng đáng để bêu rếu. Nhưng xin hãy nói cho tôi nghe, ý nghĩa của cuộc đời là gì nào?

— Tôi thấy, đó là một câu hỏi khá hóc búa đấy. Sao anh không tự đưa ra câu trả lời luôn đi?

— Không, vì nó vô giá trị trừ khi chính cậu tự mình khám phá ra nó. Nhưng cậu cho rằng mình có mặt trên đời này để làm gì?

Philip chưa bao giờ tự hỏi bản thân điều đó, và cậu ngẫm nghĩ một lát trước khi trả lời.

— Ồ, tôi không biết nữa: Chắc là để làm tròn bổn phận của mình, tận dụng tối đa các năng lực bản thân, và tránh làm tổn thương người khác.

— Tóm lại là, "điều gì mình không muốn thì đừng làm cho người khác"?

— Chắc là thế.

— Đạo Cơ Đốc.

— Không, chẳng phải đâu, — Philip phật ý đáp. — Nó chẳng liên quan gì đến đạo Cơ Đốc cả. Đó chỉ là đạo đức học trừu tượng thôi.

— Nhưng làm gì có thứ gọi là đạo đức học trừu tượng.

— Trong trường hợp đó, giả sử vì say xỉn mà anh để quên ví khi rời khỏi đây và tôi nhặt được nó, tại sao anh lại nghĩ rằng tôi sẽ trả lại cho anh? Đâu phải vì sợ cảnh sát đâu.

— Đó là nỗi sợ hãi địa ngục nếu cậu phạm tội và niềm hy vọng về thiên đường nếu cậu sống đức hạnh.

— Nhưng tôi chẳng tin vào thứ nào trong số đó cả.

— Có thể là thế. Kant cũng chẳng tin khi ông vạch ra cái gọi là Mệnh lệnh Nhất quyết. Cậu đã vứt bỏ một tín điều, nhưng lại giữ lại thứ đạo đức vốn được xây dựng trên nền tảng của tín điều đó. Về mọi mặt, cậu vẫn là một tín đồ Cơ Đốc, và nếu có một Chúa Trời trên thiên đường, chắc chắn cậu sẽ nhận được phần thưởng của mình. Đấng Tối Cao chắc không đến nỗi ngớ ngẩn như cách mà các giáo hội vẫn hay tô vẽ đâu. Nếu cậu tuân theo các điều răn của Ngài, tôi nghĩ Ngài chẳng thèm bận tâm dù cậu có tin vào Ngài hay không.

— Nhưng nếu tôi để quên ví, thể nào anh cũng trả lại cho tôi thôi, — Philip nói.

— Không phải vì động cơ đạo đức trừu tượng đâu, mà chỉ vì sợ cảnh sát thôi.

— Tỷ lệ cảnh sát có thể phát hiện ra phải là một ăn nghìn đấy.

— Tổ tiên tôi đã sống trong một nhà nước văn minh lâu đến mức nỗi sợ cảnh sát đã ngấm sâu vào xương tủy tôi rồi. Còn con gái của người gác cổng nhà tôi sẽ chẳng do dự dù chỉ một giây. Cậu lại định đáp rằng ả thuộc tầng lớp tội phạm chứ gì; hoàn toàn không, ả chỉ đơn thuần là không hề vướng bận bởi những định kiến tầm thường thôi.

— Nhưng nói thế thì khác gì phủi sạch danh dự, đức hạnh, lòng tốt, sự tử tế cùng tất cả mọi thứ trên đời, — Philip nói.

— Cậu đã bao giờ phạm tội chưa?

— Tôi không biết, chắc là rồi, — Philip đáp.

— Cậu đang nói bằng giọng điệu của một mục sư ly giáo đấy. Còn tôi thì chưa bao giờ phạm tội cả.

