Vào dịp năm mới, Philip chuyển sang làm phụ tá tại khoa khám ngoại trú ngoại khoa. Công việc cũng tương tự như những gì cậu vừa trải qua, nhưng mang tính trực diện hơn của ngành ngoại so với ngành nội; và một tỷ lệ lớn bệnh nhân mắc phải hai căn bệnh mà sự giả tạo và thói đạo đức giả của một cộng đồng thờ ơ đã cho phép lan tràn khắp nơi. Vị bác sĩ phụ tá mà Philip làm phụ tá tên là Jacobs. Ông là một người thấp, béo, có tính khí vui vẻ thái quá, đầu hói và giọng oang oang; ông nói giọng Cockney, và thường được các sinh viên miêu tả là một "gã đểu cáng khủng khiếp"; nhưng sự thông minh, cả trên cương vị bác sĩ phẫu thuật lẫn giáo viên, đã khiến một số người bỏ qua điều đó. Ông cũng rất hay bông đùa, và đem điều đó áp dụng không thiên vị cho cả bệnh nhân lẫn sinh viên. Ông rất thích thú khi làm cho các phụ tá của mình trông có vẻ ngớ ngẩn. Vì họ còn non kém, rụt rè, và không thể đối đáp như thể mình là ngang hàng với ông, nên điều này chẳng mấy khó khăn. Ông tận hưởng những buổi chiều với những sự thật phũ phàng mà ông tự cho phép mình nói ra, nhiều hơn hẳn so với những sinh viên phải cắn răng chịu đựng chúng với một nụ cười.

Một hôm, có một ca bệnh là một cậu bé bị tật chân khoèo. Cha mẹ cậu muốn biết liệu có thể làm gì được không. Ông Jacobs quay sang Philip.

"Cậu nên nhận ca này đi, Carey. Đó là một đề tài mà cậu nên biết đôi điều."

Philip đỏ bừng mặt, càng đỏ hơn bởi vị bác sĩ phẫu thuật rõ ràng nói với ý châm chọc, và những phụ tá đang bị ông át vía liền cười hùa theo một cách nịnh nọt. Thực tế thì đây lại là một chủ đề mà từ khi đến bệnh viện, Philip đã nghiên cứu với sự chú tâm đầy lo lắng. Cậu đã đọc mọi tài liệu trong thư viện bàn về chứng tật bàn chân khoèo dưới các hình thức khác nhau. Cậu bảo cậu bé cởi giày và tất ra. Cậu bé mười bốn tuổi, mũi hếch, mắt xanh và mặt tàn nhang. Cha cậu giải thích rằng họ muốn chữa trị nếu có thể, vì nó gây cản trở quá lớn cho đứa trẻ trong việc kiếm sống. Philip tò mò nhìn cậu bé. Đó là một cậu bé vui vẻ, hoàn toàn không rụt rè, mà lại hay nói và có vẻ xấc láo khiến người cha phải mắng yêu. Cậu bé rất hứng thú với cái chân của mình.

"Chỉ là để trông cho đẹp mắt thôi mà, anh biết đấy," cậu nói với Philip. "Em thấy nó chẳng phiền hà gì cả."

"Im nào, Ernie," cha cậu nói. "Lắm điều quá đấy."

Philip khám cái chân và chậm rãi đưa tay sờ lên hình thù méo mó của nó. Cậu không thể hiểu nổi tại sao cậu bé lại không hề cảm thấy chút tủi nhục nào, thứ vốn luôn đè nặng lên bản thân cậu. Cậu tự hỏi tại sao mình lại không thể đón nhận sự dị hình của bản thân với thái độ dửng dưng đầy triết lý ấy. Chẳng mấy chốc, ông Jacobs bước lại gần cậu. Cậu bé đang ngồi trên mép một chiếc ghế dài, vị bác sĩ phẫu thuật và Philip đứng hai bên; xung quanh là các sinh viên đứng vây thành một nửa vòng tròn. Bằng sự xuất sắc quen thuộc, Jacobs có một bài diễn thuyết nhỏ vô cùng sinh động về tật bàn chân khoèo: ông nói về các thể bệnh và những hình thái xuất phát từ các điều kiện giải phẫu khác nhau.

"Chắc là cậu bị chứng talipes equinus rồi phải không?" ông nói, đột ngột quay sang Philip.

"Vâng."

Philip cảm nhận được ánh mắt của các bạn học đang đổ dồn vào mình, và cậu tự nguyền rủa bản thân vì không sao ngăn được má mình đỏ bừng lên. Cậu cảm thấy mồ hôi tứa ra lòng bàn tay. Vị bác sĩ phẫu thuật nói với sự trôi chảy do thói quen lâu ngày và với sự nhạy bén đáng ngưỡng mộ vốn làm nên tên tuổi của ông. Ông vô cùng say mê nghề nghiệp của mình. Nhưng Philip chẳng hề lắng nghe. Cậu chỉ ước gì gã kia làm ơn nói nhanh cho xong. Bột phát, cậu nhận ra Jacobs đang hướng về phía mình.

