Thứ Bảy. Đó là ngày anh đã hứa trả tiền cho bà chủ nhà. Cả tuần qua anh cứ mong ngóng có điều gì đó khởi sắc, nhưng công việc thì vẫn chẳng tìm ra. Chưa từng lâm vào thế đường cùng thế này bao giờ, anh bàng hoàng đến mức không biết phải làm sao. Trong sâu thẫm trí óc, anh vẫn có cảm giác toàn bộ chuyện này chỉ là một trò đùa vô lý. Trong túi anh chỉ còn vài đồng xu lẻ; quần áo có thể thiếu anh cũng đã bán sạch; anh còn mấy cuốn sách cùng vài món đồ linh tinh có thể bán được một hai shilling, nhưng bà chủ nhà cứ để mắt đến từng cử động của anh: anh sợ nếu cầm thêm bất cứ thứ gì ra khỏi phòng thì bà ta sẽ chặn lại. Cách duy nhất là thú nhận với bà rằng anh không thể trả tiền. Nhưng anh không đủ can đảm. Lúc ấy là giữa tháng Sáu, đêm đẹp và ấm áp. Anh quyết định ở lại bên ngoài. Anh bước chậm rãi dọc theo bờ kè Chelsea vì dòng sông bình lặng và êm đềm, đi cho đến khi mệt nhoài rồi ngồi xuống một băng ghế gật gù. Anh không biết mình đã ngủ bao lâu; anh giật mình tỉnh dậy, mơ thấy mình bị một viên cảnh sát lay gọi bảo đi chỗ khác; nhưng khi mở mắt ra, anh chỉ thấy có một mình. Anh lại bước đi, chẳng biết để làm gì, và cuối cùng đến Chiswick, nơi anh lại thiếp đi lần nữa. Rồi mặt băng ghế cứng nhắc làm anh tỉnh giấc. Đêm dường như dài đằng đẵng. Anh run rẩy. Một nỗi tủi sầu bao trùm lấy tâm trí; anh chẳng biết trần đời này mình phải làm gì nữa: anh thấy xấu hổ vì phải ngủ gục ngoài bờ kè; chuyện đó có vẻ nhục nhã một cách kỳ lạ, làm mặt anh nóng bừng lên trong bóng tối. Anh nhớ lại những câu chuyện từng nghe về những kẻ lâm vào cảnh này, trong đó có cả sĩ quan, linh mục, và những người từng tốt nghiệp đại học: anh tự hỏi liệu rồi mình có trở thành một trong số họ, xếp thành hàng dài để nhận từng bát súp từ hội từ thiện hay không. Thà tự tử còn hơn. Anh không thể tiếp tục thế này được nữa: Lawson chắc chắn sẽ giúp khi biết anh đang lâm vào cảnh ngặt nghèo đến mức nào; thật vô lý khi lại để sự tự ái ngăn mình tìm kiếm sự trợ giúp. Anh tự hỏi tại sao mình lại ngã một cú đau đến thế. Anh đã luôn cố gắng làm những gì mình cho là tốt nhất, vậy mà mọi chuyện cứ hỏng bét. Anh từng giúp đỡ mọi người khi có thể, anh đâu thấy mình ích kỷ hơn bất kỳ ai khác, thật bất công đến tàn nhẫn khi anh lại bị dồn vào bước đường cùng này.
