Philip thấy cuộc sống ở Paris không hề rẻ như cậu từng lầm tưởng, và đến tháng Hai, cậu đã tiêu sạch phần lớn số tiền mang theo khi khởi hành. Cậu quá kiêu hãnh để cầu cứu người giám hộ, cũng chẳng muốn dì Louisa biết rằng mình đang túng thiếu, bởi cậu chắc chắn dì sẽ cố gắng gửi cho cậu chút ít từ tiền riêng của mình, trong khi cậu thừa biết dì khó khăn đến nhường nào. Chỉ ba tháng nữa thôi là cậu sẽ thành niên và được thừa kế khối gia tài nhỏ bé của mình. Cậu đành xoay sở qua khoảng thời gian này bằng cách bán dần mấy món đồ trang sức ít ỏi thừa kế từ người cha quá cố.

Khoảng thời gian này, Lawson gợi ý rằng hai người nên thuê một xưởng họa nhỏ đang bỏ trống trên một con phố rẽ ra từ Đại lộ Raspail. Giá thuê rất rẻ. Nơi đó có kèm theo một căn phòng nhỏ có thể dùng làm phòng ngủ; và vì Philip bận đến lớp mỗi sáng nên Lawson có thể thoải mái sử dụng xưởng họa mà không bị làm phiền; sau khi lang thang từ trường nghệ thuật này sang trường nghệ thuật khác, Lawson đã đi đến kết luận rằng anh ta làm việc một mình là hiệu quả nhất, và dự tính sẽ thuê người mẫu ba hoặc bốn ngày một tuần. Ban đầu, Philip còn ngần ngại vì tốn kém, nhưng sau khi tính toán kỹ lưỡng, họ thấy rằng (vì quá khao khát có một xưởng vẽ riêng nên họ đã nhẩm tính rất thực dụng) chi phí cũng không cao hơn là mấy so với việc ở khách sạn. Dù tiền thuê nhà và tiền dọn dẹp của người gác cổng có đắt hơn một chút, họ sẽ tiết kiệm được khoản bữa sáng vì có thể tự pha chế lấy.

Một hoặc hai năm trước, Philip chắc chắn sẽ từ chối ở chung phòng với bất kỳ ai, bởi cậu vốn rất mặc cảm về chiếc chân tật nguyền của mình; nhưng cái nhìn bệnh hoạn ấy của cậu đang dần phai nhạt: ở Paris, chuyện đó dường như chẳng có gì to tát, và dẫu bản thân cậu chưa bao giờ quên điều đó dù chỉ một giây, cậu cũng không còn cảm thấy những người xung quanh cứ mãi săm soi nó nữa.

Họ dọn vào ở, mua lấy hai chiếc giường, một cái chậu rửa mặt, vài chiếc ghế, và lần đầu tiên cảm nhận được sự hồi hộp của quyền sở hữu. Họ phấn khích đến nỗi vào đêm đầu tiên được ngủ trong một nơi mà họ có thể gọi là nhà, cả hai nằm thức trò chuyện mãi cho đến ba giờ sáng; và hôm sau, việc tự tay nhóm lửa, pha cà phê rồi cứ thế mặc đồ ngủ thưởng thức lại thú vị đến mức Philip gần mười một giờ mới tới xưởng của Amitrano. Cậu đang có tâm trạng vô cùng phấn ch phí. Cậu gật đầu chào Fanny Price.

“Cậu dạo này thế nào?” cậu vui vẻ hỏi.

“Thì liên quan gì đến cậu?” cô đáp gọn lỏn.

Philip phì cười.

“Đừng có mà chớp lấy cơ hội mắng mỏ tôi thế chứ. Tôi chỉ định tỏ ra lịch sự thôi mà.”

“Tôi không cần sự lịch sự của cậu.”

“Cậu nghĩ việc gây sự với cả tôi nữa thì đáng lắm sao?” Philip ôn tồn hỏi. “Bản thân cậu vốn đã chẳng có mấy ai chịu nói chuyện cùng rồi còn gì.”

“Đó là chuyện của tôi, đúng không?”

“Chắc chắn rồi.”