Cronshaw trong chiếc áo khoác dày sờn cũ với phần cổ bẻ ngược lên, chiếc đội sụp xuống tận trán, cùng khuôn mặt tròn béo phì đỏ lựng và đôi mắt nhỏ láo liên, trông vô cùng buồn cười; nhưng Philip lại quá nghiêm túc để mà cười nổi.

— Anh chưa bao giờ làm điều gì khiến mình phải hối hận sao?

— Làm sao tôi có thể hối hận khi những gì tôi đã làm là điều không thể tránh khỏi? — Cronshaw đáp ngược lại.

— Nhưng thế thì thành ra thuyết định mệnh mất rồi.

— Ảo tưởng của con người rằng ý chí của họ được tự do đã bám rễ sâu đến mức tôi sẵn sàng chấp nhận nó. Tôi hành động cứ như thể mình là một tác nhân tự do. Nhưng khi một hành động đã được thực hiện, rõ ràng là toàn bộ các thế lực của vũ trụ từ muôn thuở muôn đời đã câu kết với nhau để gây ra nó, và không có gì tôi có thể làm lại ngăn cản được cả. Nó là tất yếu. Nếu đó là điều tốt, tôi chẳng thể nhận chút công trạng nào; nếu đó là điều xấu, tôi cũng chẳng chịu bất kỳ sự khiển trách nào.

— Đầu óc tôi muốn quay cuồng luôn rồi, — Philip nói.

— Làm một ngụm whiskey đi, — Cronshaw đáp, đẩy chai rượu sang. — Chẳng có gì giải tỏa đầu óc tốt hơn thế đâu. Cậu cứ khăng khăng đòi uống bia thì phải chấp nhận cái đầu mụ mị thôi.

Philip lắc đầu, và Cronshaw lại tiếp tục:

— Cậu không phải là một anh chàng tồi, chỉ tiếc là không chịu uống rượu. Sự tỉnh táo làm gián đoạn cuộc trò chuyện. Nhưng khi tôi nói về tốt và xấu… — Philip nhận ra ông đang nối lại mạch bài thuyết giáo của mình, — tôi chỉ đang nói theo quy ước xã hội mà thôi. Tôi chẳng gán cho những từ đó bất kỳ ý nghĩa nào cả. Tôi từ chối việc phân cấp các hành động của con người rồi gán cho cái này sự cao quý còn cái kia tiếng xấu. Hai từ tệ nạn và đức hạnh chẳng có chút ý nghĩa nào đối với tôi cả. Tôi không ban phát lời khen hay lời chê: tôi chỉ tiếp nhận. Tôi là thước đo của vạn vật. Tôi là trung tâm của thế giới.

— Nhưng thế giới này vẫn còn một vài người khác nữa cơ mà, — Philip phản bác.