"Cậu không phiền khi cởi tất ra một lát chứ, Carey?"

Philip cảm thấy một cơn rùng mình chạy dọc sống lưng. Cậu có thôi thúc bảo vị bác sĩ phẫu thuật hãy xéo xuống địa ngục đi, nhưng lại không đủ dũng khí để làm ầm lên. Cậu sợ những lời chế giễu tàn nhẫn của ông ta. Cậu ép mình phải ra vẻ dửng dưng.

"Chẳng có gì phải phiền cả," cậu nói.

Cậu ngồi xuống và cởi dây giày. Những ngón tay cậu run lẩy bẩy và cậu nghĩ mình sẽ chẳng bao giờ cởi nổi cái nút thắt đó. Cậu nhớ lại hồi ở trường, bọn họ từng ép cậu phải cho người ta xem chân mình, và nỗi đau khổ đã gặm nhấm tâm can cậu ra sao.

"Bàn chân được giữ gìn sạch sẽ và đẹp đẽ gớm nhỉ?" Jacobs nói bằng giọng chát chúa, đặc chất Cockney của mình.

đám sinh viên phụ tá khúc khích cười. Philip nhận ra cậu bé mà họ đang khám cúm lúm nhìn xuống chân mình với sự tò mò háo hức. Jacobs cầm bàn chân trong tay và nói:

"Ừ, đúng như ta nghĩ. Ta thấy cậu đã từng trải qua phẫu thuật rồi. Hồi còn là một đứa trẻ phải không?"

Ông tiếp tục bài giải thích trôi chảy của mình. Các sinh viên cúi người nhìn chăm chú vào bàn chân. Hai, ba người kiểm tra tỉ mỉ khi Jacobs buông tay ra.

"Khi nào các người biểu diễn xong nhé," Philip nói với một nụ cười đầy mỉa mai.

Cậu ước gì có thể giết sạch bọn họ. Cậu nghĩ thật tuyệt làm sao nếu được đâm một nhát đục (cậu chẳng hiểu tại sao cái dụng cụ quái quỷ ấy lại hiện lên trong đầu) vào cổ chúng. Con người đúng là lũ thú vật! Cậu ước gì mình có thể tin vào địa ngục để tự an ủi bằng ý nghĩ về những hình phạt khủng khiếp đang chờ đón chúng. Ông Jacobs chuyển sự chú ý sang phương pháp điều trị. Ông vừa nói chuyện với cha cậu bé vừa nói với các sinh viên. Philip xỏ tất vào và buộc dây giày. Cuối cùng thì vị bác sĩ phẫu thuật cũng dứt lời. Nhưng ông dường như sực nhớ ra điều gì và quay sang Philip.

"Cậu biết đấy, tôi nghĩ tiến hành một ca phẫu thuật cũng đáng cân nhắc đấy chứ. Dĩ nhiên tôi không thể trả lại cho cậu một bàn chân bình thường được, nhưng tôi nghĩ mình có thể làm được điều gì đó. Cậu cứ suy nghĩ xem, và khi nào muốn nghỉ phép thì cứ vào bệnh viện một thời gian."

Philip từng tự hỏi bản thân không biết có thể làm gì được không, nhưng nỗi ác cảm với mọi sự gợi nhắc đến chủ đề này đã ngăn cản cậu tham khảo ý kiến của bất kỳ bác sĩ phẫu thuật nào trong bệnh viện. Những gì cậu đọc được cho biết rằng, bất kể người ta có thể làm gì khi cậu còn là một đứa bé — mà thời đó việc điều trị tật chân khoèo không hề khéo léo như ngày nay — thì giờ đây cơ hội để đạt được cải thiện lớn là rất mong manh. Dẫu vậy, vẫn đáng thử nếu một ca phẫu thuật giúp cậu có thể đi một đôi giày bình thường hơn và bớt đi khập khiễng. Cậu nhớ lại cách mình từng tha thiết cầu xin phép màu mà người bác đã quả quyết là nằm trong tầm tay của Đấng Tối Cao. Cậu cười buồn bã.

"Hồi đó mình đúng là một kẻ khờ khạo," cậu thầm nghĩ.