Cậu bắt đầu làm việc, mơ hồ tự hỏi tại sao Fanny Price lại cứ thích cư xử khó ưa đến thế. Cậu đi đến kết luận rằng cậu cực kỳ ghét cô ta. Ai cũng vậy cả thôi. Người ta chỉ vì sợ cái lưỡi độc địa của cô ta nên mới đối xử nhã nhặn, chứ trước mặt hay sau lưng, cô ta toàn thốt ra những lời kinh khủng. Nhưng Philip đang cảm thấy quá hạnh phúc nên chẳng muốn đến cả cô Price cũng giữ mối ác cảm với mình. Cậu bèn dùng lại cái chiêu thức trước đây từng nhiều lần thành công trong việc xoa dịu cơn giận của cô.

“Này, ước gì cậu qua xem thử bức tranh của tôi. Tôi đang kẹt rắc rối to rồi đây.”

“Cảm ơn nhiều nhé, nhưng thời gian của tôi còn có khối việc đáng làm hơn.”

Philip ngạc nhiên trân trân nhìn cô, bởi việc duy nhất mà người ta có thể chắc chắn cô ta sẽ làm với sự hào hứng tột độ chính là đưa ra lời khuyên. Cô ta nhanh chóng nói tiếp bằng một giọng trầm thấp, hằn học đầy căm phẫn.

“Bây giờ Lawson đi rồi nên cậu tưởng có thể bấu víu vào tôi chứ gì. Cảm ơn nhiều nhé. Đi tìm người khác mà nhờ giúp đỡ ấy. Tôi không thèm nhặt lại đồ thừa của người khác đâu.”

Lawson có bản năng của một nhà giáo; bất cứ khi nào phát hiện ra điều gì mới, anh ta đều háo hức truyền đạt lại; và vì dạy học với niềm say mê nên những lời anh ta nói ra đều rất hữu ích. Philip, chẳng mảy may suy nghĩ gì, đã quen ngồi ngay bên cạnh Lawson; cậu chưa từng nghĩ rằng Fanny Price đang bị lòng ghen tuông gặm nhấm, và vẫn luôn âm thầm theo dõi việc cậu tiếp nhận sự chỉ bảo của người khác với nỗi căm giận ngày càng dâng cao.

“Hồi mới chân ướt chân ráo đến đây chẳng quen ai, cậu mừng rỡ biết bao khi có tôi bên cạnh,” cô ta cay đắng nói, “vậy mà hễ cứ kết bạn được với người khác là cậu lại vứt xó tôi đi, như một chiếc găng tay cũ” — cô ta đắc ý lặp lại phép ẩn dụ cũ rích ấy — “như một chiếc găng tay cũ. Thôi được, tôi chẳng thèm chấp, nhưng đừng hòng có lần thứ hai tôi để người ta dắt mũi.”

Lời cô ta nói phảng phất chút ít sự thật, và điều đó khiến Philip nổi giận đến mức bật ra câu trả lời đầu tiên xuất hiện trong đầu.

“Cho tôi xin cái đấy, tôi chỉ xin lời khuyên vì thấy cậu thích thế thôi.”

Cô ta hít một hơi nghẹn ngào và tung về phía cậu cái nhìn đầy đau đớn. Rồi hai giọt nước mắt lăn dài trên má. Trông cô ta vừa phờ phạc vừa kệch cỡm. Philip chẳng hiểu thái độ mới mẻ này ngầm ẩn ý điều gì, đành quay lại với công việc của mình. Cậu cảm thấy bất an và cắn rứt lương tâm; nhưng cậu không dám đến gặp cô để nói lời xin lỗi nếu chẳng may mình đã làm cô tổn thương, bởi cậu sợ cô ta sẽ chớp lấy cơ hội đó để sỉ nhục mình. Suốt hai, ba tuần liền, cô ta chẳng thèm ngó ngàng đến cậu, và sau khi qua được cái cảm giác khó chịu vì bị cô ta phớt lờ, Philip lại thấy nhẹ nhõm phần nào khi thoát khỏi một mối quan hệ phức tạp nhường ấy. Cậu từng có chút bối rối trước cái vẻ bề trên như thể sở hữu cậu mà cô ta áp đặt. Quả là một người đàn bà kỳ lạ. Ngày nào cô ta cũng có mặt ở xưởng vẽ lúc tám giờ, sẵn sàng bắt tay vào việc ngay khi người mẫu vào vị trí; cô ta chăm chỉ làm việc, chẳng nói năng gì với ai, vật lộn hàng giờ liền với những khó khăn chẳng thể vượt qua, và cứ thế ngồi lì cho đến khi đồng hồ điểm mười hai giờ trưa. Tác phẩm của cô ta quả thực vô vọng. Trong đó chẳng có lấy chút ti Hoài niệm nào dẫu là nhỏ nhất về cái sự tầm thường mà hầu hết các học viên trẻ đều có thể đạt được sau vài tháng trời luyện tập. Ngày nào cô ta cũng mặc đúng một chiếc váy nâu xấu xí, với lớp bùn khô từ trận mưa hôm trước vẫn bám đầy gấu áo và những chỗ rách rưới mà Philip từng để ý thấy từ lần đầu gặp mặt vẫn chưa hề được vá víu.