— Tôi chỉ nói thay cho bản thân mình thôi. Tôi chỉ biết đến họ khi họ giới hạn các hoạt động của tôi. Xung quanh mỗi người trong số họ, thế giới cũng đang quay vòng, và đối với mỗi cá nhân, chính họ là trung tâm của vũ trụ. Quyền lực của tôi đối với họ chỉ vươn tới giới hạn của năng lực tôi có. Những gì tôi có thể làm chính là giới hạn duy nhất cho những gì tôi được phép làm. Bởi vì chúng ta có xu hướng sống bầy đàn nên chúng ta sống trong xã hội, và xã hội gắn kết lại với nhau bằng sức mạnh, sức mạnh của vũ lực (đó là cảnh sát) và sức mạnh của dư luận công chúng (đó là mụ Mrs. Grundy). Một bên là xã hội, bên kia là cá nhân: mỗi bên đều là một sinh thể đang giãy giụa để tự bảo tồn. Đó là cuộc chiến giữa kẻ mạnh và kẻ mạnh. Tôi đứng một mình, buộc phải chấp nhận xã hội và không hề miễn cưỡng, bởi để đổi lấy khoản thuế tôi đóng, nó bảo vệ tôi — một kẻ yếu ớt — khỏi sự bạo ngược của những kẻ mạnh hơn tôi; nhưng tôi khuất phục trước luật pháp của nó vì tôi buộc phải thế; chứ tôi chẳng thừa nhận tính công lý của chúng: tôi chẳng biết gì về công lý, tôi chỉ biết sức mạnh mà thôi. Và khi tôi đã trả tiền cho người cảnh sát bảo vệ mình, và — nếu tôi sống ở một quốc gia áp dụng nghĩa vụ quân sự — đã phục vụ trong quân đội bảo vệ nhà cửa và đất đai của tôi khỏi kẻ xâm lược, thì tôi đã sòng phẳng với xã hội; còn lại, tôi dùng sự ranh mãnh của mình để chống lại sức mạnh của nó. Nó đặt ra luật pháp vì sự tự bảo tồn của chính nó, và nếu tôi phá vỡ chúng, nó sẽ bỏ tù hoặc tiêu diệt tôi: nó có đủ sức mạnh để làm thế và do đó nó có quyền. Nếu tôi phạm luật, tôi sẽ chấp nhận sự trả thù của nhà nước, nhưng tôi sẽ không coi đó là sự trừng phạt hay cảm thấy mình bị kết tội làm điều sai quấy. Xã hội cám dỗ tôi phục vụ nó bằng danh dự, sự giàu sang và ánh mắt thiện cảm của đồng bọ; nhưng tôi thờ ơ với thiện cảm của họ, tôi khinh miệt danh dự và tôi hoàn toàn có thể sống tốt mà chẳng cần giàu sang.

— Nhưng nếu ai cũng nghĩ như anh thì mọi thứ sẽ sụp đổ ngay lập tức đấy.

— Tôi chẳng can gì đến người khác, tôi chỉ quan tâm đến chính mình. Tôi tận dụng thực tế là phần lớn nhân loại đều bị dẫn dắt bởi một số phần thưởng nào đó để làm những việc trực tiếp hoặc gián tiếp mang lại sự tiện lợi cho tôi.

— Tôi thấy cách nhìn nhận vấn đề của anh ích kỷ hết chỗ nói.

— Nhưng cậu có lầm tưởng rằng con người bao giờ cũng làm mọi việc vì những lý do vị tha không?

— Có chứ.

— Chuyện đó là bất khả thi. Khi lớn lên, cậu sẽ nhận ra rằng điều đầu tiên cần thiết để biến thế giới này thành một nơi có thể sống được chính là phải thừa nhận tính ích kỷ tất yếu của nhân loại. Cậu đòi hỏi sự vị tha từ người khác, đó là một yêu sách ngược đời đòi họ phải hy sinh mong muốn của mình cho cậu. Tại sao họ phải làm thế? Khi cậu đã hòa giải được với thực tế rằng ở đời ai cũng vì mình, cậu sẽ đòi hỏi ít hơn từ những người xung quanh. Họ sẽ không làm cậu thất vọng, và cậu sẽ nhìn họ với ánh mắt khoan dung hơn. Con người ta trong đời chỉ tìm kiếm một thứ duy nhất — đó là khoái lạc.

— Không, không, không! — Philip kêu lên.

Cronshaw khúc khích cười.