Nhưng nghĩ mãi cũng chẳng giải quyết được gì. Anh lại tiếp tục bước đi. Trời đã hửng sáng: dòng sông tuyệt đẹp trong tĩnh lặng, và ánh bình minh sớm mang một nét gì đó thật huyền bí; thời tiết hứa hẹn sẽ rất đẹp, bầu trời ửng sáng lúc rạng đông không một gợn mây. Anh cảm thấy kiệt sức, cơn đói cồn cào cào xé ruột gan, nhưng anh không thể ngồi yên một chỗ; anh lúc nào cũng nơm nớp sợ bị cảnh sát đến hạch hỏi. Anh sợ nát mặt vì sự nhục nhã đó. Cảm thấy mình bẩn thỉu, anh chỉ thèm được rửa mặt mũi cho sạch sẽ. Cuối cùng, anh nhận ra mình đã đến Hampton Court. Anh cảm thấy nếu không ăn chút gì đó thì mình sẽ khóc mất. Anh chọn một quán ăn bình dân rồi bước vào; mùi thức ăn nóng hổi bốc lên làm anh hơi buồn nôn: anh định ăn thứ gì đó đủ dinh dưỡng để cầm hơi cho cả ngày, nhưng dạ dày anh lại dội ngược ra khi nhìn thấy đồ ăn. Anh uống một tách trà và ăn ít bánh mì phết bơ. Lúc ấy anh mới nhớ ra hôm nay là Chủ nhật và mình có thể đến nhà gia đình Athelny; anh nghĩ đến món bò nướng và bánh pudding Yorkshire mà họ sẽ ăn; nhưng anh đang mệt rã rời, chẳng còn tâm trí đâu để đối diện với một gia đình ồn ào, hạnh phúc. Anh thấy u uất và khốn khổ. Anh chỉ muốn được ở một mình. Anh quyết định sẽ vào khu vườn của cung điện và nằm nghỉ. Xương tủy anh đau nhức. Biết đâu anh lại tìm được một cần bơm nước để rửa tay chân, mặt mũi và uống chút gì đó; anh đang khát khô cả cổ; và giờ khi không còn thấy đói nữa, anh lại nghĩ đến những thảm cỏ, thảm hoa và những vòm cây cổ thụ rợp bóng mát với một niềm vui thích. Anh cảm thấy ở đó mình có thể suy nghĩ chín chắn hơn về những việc cần làm. Anh nằm trên cỏ, dưới bóng râm, và châm tẩu thuốc. Để tiết kiệm, từ lâu anh đã tự giới hạn mình chỉ hút hai tẩu một ngày; giờ đây anh thấy thật may mắn vì bao thuốc của mình vẫn còn đầy. Anh không hiểu người ta sẽ sống sao khi trong túi chẳng còn một đồng. Một lúc sau, anh thiếp đi. Khi tỉnh dậy thì trời đã gần trưa, anh nghĩ mình phải sớm quay về London để có mặt ở đó vào sáng sớm mai nhằm ứng tuyển theo các tin tuyển dụng triển vọng. Anh nghĩ đến người chú của mình, người từng bảo sẽ để lại cho anh chút tài sản ít ỏi sau khi qua đời; Philip hoàn toàn không biết số tiền đó là bao nhiêu: chắc cũng chẳng quá vài trăm bảng. Anh tự hỏi liệu mình có thể thế chấp tài sản thừa kế tương lai đó để vay tiền hay không. Nhưng không có sự đồng ý của ông lão thì chịu, mà điều đó thì đời nào ông chịu cho.
“Cách duy nhất mình có thể làm là ráng cầm cự bằng mọi giá cho đến khi ông ấy mất.”
Philip tính nhẩm tuổi của chú mình. Vị Mục sư xứ Blackstable đã hơn bảy mươi tuổi. Ông bị viêm phế quản mãn tính, nhưng nhiều người già cũng mắc bệnh đó mà vẫn sống thọ vô cùng. Trong khi chờ đợi, nhất định phải có chuyển biến gì đó chứ; Philip không sao thoát khỏi cảm giác rằng tình cảnh của mình hiện tại hoàn toàn khác thường; những người thuộc tầng lớp của anh đâu có đến mức chết đói. Chính vì không thể tin nổi thực tế mà mình đang trải qua nên anh mới chưa gục ngã hoàn toàn trước sự tuyệt vọng. Anh quyết định sẽ hỏi vay Lawson nửa đồng sovereign. Anh ở lại trong vườn suốt cả ngày, mỗi khi thấy quá đói lại lôi tẩu ra hút; anh không định ăn bất cứ thứ gì cho đến khi lên đường quay lại London: quãng đường rất xa và anh phải giữ sức cho chuyến đi đó. Anh bắt đầu đi khi thời tiết bắt đầu dịu mát, và lại ngủ trên các băng ghế mỗi khi thấy mệt. Không ai quấy rền anh. Đến ga Victoria, anh rửa mặt mũi, chải chuốt lại bản thân, cạo râu, rồi dùng chút trà cùng bánh mì phết bơ; trong lúc ăn, anh tranh thủ đọc cột tin tuyển dụng trên tờ báo buổi sáng. Khi lướt mắt qua các dòng tin, ánh mắt anh dừng lại ở một thông báo tuyển nhân viên bán hàng cho bộ phận ‘chăn ga gối đệm’ của một cửa hàng bách hóa nổi tiếng. Tim anh bất giác thắt lại một chút, bởi với những định kiến của tầng lớp trung lưu, việc phải đi làm nhân viên bán hàng nghe thật tồi tệ; nhưng rồi anh nhún vai, dù sao thì còn gì để mất nữa đâu? Anh quyết định cứ thử vận may xem sao. Anh có một cảm giác kỳ lạ rằng bằng cách chấp nhận mọi sự nhục nhã, thậm chí chủ động đối mặt với nó, anh đang ép số phận phải sang trang. Khi có mặt tại gian hàng vào lúc chín giờ với cảm giác ngượng ngùng khủng kíp, anh thấy đã có rất nhiều người đến trước mình. Họ ở đủ mọi lứa tuổi, từ những cậu bé mười sáu cho đến những người đàn ông bốn mươi; một vài người thầm thì trò chuyện với nhau, nhưng phần lớn đều giữ im lặng; và khi anh bước vào vị trí, những người xung quanh ném về phía anh những ánh nhìn đầy thù hằn. Anh nghe thấy một người đàn ông nói:
“Điều duy nhất tôi mong đợi là nhận được lời từ chối đủ sớm để còn kịp đi tìm chỗ khác.”
