Khoảng hai tuần sau sự việc ấy, vào một buổi tối nọ khi đi làm về từ bệnh viện, Philip liền gõ cửa phòng của Cronshaw.

Chẳng có tiếng trả lời, anh bèn đẩy cửa bước vào. Cronshaw đang nằm co quắp sang một bên, và Philip bước tới gần giường. Anh không biết rằng Cronshaw đang ngủ hay chỉ nằm đó trong một cơn cáu kỉnh dữ dội thường lệ của ông. Anh giật mình khi thấy miệng ông đang hé mở. Anh chạm vào vai ông. Philip thốt lên một tiếng hoảng hốt. Anh luồn tay vào dưới áo sơ mi của Cronshaw để sờ tim ông; chẳng biết phải làm thế nào, vì từng nghe người ta làm vậy, anh bèn đưa một chiếc gương nhỏ để trước miệng ông. Việc ở một mình với Cronshaw khiến anh thấy hoảng sợ. Áo khoác và mũ vẫn còn trên người, anh cắm cổ chạy lao xuống cầu thang ra ngoài phố; anh vẫy một chiếc xe ngựa và giục phóng thẳng đến phố Harley. Bác sĩ Tyrell có nhà.

"Xin lỗi, ông có phiền đi ngay một chuyến không? Tôi nghĩ Cronshaw chết rồi."

"Nếu ông ta chết thật thì tôi tới cũng chẳng ích gì mấy, phải không?"

"Tôi sẽ vô cùng biết ơn nếu ông chịu đi. Tôi có sẵn xe ở ngoài cửa kìa. Chỉ mất nửa tiếng thôi."

Tyrell đội mũ lên. Ngồi trên xe ngựa, ông hỏi Philip dăm ba câu.

"Lúc tôi rời đi sáng nay trông ông ấy vẫn bình thường như mọi khi," Philip nói. "Lúc bước vào vừa rồi thực sự là một cú sốc khủng khiếp đối với tôi. Và nghĩ đến cảnh ông ấy chết cô độc một mình… Anh có nghĩ là ông ấy biết mình sắp chết không?"

Philip chợt nhớ lại những gì Cronshaw từng nói. Anh tự hỏi liệu trong khoảnh khắc cuối cùng ấy, ông có bị nỗi kinh hoàng trước cái chết bủa vây hay không. Philip hình dung bản thân mình trong hoàn cảnh tương tự, khi biết chắc điều đó là không thể tránh khỏi mà chẳng có lấy một ai, dù chỉ là một bóng người, cất lời động viên khi nỗi sợ hãi ập đến.

"Cậu có vẻ hơi suy sụp đấy," bác sĩ Tyrell nói.

Ông nhìn anh bằng đôi mắt sáng xanh. Chúng không hề mang vẻ vô cảm. Khi nhìn thấy Cronshaw, ông cất lời:

"Chắc ông ta mất được mấy tiếng rồi. Tôi đoán là ông ta qua đời trong lúc ngủ. Thỉnh thoảng vẫn có những trường hợp như vậy."

Thi hài trông thật quắt queo và tầm thường. Chẳng còn chút gì ra dáng con người nữa. Bác sĩ Tyrell dửng dưng nhìn ngắm cái xác. Với một cử động máy móc, ông rút đồng hồ ra xem.

"Thôi, tôi phải đi đây. Chút nữa tôi sẽ gửi giấy chứng tử qua. Chắc cậu sẽ liên lạc với người thân của ông ta chứ?"

"Tôi nghĩ là ông ấy chẳng có ai thân thích cả," Philip đáp.

"Thế còn chuyện tang ma thì sao?"

"Ồ, để tôi lo việc đó."

Bác sĩ Tyrell liếc nhìn Philip một cái. Ông tự hỏi liệu mình có nên góp hai đồng vàng cho tang lễ hay không. Chẳng biết gì về hoàn cảnh của Philip; có lẽ cậu ta dư dả để lo khoản chi phí này; mà nhỡ đâu Philip lại thấy việc ông đề xuất là nhiều chuyện thì sao.

"Thôi được, cứ báo cho tôi nếu có gì tôi giúp được nhé," ông nói.