— Cậu lồng lộn lên như một con ngựa non hoảng sợ, chỉ vì tôi dùng một từ mà đạo Cơ Đốc của cậu gán cho một ý nghĩa đầy miệt thị. Cậu có một hệ thống các giá trị phân cấp; khoái lạc nằm ở tận đáy thang, và cậu thốt ra những từ như bổn phận, bác ái, chân thật với một chút rung động tự đắc. Cậu nghĩ khoái lạc chỉ thuộc về các giác quan; những kẻ nô lệ khốn khổ đã tạo ra nền đạo đức của cậu vốn khinh miệt một sự thỏa mãn mà họ chẳng có mấy cơ hội để tận hưởng. Cậu sẽ không hoảng sợ đến thế nếu tôi dùng từ hạnh phúc thay vì khoái lạc: nghe nó ít gây sốc hơn, và tâm trí cậu sẽ trôi dạt từ cái chuồng heo của Epicurus sang khu vườn của ông ta. Nhưng tôi cứ nói về khoái lạc thôi, bởi tôi thấy con người nhắm đến điều đó, chứ tôi chẳng biết họ có nhắm đến hạnh phúc hay không. Chính khoái lạc ẩn giấu trong việc thực hành mọi đức tính của cậu. Con người thực hiện các hành động bởi chúng tốt cho bản thân họ, và khi chúng đồng thời tốt cho người khác nữa thì chúng được coi là đức hạnh: nếu tìm thấy khoái lạc trong việc bố thí, cậu là người bác ái; nếu tìm thấy khoái lạc trong việc giúp đỡ người khác, cậu là người nhân hậu; nếu tìm thấy khoái lạc trong việc cống hiến cho xã hội, cậu là người có tinh thần công ích; nhưng cậu bố thí hai xu cho kẻ ăn xin cũng vì khoái lạc cá nhân của cậu chẳng khác nào việc tôi uống thêm một ly whiskey soda là vì khoái lạc cá nhân của tôi vậy. Tôi — kẻ ít ra vẻ đạo đức giả hơn cậu — vừa chẳng tự vỗ tay tán thưởng khoái lạc của mình, vừa chẳng đòi hỏi sự ngưỡng mộ từ cậu.

— Nhưng anh chưa bao giờ thấy ai làm những việc họ không hề muốn thay vì những việc họ muốn sao?

— Không. Cậu đặt câu hỏi ngớ ngẩn thật đấy. Ý cậu muốn nói là người ta chấp nhận một sự đau đớn trước mắt thay vì một niềm khoái lạc trước mắt chứ gì. Sự phản bác ấy cũng ngớ ngẩn chẳng kém gì cách cậu đặt vấn đề. Rõ ràng là con người ta đôi khi chấp nhận một nỗi đau ngay trước mắt thay vì một niềm vui ngay trước mắt, nhưng chỉ vì họ mong đợi một niềm vui lớn hơn trong tương lai. Thường thì niềm vui ấy chỉ là ảo tưởng, nhưng sự sai lầm trong cách tính toán của họ chẳng thể bác bỏ nổi quy luật đó. Cậu bối rối vì không tài nào vượt qua được ý nghĩ rằng khoái lạc chỉ thuộc về các giác quan; nhưng này cậu bé, một kẻ chết vì tổ quốc cũng chết vì hắn thích thế, chẳng khác nào một người ăn cải muối chua vì hắn thích ăn món đó cả. Đó là quy luật của tạo hóa. Nếu con người có thể thích đau khổ hơn khoái lạc thì nhân loại đã tuyệt chủng từ lâu lắm rồi.

— Nhưng nếu tất cả những điều đó là sự thật, — Philip kêu lên, — vậy thì vạn vật còn có ích gì nữa? Nếu anh tước bỏ bổn phận, lòng tốt và cái đẹp đi thì chúng ta được đưa đến thế giới này để làm gì?

— Kìa, phương Đông lộng lẫy đang đến để gợi ý câu trả lời cho chúng ta kìa, — Cronshaw mỉm cười nói.