Nhưng rồi có một hôm, cô ta tiến lại gần cậu, mặt đỏ bừng và ngỏ ý muốn nói chuyện với cậu sau giờ làm.

“Được chứ, bao nhiêu lâu cũng được,” Philip mỉm cười. “Tớ sẽ ở lại đợi đến mười hai giờ.”

Cậu bước đến chỗ cô khi buổi làm việc đã kết thúc.

“Cậu đi bộ với tôi một đoạn nhé?” cô nói, ngượng ngùng quay mặt đi chỗ khác.

“Được thôi.”

Họ lặng lẽ bước đi trong hai, ba phút.

“Cậu có nhớ những gì cậu nói với tôi hôm nọ không?” lúc bấy giờ cô ta mới đột ngột hỏi.

“Ôi thôi nào, đừng cãi nhau nữa chứ,” Philip nói. “Thực sự chẳng đáng đâu.”

Cô hít một hơi thật nhanh và đầy đau đớn.

“Tôi không muốn cãi nhau với cậu. Cậu là người bạn duy nhất tôi có ở Paris. Tôi cứ tưởng cậu quý tôi chứ. Tôi cảm thấy giữa chúng ta có một sợi dây liên kết nào đó. Tôi bị thu hút bởi cậu—cậu biết tôi đang nói gì mà, cái chân thọt của cậu ấy.”

Philip đỏ bừng mặt và theo bản năng cố gắng bước đi mà không bị què. Cậu không thích bất cứ ai nhắc đến khiếm khuyết của mình. Cậu thừa hiểu ý của Fanny Price. Cô ta vừa xấu xí vừa thô kệch, và chính vì cậu bị tật nguyền nên giữa họ mới có một sự đồng cảm nhất định. Cậu vô cùng tức giận nhưng cố nén để không thốt nên lời.

“Cậu bảo cậu chỉ xin lời khuyên của tôi để làm tôi vui thôi à. Cậu không nghĩ tranh của tôi tốt chút nào sao?”

“Tớ chỉ mới thấy tranh của cậu ở chỗ Amitrano. Thật sự rất khó để đánh giá qua mỗi việc đó.”

“Tôi đang tự hỏi không biết cậu có muốn qua xem những tác phẩm khác của tôi không. Tôi chưa từng cho ai xem chúng bao giờ. Tôi rất muốn khoe chúng với cậu.”

“Cậu tốt quá. Tớ rất muốn xem.”

“Tôi ở ngay gần đây thôi,” cô thanh minh. “Cậu chỉ mất chừng mười phút đi bộ.”

“Ồ, được chứ,” cậu đáp.

Họ đang đi dọc theo đại lộ, cô rẽ vào một con phố nhỏ, rồi dẫn cậu vào một con phố khác, nghèo nàn hơn nữa, với những cửa hàng rẻ tiền ở tầng trệt, và cuối cùng thì dừng lại. Họ leo hết tầng cầu thang này đến tầng cầu thang khác. Cô mở khóa cửa, và cả hai bước vào một căn gác xép nhỏ xíu với mái nhà dốc đứng cùng một ô cửa sổ nhỏ. Căn phòng đóng kín và sực nức mùi ẩm mốc. Dù trời rất lạnh nhưng chẳng có lò sưởi cũng chẳng có dấu hiệu nào cho thấy nơi đây từng được sưởi ấm. Chiếc giường chưa dọn. Một chiếc ghế, một cái tủ có ngăn kéo kiêm luôn chỗ rửa mặt, cùng một giá vẽ rẻ tiền là toàn bộ đồ đạc. Nơi này vốn dĩ đã nhếch nhác rồi, nhưng mớ hỗn độn và bề bộn lại càng khiến người ta thêm phần ghê tởm. Trên bệ lò sưởi, vương vãi sơn và cọ vẽ, là một cái cốc, một chiếc đĩa bẩn và một ấm pha trà.