Người đàn ông đứng cạnh liếc nhìn Philip rồi hỏi:
“Có kinh nghiệm gì chưa?”
“Chưa,” Philip đáp.
Người đó khựng lại một chút rồi nhận xét: “Đến mấy tiệm nhỏ hơn cũng chẳng buồn tiếp chú mày sau giờ nghỉ trưa đâu nếu không có hẹn trước.”
Philip quan sát các nhân viên bán hàng. Người thì đang trải các xấp vải hoa và vải thô, còn những người khác, theo lời người đứng bên cạnh kể, thì đang chuẩn bị các đơn hàng từ tỉnh lẻ gửi qua đường bưu điện. Khoảng chín giờ mười lăm, quản lý mảng thu mua xuất hiện. Anh nghe một trong những người đang đợi nói với người bên cạnh rằng đó là ông Gibbons. Ông ta trung niên, dáng người thấp và béo mập, với bộ râu đen và mái tóc tối màu thô ráp. Cử chỉ của ông ta rất nhanh nhẹn, nét mặt toát lên vẻ khôn khéo. Ông ta đội mũ lụa cao bồi, mặc áo khoác dài, trên ve áo cài một bông phong lữ trắng surrounded bởi vài chiếc lá. Ông ta bước vào phòng làm việc của mình và để ngỏ cửa; căn phòng rất nhỏ, trong góc chỉ kê một chiếc bàn nắp cuộn kiểu Mỹ, một tủ sách và một chiếc tủ nhỏ. Những người đứng bên ngoài lặng lẽ nhìn ông ta tháo bông phong lữ khỏi áo rồi cắm vào một hũ mực đầy nước. Việc cài hoa trong giờ làm việc là vi phạm quy định.
Trong ngày, những nhân viên trong bộ phận muốn lấy lòng sếp đều tấm tắc khen bông hoa.
“Tôi chưa từng thấy bông nào đẹp thế này,” họ nói, “không biết có phải tự tay sếp trồng không?”
“Đúng thế đấy,” ông ta mỉm cười, một tia tự hào lóe lên trong đôi mắt tinh anh.
Ông ta tháo mũ, thay áo khoác, lướt qua đống thư từ rồi nhìn về phía những người đang chờ gặp mình. Ông ra hiệu nhẹ bằng một ngón tay, và người đầu tiên trong hàng bước vào phòng. Họ lần lượt nối đuôi nhau đi qua trước mặt ông và trả lời các câu hỏi. Ông đặt câu hỏi rất ngắn gọn, mắt không rời khỏi mặt người ứng tuyển.
“Bao nhiêu tuổi? Kinh nghiệm thế nào? Tại sao lại nghỉ việc cũ?”
Ông nghe các câu trả lời mà không biểu lộ chút cảm xúc nào. Đến lượt Philip, anh cảm thấy ông Gibbons hình như đang soi xét mình một cách kỳ lạ. Quần áo của Philip gạt bỏ sự cũ kỹ thì vẫn gọn gàng và khá tươm tấp. Trông anh có phần khác biệt so với những người còn lại.
“Kinh nghiệm?”
“Tôi e là mình chưa có,” Philip nói.
“Không được.”
Philip bước ra khỏi phòng làm việc. Thử thách vừa rồi ít cay đắng hơn anh tưởng rất nhiều, đến mức anh chẳng thấy thất vọng mấy. Anh khó lòng hy vọng sẽ xin được việc ngay trong lần thử đầu tiên. Anh vẫn giữ tờ báo và giờ lại giở ra xem cột tuyển dụng: một cửa hàng ở Holborn cũng đang cần nhân viên bán hàng, và anh tìm đến đó; nhưng khi đến nơi, anh mới biết đã có người được nhận. Nếu hôm nay muốn có cái bỏ vào bụng, anh phải đến xưởng vẽ của Lawson trước giờ anh ấy đi ăn trưa, thế là anh đi dọc theo đường Brompton để đến Yeoman’s Row.
“Này, tớ đang kẹt tiền quá cho đến cuối tháng,” anh nói ngay khi có cơ hội. “Cậu có thể cho tớ vay nửa sovereign được không?”