Ông chỉ về phía hai người vừa đẩy cửa bước vào quán cà phê mang theo từng luồng gió lạnh buốt. Họ là những người Levant, những kẻ bán dạo thảm rẻ tiền, trên tay mỗi người vác một bọc hàng. Hôm đó là chủ nhật, và quán cà phê rất đông khách. Họ lách qua những chiếc bàn, giữa bầu không khí đặc quánh và ngả màu vì khói thuốc, nồng nặc hơi người, họ như mang theo cả một luồng không khí huyền bí. Họ mặc những bộ đồ Âu sờn cũ, những chiếc áo khoác mỏng đã bạc phếch, nhưng trên đầu ai nấy đều đội chiếc mũ tarbouch đỏ. Gươn mặt họ tái mét vì lạnh. Một người ở tuổi trung niên với bộ râu đen, còn người kia là một thiếu niên mười tuổi có khuôn mặt rỗ chằng chịt và chỉ còn một mắt. Họ đi ngang qua chỗ Cronshaw và Philip.

— Allah vĩ đại, và Mahomet là tiên tri của ngài, — Cronshaw cất giọng đầy vẻ trang trọng.

Người lớn tuổi bước tới với một nụ cười khép nép, hệt như một con chó lai quen chịu đòn roi. Liếc mắt nhanh ra cửa cùng một động tác lén lút thoăn thoắt, ông ta trưng ra một bức tranh đồi trụy.

— Anh có phải là Masr-ed-Deen, thương nhân thành Alexandria, hay anh mang hàng từ tận Baghdad xa xôi đến đây vậy, hỡi người bác của tôi; còn cậu thanh niên chột mắt kia, có phải ta đang nhìn thấy một trong ba vị vua từng kể chuyện cho chúa tể của nàng Scheherazade nghe không?

Nụ cười của kẻ bán hàng dạo càng trở nên lấy lòng, dù hắn chẳng hiểu nổi một chữ Cronshaw đang nói gì, và y như một ảo thuật gia, hắn rút ra một chiếc hộp gỗ đàn hương.

— Thôi nào, hãy cho chúng tôi xem tấm thảm vô giá được dệt bởi bàn tay thợ phương Đông đi, — Cronshaw bảo. — Bởi tôi đang muốn mượn chuyện này để răn đời và làm đẹp cho câu chuyện của mình.

Gã người Levant trải ra một chiếc khăn trải bàn màu đỏ và vàng, thô tục, gớm ghiếc và kỳ quái.

— Ba mươi nhăm franc, — hắn nói.

— Ơ hay người bác của tôi ơi, tấm vải này nào có quen biết gì những thợ dệt thành Samarkand, và những sắc màu ấy chưa từng xuất hiện trong các vạc nhuộm ở Bokhara bao giờ.

— Hai mươi lăm franc, — gã bán dạo xun xoe cười.

— Nơi sản xuất ra nó là tận chốn Ultima Thule xa xôi, thậm chí Birmingham mới là quê cha đất tổ của tôi cơ.

— Mười lăm franc, — gã đàn ông râu rậm khép nép lùi lại.

— Cút đi, đồ tồi, — Cronshaw nói. — Cầu mong lừa hoang giày xéo mồ mả của bà ngoại mày.

Điềm tĩnh nhưng không cười nữa, gã người Levant xách hàng qua một chiếc bàn khác. Cronshaw quay sang Philip.

— Cậu đã bao giờ đến bảo tàng Cluny chưa? Ở đó cậu sẽ thấy những tấm thảm Ba Tư với sắc thái tinh tế bậc nhất cùng những hoa văn với độ phức tạp tuyệt mỹ làm say đắm và kinh ngạc người xem. Trong đó, cậu sẽ thấy sự huyền bí và vẻ đẹp nhục cảm của phương Đông, những đóa hồng của Hafiz và chén rượu của Omar; nhưng rồi chẳng mấy chốc cậu sẽ còn thấy nhiều hơn thế nữa. Ban nãy cậu vừa hỏi ý nghĩa của cuộc đời là gì cơ mà. Hãy đến và ngắm nhìn những tấm thảm Ba Tư ấy đi, rồi sẽ có ngày câu trả lời tự tìm đến với cậu.

— Anh nói chuyện khó hiểu thật đấy, — Philip nói.

— Tôi đang say mà, — Cronshaw đáp.