Chuyến ghé thăm của Hayward đã mang lại cho Philip rất nhiều chuyển biến tích cực. Mỗi ngày qua đi, hình bóng Mildred phai nhạt dần trong tâm trí anh. Anh nhìn lại quá khứ với niềmm ghê tởm. Anh không thể tài nào hiểu nổi vì sao bản thân từng chịu đựng sự nhục nhã của một thứ tình yêu như thế; và khi nghĩ đến Mildred, trong anh chỉ còn lại lòng căm hùn sục sôi vì ả đã đẩy anh vào bao nỗi bẽ bàng. Trí tưởng tượng lúc này vẽ lại hình ảnh ả với những khiếm khuyết về ngoại hình và phong thái bị phóng đại lên gấp bội, khiến anh rùng mình mỗi khi nghĩ đến việc mình từng có mối quan hệ sâu sắc với con người ấy.

“Nó chỉ cho thấy tôi khốn khiếp và yếu đuối đến mức nào,” anh tự nhủ. Cuộc phiêu lưu đó giống như một sai lầm ngớ ngẩn mà người ta mắc phải trong một buổi tiệc, tệ hại đến mức cảm thấy chẳng có cách nào cứu vãn nổi: phương thuốc duy nhất là quên đi. Sự kinh hoàng trước nỗi nhục nhã mà anh phải gánh chịu đã giúp ích cho anh. Anh giống như một con rắn đang lột xác và nhìn lớp da cũ với sự buồn nôn tột độ. Anh hân hoan vì đã tìm lại được chính mình; anh nhận ra mình đã đánh mất bao nhiêu niềm vui trên thế giới này khi mải mê chìm đắm trong thứ điên rồ mà người ta gọi là tình yêu; anh đã quá đủ với nó rồi; anh không muốn yêu đương gì nữa nếu tình yêu là như thế. Philip kể cho Hayward nghe đôi chút về những gì anh đã trải qua.

“Chẳng phải Sophocles,” anh hỏi, “đã cầu xin cho có ngày được giải thoát khỏi con mãnh thú đam mê đang gặm nhấm những sợi tơ lòng của ông ấy sao?”

Philip dường như được tái sinh. Anh hít thở bầu không khí xung quanh như thể chưa bao giờ được hít thở nó trước đây, và anh tận hưởng niềm vui ngây thơ như một đứa trẻ trước mọi sự việc trên đời. Anh gọi quãng thời gian u mê của mình là sáu tháng lao động khổ sai.

Hayward vừa đến định cư ở Luân Đôn được vài ngày thì Philip nhận được từ Blackstable – nơi thư được chuyển tới – một tấm thiệp mời xem trước một triển lãm tranh nào đó. Anh rủ Hayward đi cùng, và khi xem qua cuốn catalogue, anh thấy Lawson có một bức tranh được trưng bày.

“Chắc hẳn là cậu ta gửi thiệp rồi,” Philip nói. “Chúng ta hãy đi tìm cậu ấy đi, thể nào cậu ta cũng đứng trước bức tranh của mình cho mà xem.”

Bức tranh ấy, một bức họa chân dung nghiêng của Ruth Chalice, được xếp gọn trong một góc khuất, và Lawson đứng ở không xa đó cho lắm. Trông cậu ta có vẻ hơi lạc lõng trong chiếc mũ rộng vành bằng nỉ mềm cùng bộâu phục rộng thùng thình, nhợt nhạt, giữa đám đông thời thượng tụ tập để xem buổi triển lãm riêng. Cậu ta chào đón Philip đầy nhiệt tình và với bản tính ba hoa quen thuộc, tuôn một mạch rằng cậu ta đã chuyển đến Luân Đôn sinh sống, rằng Ruth Chalice là một con đĩ khốn nạn, cậu ta đã thuê một xưởng họa, Paris đã lỗi thời, cậu ta vừa nhận được một đơn đặt hàng vẽ chân dung, và tốt nhất là tối nay họ nên cùng đi ăn tối rồi tha hồ trò chuyện ôn lại chuyện cũ. Philip nhắc Lawson nhớ lại mối quan hệ quen biết của cậu ta với Hayward, và cảm thấy thú vị khi thấy Lawson có vẻ hơi e dè trước bộ trang phục lịch lãm cùng phong thái đường bệ của Hayward. Trông chúng vừa vặn và đẹp đẽ hơn nhiều so với khi ở căn gác xép tồi tàn mà Lawson và Philip từng chia sẻ.