Đến cuối tháng Hai, rõ ràng là tình trạng của Cronshaw đang tồi tệ đi trông thấy. Anh không thể gượng dậy được nữa. Anh nằm trên giường, khăng khăng đòi phải đóng kín cửa sổ mọi lúc, và từ chối gặp bác sĩ; anh ăn rất ít, nhưng đòi uống whisky và hút thuốc lá: Philip thừa biết mình không nên đáp ứng điều nào, nhưng lý lẽ của Cronshaw thì không sao bác bỏ được.

"Tôi dám cá là chúng đang giết dần tôi đấy. Tôi mặc kệ. Cậu đã cảnh cáo tôi rồi, cậu đã làm tất cả những gì cần thiết rồi: tôi phớt lờ cảnh cáo của cậu. Cho tôi cái gì để uống đi và mặc thây cậu muốn nghĩ gì thì nghĩ."

Leonard Upjohn ghé qua hai hoặc ba lần một tuần, và sự xuất hiện của anh ta mang theo chút gì đó gợi nhớ đến chiếc lá khô, đúng như cái cách mà cái từ ấy mô tả chính xác dáng vẻ lúc anh ta bước vào. Anh ta là một gã gầy gò tuổi ba mươi lăm, tóc dài nhợt nhạt và mặt cắt không còn giọt máu; anh ta mang vẻ ngoài của một kẻ ít khi được tiếp xúc với không khí ngoài trời. Anh ta đội một chiếc mũ trông như của một mục sư ly giáo. Philip không ưa anh ta vì thái độ bề trên và cảm thấy phát chán trước những lời nói trôi chảy của anh ta. Leonard Upjohn thích nghe chính mình nói chuyện. Anh ta không hề nhạy bén trước sự quan tâm của người nghe — điều kiện tiên quyết của một người giao tiếp giỏi; và anh ta chẳng bao giờ nhận ra rằng mình đang kể cho người ta nghe những điều họ đã biết rồi. Bằng những lời lẽ đều đặn, từ tốn, Upjohn nói cho Philip biết phải nghĩ thế nào về Rodin, Albert Samain và Caesar Franck. Người giúp việc theo giờ của Philip chỉ đến trong một tiếng vào buổi sáng, và vì Philip buộc phải ở bệnh viện cả ngày nên Cronshaw thường xuyên phải ở một mình. Upjohn bảo Philip rằng anh ta nghĩ nên có ai đó ở lại với Cronshaw, nhưng lại chẳng hề ngỏ ý muốn làm điều đó khả thi hơn.

"Thật khủng khiếp khi nghĩ đến cảnh nhà thơ vĩ đại ấy thui thủi một mình. Chà, nhỡ anh ấy chết mà không có một bóng người bên cạnh thì sao."

"Tôi nghĩ rất có thể là thế đấy," Philip đáp.

"Sao cậu lại vô tâm thế!"

"Sao anh không đến đây làm việc mỗi ngày đi, thế thì anh sẽ ở gần nếu anh ấy cần gì chứ?" Philip lạnh lùng hỏi.

"Tôi á? Anh bạn thân mến của tôi ơi, tôi chỉ có thể làm việc trong khung cảnh quen thuộc của mình thôi, vả lại tôi còn phải đi ra ngoài suốt."

Upjohn cũng có chút khó chịu vì Philip đã đưa Cronshaw về phòng trọ của chính mình.

"Tôi ước gì cậu cứ để anh ấy ở Soho," anh ta nói, xua xua đôi bàn tay dài và gầy gò. "Nơi căn gác xép tồi tàn đó hãy còn dính chút lãng mạn. Tôi thậm chí còn có thể chịu đựng được nếu đó là Wapping hay Shoreditch, nhưng cái sự đứng đắn trịnh trọng của Kennington này cơ chứ! Thật là một chốn để cho một nhà thơ từ trần!"

Cronshaw thường xuyên cáu bẳn đến mức Philip chỉ có thể kìm chế cơn giận bằng cách tự nhắc nhở bản thân suốt rằng sự dễ cáu gắt ấy chính là triệu chứng của bệnh tật. Upjohn đôi khi đến trước cả lúc Philip về, và khi ấy Cronshaw sẽ phàn nàn về anh ta một cách cay đắng. Upjohn điềm nhiên lắng nghe.

"Thực tế là Carey chẳng có chút khiếu thẩm mỹ nào cả," anh ta mỉm cười. "Cậu ta mang tâm lý của tầng lớp trung lưu."

Anh ta tỏ ra rất cay độc với Philip, và Philip đã phải tự kiềm chế rất nhiều trong cách ứng xử với con người này. Nhưng có một buổi tối, cậu đã không thể kìm nén được nữa. Cậu đã có một ngày làm việc vất vả ở bệnh viện và kiệt sức hoàn toàn. Leonard Upjohn tìm đến khi cậu đang tự pha một tách trà trong bếp, và phàn nàn rằng Cronshaw cứ oán trách việc Philip ép anh phải đi khám bác sĩ.