Philip và ông cùng bước ra ngoài, chia tay nhau ngay bậc thềm cửa, rồi Philip rảo bước đến một bưu điện để gửi bức điện tin cho Leonard Upjohn. Sau đó, anh đến tiệm của một người mai táng mà ngày nào anh cũng đi ngang qua trên đường tới bệnh viện. Ánh mắt anh thường bị thu hút bởi ba từ viết bằng chữ bạc trên nền vải đen, đặt cạnh hai cỗ quan tài mẫu trong khung cửa kính: Tiết Kiệm, Nhanh Chóng, Trang Nghiêm. Chúng vẫn thường làm anh phì cười. Người làm dịch vụ mai táng là một lão đàn ông Do Thái lùn béo, mái tóc đen xoăn dài và bết dầu, mặc đồ đen, ngón tay mập mạp đeo một chiếc nhẫn kim cương to bản. Lão đón tiếp Philip với một thái độ kỳ lạ, là sự pha trộn giữa vẻ sỗ sàng bản năng và cái điều độ trầm ngâm đúng mực của nghề nghiệp. Lão nhanh chóng nhận ra Philip hoàn toàn lúng túng và hứa sẽ phái một người đàn bà đến ngay để làm những việc cần thiết. Những gợi ý của lão về tang lễ vô cùng hoành tráng; và Philip cảm thấy xấu hổ khi nhà mai táng có vẻ coi thường những lời từ chối của anh. Thật kinh khủng khi phải mặc cả trong một chuyện như thế, và cuối cùng Philip đành chấp nhận một mức chi phí tốn kém vượt quá khả năng của mình.

"Tôi hiểu rất rõ, thưa ngài," người mai táng nói, "ngài không muốn phô trương rườm rà hay gì cả—bản thân tôi cũng chẳng phải người sùng bái sự trưng trổ đâu, thưa ngài—nhưng ngài muốn mọi việc được chu tất ra dáng quý ông. Cứ phó mặc cho tôi, tôi sẽ làm với mức giá rẻ nhất có thể, miễn là vẫn đảm bảo đúng đắn và phải phép. Tôi không thể nói gì hơn thế nữa, phải không thưa ngài?"

Philip trở về nhà ăn tối, và trong lúc anh ăn thì người đàn bà kia đã tới để liệm xác. Chẳng mấy chốc, một bức điện từ Leonard Upjohn được gửi tới.

Vô cùng bàng hoàng và đau xót. Rất tiếc không thể đến tối nay. Bận đi ăn tiệc ngoài. Sẽ gặp cậu sớm vào ngày mai. Xin chia buồn sâu sắc nhất. Upjohn.

Chỉ một lát sau, người đàn bà gõ cửa phòng khách.

"Tôi xong việc rồi thưa ngài. Ngài có muốn vào xem lại cụ xem ổn thỏa cả chưa không?"

Philip bước theo bà ta. Cronshaw đang nằm ngửa, đôi mắt nhắm nghiền và hai bàn tay đan trước ngực một cách thành kính.

"Đáng lẽ theo lệ thì ngài phải chuẩn bị dăm vòng hoa chứ, thưa ngài."

"Ngày mai tôi sẽ mua."

Bà ta liếc nhìn cái xác với vẻ hài lòng. Công việc đã hoàn tất, giờ đây bà xắn tay áo lên, tháo tạp dề ra rồi đội mũ vào. Philip hỏi xem anh nợ bà bao nhiêu.

"Dạ thưa ngài, có người đưa tôi hai hào rưỡi, có người cho hẳn năm shillings."

Philip cảm thấy xấu hổ nếu đưa số tiền ít hơn khoản lớn kia. Bà ta cảm ơn anh với đúng mức độ niềm nở vừa phải phù hợp với nỗi đau buồn mà người ta cho là anh đang mang, rồi rời đi. Philip quay trở lại phòng khách, dọn dẹp bữa tối còn dang dở và ngồi xuống đọc cuốn Sách Ngoại Khoa của Walsham.

Anh thấy thật khó lòng tập trung. Anh cảm thấy bồn chồn một cách kỳ lạ. Mỗi khi có âm thanh ngoài cầu thang, anh lại giật mình thon thót, tim đập loạn nhịp. Cái thực thể ở căn phòng bên cạnh, vốn từng là một con người giờ chỉ là cỗ ván không hồn, đang làm anh hoảng sợ. Sự tĩnh lặng dường như có sự sống, tựa như có một chuyển động bí ẩn nào đó đang diễn ra bên trong; sự hiện diện của cái chết trùm lên những căn phòng này, phi thực và đầy khiếp hãi: Philip chợt sinh lòng kinh tởm đối với người từng là bạn mình. Anh cố ép bản thân đọc sách, nhưng rồi lại tuyệt vọng đẩy cuốn sách ra xa. Điều làm anh bận tâm chính là sự vô nghĩa tuyệt đối của cuộc đời vừa mới khép lại. Cronshaw còn sống hay đã chết chẳng có gì khác biệt. Sẽ chẳng có gì thay đổi nếu ông chưa từng tồn tại trên đời. Philip nghĩ về Cronshaw của những năm tháng tuổi trẻ; và anh phải cố gắng dùng trí tưởng tượng mới có thể hình dung ra một ông Cronshaw thanh mảnh, với bước chân uyển chuyển, đầu tóc gọn gàng, đầy nhiệt huyết và hy vọng. Triết lý sống của Philip, là cứ thuận theo bản năng nhưng phải để mắt chừng chừng anh cảnh sát ở góc phố, hóa ra lại chẳng hay ho gì ở đây: chính vì Cronshaw đã sống theo cách ấy nên cuộc đời ông mới chuốc lấy một kết cục thảm hại nhường này. Dường như người ta không thể đặt trọn niềm tin vào bản năng được. Philip thấy hoang mang, và anh tự hỏi nếu triết lý đó vô dụng thì còn quy tắc sống nào khác trên đời, và tại sao con người ta lại hành xử theo hướng này chứ không phải hướng khác. Họ hành động theo cảm xúc của mình, nhưng cảm xúc ấy có thể tốt hoặc xấu; dường như việc chúng dẫn đến vinh quang hay thảm họa chỉ là chuyện may rủi mà thôi. Cuộc đời hiện lên như một mớ bòng bong không thể gỡ nổi. Con người xô bồ chạy ngược chạy xuôi, bị thúc đẩy bởi những sức mạnh mà họ chẳng tài nào hiểu nổi; và mục đích của tất cả những điều đó vượt khỏi tầm với của họ; họ cứ đâm đầu chạy như thể chỉ vì muốn chạy mà thôi.