Vào bữa tối, Lawson tiếp tục kể những chuyện mới. Flanagan đã quay trở lại châu Mĩ. Clutton thì mất tích. Cậu ta đi đến kết luận rằng một con người chẳng thể nào có cơ hội làm được nên trò chiến tích gì chừng nào còn dính líu đến nghệ thuật và giới nghệ sĩ: cách duy nhất là rời xa thật nhanh. Để bước đi ấy trở nên dễ dàng hơn, cậu ta đã gây sự với tất cả bạn bè ở Paris. Cậu ta phát triển một biệt tài là nói thẳng cho họ nghe những sự thật phũ phàng, điều này khiến họ phải kiên nhẫn chịu đựng tuyên bố xanh rờn của cậu ta rằng cậu ta đã chấm dứt hoàn toàn với thành phố đó và sẽ định cư ở Gerona, một thị trấn nhỏ ở miền bắc Tây Ban Nha mà cậu ta đã phải lòng khi nhìn thấy nó từ cửa sổ tàu hỏa trên đường đi Barcelona. Hiện tại cậu ta đang sống ở đó một mình.

“Không biết rồi cậu ta có làm nên cơm cháo gì không nhỉ,” Philip nói.

Anh cảm thấy hứng thú với khía cạnh con người trong cuộc đấu tranh nhằm diễn đạt một điều gì đó vốn vô cùng mơ hồ trong tâm trí đến mức khiến họa sĩ trở nên bệnh hoạn và cáu bẳn. Philip lờ mờ cảm nhận được rằng bản thân mình cũng đang rơi vào hoàn cảnh tương tự, chỉ có điều với anh, thứ làm anh bối rối chính là cách điều khiển cả cuộc đời mình. Đó chính là phương tiện để anh tự thể hiện bản thân, và anh phải làm gì với nó thì hãy còn chưa rõ. Nhưng anh chẳng có thời gian để tiếp tục chuỗi suy nghĩ đó, bởi Lawson đã tuôn ra một tràng kể lể thật thà về mối tình của mình với Ruth Chalice. Ả ta đã bỏ rơi cậu ta để theo một sinh viên trẻ vừa từ nước Anh sang, và đang cư xử một cách vô cùng trơ trẽn. Lawson thực sự nghĩ rằng ai đó nên can thiệp và cứu lấy chàng trai trẻ tội nghiệp ấy. Ả ta sẽ hủy hoại đời cậu ta mất. Philip lờ mờ nhận ra rằng nỗi uất hận lớn nhất của Lawson không phải là gì khác ngoài việc cuộc chia tay lại diễn ra ngay giữa lúc cậu ta đang dở tay vẽ một bức chân dung.

“Phụ nữ chẳng có chút cảm nhận thực sự nào về nghệ thuật cả,” cậu ta nói. “Họ chỉ làm ra vẻ thế thôi.” Nhưng rồi cậu ta kết luận với vẻ khá triết lý: “Dù sao thì, tôi cũng vẽ được bốn bức chân dung của ả, và tôi cũng chẳng chắc bức cuối cùng tôi đang vẽ có bao giờ thành công nổi không nữa.”

Philip thầm ganh tị với cách giải quyết nhẹ nhàng mà người họa sĩ dành cho những rắc rối tình cảm của mình. Cậu ta đã trải qua mười tám tháng trời khá vui vẻ, vớ được một người mẫu tuyệt vời mà chẳng tốn một xu, rồi chia tay ả vào phút cuối mà chẳng hề mang trong lòng nỗi đau đớn nào to tát.

“Thế còn Cronshaw thì sao?” Philip hỏi.