“Nếu cậu đứng dịch sang bên đó, tôi sẽ nhấc đống này lên ghế để cậu dễ nhìn hơn.”

Cô cho cậu xem chừng hai mươi bức tranh sơn dầu cỡ nhỏ, khoảng mười tám nhân mười hai. Cô lần lượt đặt chúng lên ghế, dõi theo nét mặt cậu; Philip gật đầu khi nhìn qua từng bức.

“Cậu thích chúng thật chứ?” một lát sau, cô lo lắng hỏi.

“Tớ muốn xem hết một lượt đã,” cậu đáp. “Rồi chúng ta sẽ nói chuyện sau.”

Cậu đang tự thu gom lại sự bình tĩnh của mình. Cậu đang hoảng loạn tột độ. Cậu chẳng biết phải nói gì nữa. Không chỉ vì tranh vẽ hỏng, hay vì màu sắc được bôi trét một cách nghiệp dư bởi kẻ chẳng có chút năng khiếu thẩm mỹ nào; mà ở đó hoàn toàn không có lấy một nỗ lực nắm bắt sắc độ, còn luật viễn cảnh thì kỳ quái đến lố bịch. Trông chúng chẳng khác nào tác phẩm của một đứa trẻ năm tuổi, nhưng chí ít một đứa trẻ còn có sự ngây thơ và biết đâu còn cố gắng vẽ lại những gì chúng nhìn thấy; đằng nào đây lại là sản phẩm của một tâm hồn dung tục, chứa đầy những ký ức về những bức tranh rẻ tiền. Philip nhớ ra rằng cô từng hào hứng bàn về Monet và trường hợp phái ấn tượng, nhưng thứ bày ra trước mắt cậu đây lại chỉ mang những truyền thống tồi tệ nhất của Viện Hàn lâm Hoàng gia.

“Đấy,” cuối cùng cô nói, “hết rồi đấy.”

Philip chẳng phải kẻ thánh thiện gì cho cam để mà chưa từng nói dối, nhưng việc thốt ra một lời nói dối to tát và có chủ ý đối với cậu thực sự rất khó khăn, và mặt cậu đỏ bừng lên khi đáp:

“Tớ thấy chúng thực sự rất tuyệt.”

Một chút ửng hồng thoáng hiện trên đôi gò má bệnh tật của cô, và cô mỉm cười nhẹ.

“Cậu không cần phải khen thế đâu nếu không thực sự nghĩ vậy. Tôi muốn nghe sự thật cơ.”

“Nhưng tớ nghĩ thế thật mà.”

“Cậu không có lời bình phẩm nào sao? Thế nào cũng phải có vài bức cậu thích hơn những bức khác chứ.”

Philip bất lực đảo mắt nhìn quanh. Cậu bắt gặp một bức phong cảnh, một khung cảnh nên thơ điển hình của dân nghiệp dư: chiếc cầu cũ kỹ, ngôi nhà phủ đầy dây leo và bờ cỏ xanh rờn.

“Tớ thì tất nhiên chẳng dám nhận là am hiểu gì về hội họa,” cậu nói. “Nhưng tớ không chắc lắm về sắc độ của góc này.”

Mặt cô sầm lại và nhanh chóng vớ lấy bức tranh úp ngược ra sau.

“Tôi chẳng hiểu sao cậu lại chọn đúng bức đó để chê bai nữa. Đó là tác phẩm tuyệt nhất tôi từng vẽ đấy. Tôi dám chắc sắc độ của mình hoàn toàn chuẩn xác. Thứ đó thì chẳng ai dạy nổi ai đâu, hoặc là cậu hiểu về sắc độ, hoặc là không thôi.”

“Tớ thấy tất cả đều rất tuyệt mà,” Philip lặp lại.

Cô ngắm nhìn chúng với vẻ đầy tự mãn.

“Tôi nghĩ chúng chẳng có gì phải hổ thẹn cả.”

Philip nhìn đồng hồ.

“Này, trời muộn mất rồi. Cậu có đồng ý để tớ mời cậu bữa trưa nhẹ không?”

“Bữa trưa của tôi đang đợi sẵn ở đây rồi.”

Philip chẳng thấy bóng dáng bữa trưa đâu cả, nhưng thầm đoán có lẽ người gác cổng sẽ mang lên sau khi cậu rời đi. Cậu đang vội vã muốn chuồn lẹ. Mùi ẩm mốc trong căn phòng khiến đầu cậu bắt đầu đau như búa bổ.