"Cậu không nhận ra rằng mình đang tận hưởng một đặc ân vô cùng hiếm có, vô cùng tuyệt vời hay sao? Đáng lẽ cậu phải làm mọi cách trong khả năng của mình để thể hiện sự thấu hiểu trước tầm vóc lớn lao của trọng trách ấy chứ."

"Đó là một đặc ân hiếm có và tuyệt vời mà tôi chẳng kham nổi," Philip nói.

Bất cứ khi nào có chuyện tiền bạc được nhắc đến, Leonard Upjohn lại bày ra vẻ mặt hơi khinh khỉnh. Tâm hồn nhạy cảm của anh ta bị xúc phạm bởi sự nhắc nhở đó.

"Có điều gì đó rất cao cả trong thái độ của Cronshaw, thế mà cậu lại phá hỏng nó bằng sự quấy rầy của mình. Cậu nên thông cảm cho những tưởng tượng tinh tế mà cậu chẳng thể nào cảm nhận nổi."

Khuôn mặt Philip sầm lại.

"Chúng ta vào chỗ Cronshaw đi," cậu nói một cách lạnh lùng.

Nhà thơ đang nằm ngửa đọc sách, miệng ngậm chiếc tẩu. Không khí ẩm mốc; và căn phòng, dẫu Philip đã dọn dẹp, vẫn mang cái vẻ xơ xác, lếch thếch dường như cứ bám theo Cronshaw đi bất cứ đâu. Anh tháo kính ra khi họ bước vào. Philip đang nổi giận lôi đình.

"Upjohn bảo với tôi là anh đã phàn nàn với anh ta chuyện tôi giục anh đi khám bác sĩ," cậu nói. "Tôi muốn anh đi khám bác sĩ, bởi vì anh có thể chết bất cứ ngày nào, và nếu anh chưa từng được ai thăm khám thì tôi sẽ chẳng thể xin được giấy chứng tử. Lúc đó thể nào cũng phải mở cuộc điều tra và tôi sẽ bị trách phạt vì đã không mời bác sĩ."

"Tôi đã không nghĩ đến điều đó. Tôi tưởng cậu muốn tôi gặp bác sĩ vì lợi ích của tôi chứ không phải vì bản thân cậu. Tôi sẽ gặp bác sĩ bất cứ khi nào cậu muốn."

Philip không đáp, chỉ nhún vai gần như không nhận ra được. Cronshaw nhìn cậu, khẽ cười khúc khích.

"Đừng giận dữ thế chứ, anh bạn thân mến. Tôi thừa biết cậu muốn làm mọi điều có thể vì tôi rồi. Cứ gặp bác sĩ của cậu đi, biết đâu ông ta làm được gì đó cho tôi, mà ít ra thì điều đó cũng làm cậu thấy yên tâm." Anh quay sang Upjohn. "Cậu đúng là một thằng ngốc, Leonard. Sao cứ phải làm phiền thằng bé làm gì? Nó đã quá đủ mệt mỏi để chịu đựng tôi rồi. Cậu chẳng làm gì cho tôi ngoài việc viết một bài báo hay ho về tôi sau khi tôi chết đâu. Tôi lạ gì cậu."

Hôm sau, Philip đến gặp bác sĩ Tyrell. Cậu cảm thấy ông là tuýp người sẽ thấy hứng thú với câu chuyện này, và ngay khi Tyrell xong việc trong ngày, ông liền đi cùng Philip đến Kennington. Ông hoàn toàn đồng tình với những gì Philip đã kể. Ca bệnh này đã vô phương cứu chữa.

"Tôi sẽ đưa anh ta vào bệnh viện nếu anh muốn," ông nói. "Anh ta có thể ở một phòng bệnh nhỏ."

"Không gì ép nổi anh ấy đến đó đâu."

Cậu biết đấy, anh ta có thể qua đời bất cứ phút nào, hoặc không thì sẽ lại lên một cơn viêm phổi nữa."

Philip gật đầu. Bác sĩ Tyrell đưa ra một vài gợi ý, và hứa sẽ quay lại bất cứ khi nào Philip cần. Ông để lại địa chỉ của mình. Khi Philip quay lại chỗ Cronshaw, cậu thấy anh vẫn đang lặng lẽ đọc sách. Anh chẳng buồn thèm hỏi vị bác sĩ đã nói những gì.

"Cậu đã thỏa mãn chưa, chàng trai quý mến?" anh hỏi.

"Tôi đoán là không gì ép nổi anh làm bất cứ điều gì bác sĩ Tyrell khuyên nhủ rồi?"

"Không gì cả," Cronshaw mỉm cười.