“Ồ, hắn ta tiêu đời rồi,” Lawson đáp, với sự nhẫn tâm vô tư lự đặc trưng của tuổi trẻ. “Hắn sẽ chết trong sáu tháng nữa thôi. Hắn bị viêm phổi vào mùa đông năm ngoái. Hắn nằm viện Anh quốc tận bảy tuần, và khi xuất viện, bác sĩ bảo con đường sống duy nhất của hắn là phải bỏ rượu.”

“Tội nghiệp thật,” Philip, một kẻ vốn kiêng khem chuyện rượu chè, mỉm cười nói.

“Hắn cũng nhịn được một thời gian. Hắn vẫn hay la cà đến quán Lilas, làm sao mà dứt ra được, nhưng hắn chỉ uống sữa nóng pha hoa cam thôi, và hắn chán ngắt như con gián.”

“Tôi đoán là cậu không đời nào bỏ qua cơ hội để châm chọc hắn ta.”

“Ồ, tự hắn thừa biết mà. Cách đây ít lâu hắn lại nốc whiskey trở lại. Hắn bảo mình đã quá già để mà tu tâm dưỡng tính. Hắn thà được hạnh phúc trong sáu tháng rồi chết quách đi cho rồi còn hơn là cứ lai rai lê lết thêm năm năm nữa. Với lại tôi nghĩ dạo này hắn nghèo rớt mồng tơi. Cậu biết đấy, hắn chẳng kiếm được xu cắc nào trong suốt thời gian nằm viện, hành hạ hắn suốt thời gian qua là con mụ đàn bà hư hỏng đang sống chung với hắn.”

“Tôi còn nhớ, lần đầu tiên gặp hắn, tôi đã vô cùng ngưỡng mộ,” Philip nói. “Tôi cứ nghĩ hắn thật tuyệt vời. Thật là phát nôn khi những thứ đạo đức giả tạo, tầm thường của tầng lớp trung lưu lại cứ thế thắng thế.”

“Dĩ nhiên hắn là một tên đốn mạt. Sớm muộn gì hắn chẳng chuốc lấy đường cùng,” Lawson nói.

Philip cảm thấy chạnh lòng vì Lawson không tài nào nhìn ra được sự bi thảm trong hoàn cảnh đó. Đương nhiên đó là quy luật nhân quả, nhưng chính cái tính tất yếu khi sự việc này nối tiếp sự việc kia mới là toàn bộ bi kịch của cuộc đời.

“Ồ, suýt quên mất,” Lawson nói. “Ngay sau khi cậu đi, hắn có gửi cho cậu một món quà. Tôi cứ nghĩ cậu sẽ quay lại nên chẳng bận tâm đến nó, và rồi tôi cũng thấy chẳng đáng để gửi qua đấy; nhưng nó sẽ được chuyển sang Luân Đôn cùng với số đồ đạc còn lại của tôi, và hôm nào cậu cứ ghé qua xưởng vẽ của tôi mà lấy nếu muốn.”

“Cậu vẫn chưa nói cho tôi biết đó là cái gì cơ mà.”

“Ồ, chỉ là một mảnh thảm rách rưới thôi. Tôi chẳng nghĩ nó đáng giá xu nào đâu. Có lần tôi hỏi hắn rốt cuộc gửi cái thứ bẩn thỉu đấy làm quái gì. Hắn bảo hắn nhìn thấy nó ở một cửa hàng trên phố Rue de Rennes và mua với giá mười lăm franc. Xem ra đó là một tấm thảm Ba Tư. Hắn nói cậu từng hỏi hắn ý nghĩa của cuộc đời là gì và đó chính là câu trả lời. Nhưng lúc đó hắn say mèm.”

Philip phì cười.

“À vớ vẩn thật, tôi biết rồi. Tôi cứ lấy nó. Đó là một trò tiêu khiển ưa thích của hắn. Hắn bảo tôi phải tự mình tìm lấy câu trả lời, bằng không thì câu trả lời ấy cũng chẳng có nghĩa lý gì cả.”