Sáng hôm sau, Leonard Upjohn xuất hiện cùng một vòng hoa nguyệt quế nhỏ. Anh ta rất đắc ý với ý tưởng dùng thứ này để đội lên đầu vị thi sĩ quá cố; và mặc cho sự im lặng đầy bất bình của Philip, anh ta vẫn cố gắn nó lên cái đầu hói; nhưng chiếc vòng hoa trông thật lố bịch. Trông nó chẳng khác nào vành mũ của một tay hề tấu hài trong quán nhạc tạp kỹ.

"Thôi để tôi đặt nó lên ngực ông ấy vậy," Upjohn đổi ý.

"Cậu đặt nhầm lên rốn người ta rồi kìa," Philip nhắc nhở.

Upjohn nở một nụ cười nhạt.

"Chỉ có nhà thơ mới hiểu trái tim nhà thơ nằm ở đâu thôi," anh ta đáp.

Họ quay trở lại phòng khách, và Philip kể cho anh ta nghe về những chuẩn bị lo tang ma mà anh đã sắp xếp.

"Tôi cứ hy vọng cậu không tiếc tiền của chứ. Tôi muốn chiếc xe tang phải được theo sau bởi một dãy dài những cỗ xe ngựa trống không, và tôi muốn những con ngựa phải đội những chùm lông vũ bồng bềnh cao vút, cùng với vô số kẻ đưa tang đeo dải băng tang dài trên mũ. Tôi thích ý tưởng về tất cả những cỗ xe trống không ấy."

"Vì chi phí tang lễ rõ ràng sẽ do tôi gánh và dạo này túi tiền của tôi không mấy dư dả, nên tôi đã cố gắng làm sao cho nó tiết kiệm nhất có thể."

"Nhưng này anh bạn, nếu đã vậy, sao cậu không tổ chức cho ông ấy một đám tang theo kiểu nhà nghèo cơ chứ? Làm thế khéo lại có chút gì đó nên thơ ấy chứ. Cậu quả có một bản năng không bao giờ trật nhịp trong việc hướng về sự tầm thường."

Philip hơi đỏ mặt nhưng không đáp lời; và ngày hôm sau, anh cùng Upjohn đi theo chiếc xe tang trên đúng một cỗ xe ngựa mà Philip đã đặt. Lawson, vì không thể đến được, đã gửi một vòng hoa; và Philip, để chiếc quan tài trông bớt phần hiu quạnh, đã mua thêm hai vòng nữa. Trên đường quay về, người đánh xe quất roi giục ngựa phóng nhanh. Philip mệt rũ rượi và chẳng mấy chốc đã chìm vào giấc ngủ. Anh giật mình tỉnh giấc bởi giọng nói của Upjohn.

"Cũng may là tập thơ vẫn chưa kịp phát hành. Tôi nghĩ chúng ta nên hoãn lại một chút để tôi viết bài tựa. Tôi bắt đầu nảy ra ý định ấy trong suốt quãng đường ngồi xe ra nghĩa trang. Tôi tin là mình có thể viết ra một thứ gì đó khá hay ho đấy. Dù sao thì tôi cũng sẽ khởi động bằng một bài báo trên tờ The Saturday trước đã."

Philip không đáp lại, và giữa họ chìm vào sự im lặng. Cuối cùng Upjohn lên tiếng:

"Tôi nghĩ sẽ khôn ngoan hơn nếu không làm loãng bài viết độc quyền của mình. Chắc tôi sẽ viết bài cho một tạp chí phê bình, rồi sau đó mới in lại nó làm lời tựa sách."

Philip vẫn theo dõi các ấn phẩm hàng tháng, và vài tuần sau bài báo đã xuất hiện. Bài báo gây được tiếng vang lớn, và những đoạn trích từ đó được đăng tải trên rất nhiều tờ báo. Đó là một bài báo xuất sắc, phác họa mơ hồ về tiểu sử, bởi chẳng ai biết nhiều về thời niên thiếu của Cronshaw; nhưng vô cùng tinh tế, đầy cảm xúc và nên thơ. Leonard Upjohn bằng lối văn hoa tinh xảo đã vẽ nên những bức tranh nhỏ đầy tao nhã về Cronshaw ở Khu Phố La Tinh, đang trò chuyện, làm thơ: Cronshaw bỗng hóa thành một hình ảnh đẹp như tranh vẽ, một Verlaine phiên bản Anh quốc; và những ngôn từ đượm màu sắc của Leonard Upjohn bỗng mang một vẻ trang nghiêm rung động, một thứ hùng biện bi thương hơn, khi anh ta miêu tả cái kết bần cùng, căn phòng tồi tàn nhỏ bé ở Soho; và với một sự kín đáo hoàn toàn duyên thái gợi lên lòng quảng đại lớn hơn nhiều so với sự khiêm nhường cho phép anh ta kể nhận, chính là những nỗ lực anh ta từng bỏ ra để đưa Nhà Thơ đến một ngôi nhà tranh nào đó ngập tràn hoa kim ngân giữa một vườn cây ăn trái đang độ nở hoa. Và sự thiếu thấu cảm, dẫu xuất phát từ thiện ý nhưng lại vô cùng kém tế nhị, đã đưa nhà thơ đến với chốn trung lưu tầm thường đáng ghét ở Kennington! Leonard Upjohn miêu tả Kennington bằng thứ hài hước kiềm chế đòi hỏi sự tuân thủ nghiêm ngặt từ vốn từ vựng của Sir Thomas Browne. Bằng giọng châm biếm tế nhị, anh ta thuật lại những tuần cuối cùng, sự kiên nhẫn mà Cronshaw dùng để chịu đựng sự vụng về có thiện ý của cậu sinh viên trẻ tự xưng là y tá của mình, cùng sự đáng thương của gã du mục thần thánh ấy giữa những chốn vây quanh đậm chất trung lưu đến tuyệt vọng. Lấy vẻ đẹp từ tro tàn, anh ta trích dẫn từ sách Isaiah. Đó là một thắng lợi đầy mỉa mai khi gã thi sĩ lang thang ấy lại chết giữa những vật dụng trang hoàng của tầng lớp trung lưu dung tục; nó gợi cho Leonard Upjohn nhớ về Chúa Jesus giữa vòng vây những người Pha-ri-si, và phép ẩn dụ ấy đã mang lại cho anh ta cơ hội viết nên một đoạn văn tuyệt mỹ. Và rồi anh ta kể lại cách mà một người bạn—với gu thẩm mỹ tinh tế, anh ta chỉ dám hé lộ một cách bóng gió kín đáo về danh tính người bạn ấy qua những tưởng tượng duyên dáng—đã đặt một vòng hoa nguyệt quế lên ngực nhà thơ quá cố; và đôi bàn tay đẹp đẽ của người đã khuất dường như đang thả mình với niềm đam mê ngây ngất trên những tán lá của thần Apollo, ngát hương nghệ thuật, xanh tươi hơn cả thứ ngọc bích được mang về bởi những gã thủy thủ da ngăm từ chốn Trung Hoa muôn hình vạn trạng, khôn lường. Và để tạo nên một sự đối lập tuyệt diệu, bài báo khép lại bằng bức tranh miêu tả đám tang mang đậm chất trung lưu, bình thường và phàm tục của con người đáng lẽ phải được chôn cất như một vị hoàng tử hay một kẻ cơ hàn. Đó chính là đòn giáng chí mạng, là chiến thắng cuối cùng của thế giới Philistine trước nghệ thuật, cái đẹp và những giá trị phi vật chất.

Leonard Upjohn chưa từng viết được bài nào hay hơn thế. Đó là một kiệt tác của sự duyên dáng, tao nhã và lòng trắc ẩn. Xuyên suốt bài báo, anh ta trích in toàn bộ những bài thơ hay nhất của Cronshaw, khiến cho khi tập thơ chính thức ra mắt thì phần lớn ý nghĩa của nó đã phai nhạt đi; bù lại, vị thế của bản thân anh ta được nâng lên đáng kể. Kể từ đó, anh ta trở thành một nhà phê bình đáng gờm không thể phớt lờ. Trước đây, người ta thấy anh ta có phần xa cách; nhưng bài báo này lại tỏa ra một thứ nhân tính ấm áp vô cùng thu hút.