Thật không thể tin nổi việc ngửa tay xin tiền lại khó khăn đến thế đối với anh; anh nhớ lại cái cách thản nhiên, tưởng chừng như đang ban phát ân huệ, mà những gã ở bệnh viện đã bòn rút những khoản tiền nhỏ từ anh mà chẳng hề có ý định trả lại.
“Được ngay thôi,” Lawson nói.
Nhưng khi thò tay vào túi, anh ta mới phát hiện mình chỉ còn đúng tám shilling. Tim Philip thắt lại.
“Ồ vậy à, cho tớ mượn năm bob thôi cũng được?” anh nói với vẻ bâng quơ.
“Cầm lấy này.”
Philip đến nhà tắm công cộng ở Westminster và chi mất sáu pence cho một lượt tắm. Sau đó anh tìm chút gì đó để ăn. Anh chẳng biết phải làm gì với bản thân vào buổi chiều. Anh không muốn quay lại bệnh viện vì sợ có ai đó hỏi han, vả lại anh cũng chẳng còn việc gì ở đó nữa; ở hai ba khoa anh từng làm việc, người ta chắc sẽ thắc mắc tại sao anh không đến, nhưng họ muốn nghĩ sao thì tùy, điều đó chẳng còn quan trọng: anh đâu phải sinh viên đầu tiên bỏ học mà không báo trước. Anh ghé vào thư viện miễn phí, đọc báo cho đến khi chán ngấy, rồi lấy cuốn Những đêm Ả Rập mới của Stevenson ra; nhưng anh nhận ra mình không thể đọc nổi: chữ nghĩa chẳng còn chút ý nghĩa nào với anh, và anh cứ mải miết chìm đắm trong sự bất lực của chính mình. Anh cứ nghĩ đi nghĩ lại cùng những điều ấy, và sự u uẩn đó khiến đầu anh đau nhức. Cuối cùng, thèm khát chút không khí lành lạnh, anh đi vào Green Park rồi nằm dài trên cỏ. Anh nghĩ về dị tật của mình trong sự chua chát, chính nó đã khiến anh không thể tham gia chiến trường. Anh thiếp đi và mơ thấy chân mình đột nhiên lành lặn, đang chiến đấu ở Mũi Hảo Vọng trong một trung đoàn Kỵ binh; những hình ảnh từng xem trên các tờ báo họa báo đã làm chất liệu cho trí tưởng tượng của anh; anh thấy mình trên vùng đồng cỏ Veldt, khoác lên người bộ quân phục kaki, ngồi cùng những người lính khác quanh đống lửa vào ban đêm. Khi tỉnh dậy, anh thấy trời vẫn còn khá sáng, và một lúc sau anh nghe thấy chuông tháp Big Ben điểm bảy giờ. Anh còn mười hai tiếng đồng hồ phải trải qua mà chẳng có việc gì làm. Anh khiếp sợ cái đêm dài vô tận sắp tới. Bầu trời u ám và anh sợ trời sẽ mưa; anh sẽ phải vào một nhà trọ bình dân để tìm một chỗ ngủ; anh từng thấy người ta treo biển quảng cáo trên các cột đèn ngoài các ngôi nhà ở Lambeth: Giường Tốt sáu pence; anh chưa từng bước chân vào những nơi như thế bao giờ, và hãi hùng cái mùi hôi hám cùng lũ rệp bẩn thỉu. Anh quyết định sẽ ở lại ngoài trời nếu có thể. Anh ở lại trong công viên cho đến khi nơi này đóng cửa rồi bắt đầu lang thang. Anh đã mệt rã rời. Một suy nghĩ chợt lóe lên trong đầu rằng gặp phải một tai nạn lại là may mắn, vì như thế anh sẽ được đưa vào bệnh viện và nằm ở đó, trên một chiếc giường sạch sẽ, suốt nhiều tuần liền. Đến giữa đêm, anh đói đến mức không thể nhịn thêm được nữa, liền ghé vào một xe bán cà phê ở góc Hyde Park, ăn hai củ khoai tây và uống một tách cà phê. Sau đó anh lại đi dạo. Anh cảm thấy quá bồn chồn không thể ngủ được, và nỗi sợ hãi tột cùng bị cảnh sát xua đuổi lại xâm chiếm tâm trí. Anh nhận ra mình bắt đầu nhìn nhận những viên cảnh sát dưới một góc nhìn hoàn toàn mới. Đây đã là đêm thứ ba anh phải ngủ ngoài trời. Thỉnh thoảng anh lại ngồi trên các băng ghế ở Piccadilly và đến gần sáng thì thong dong đi về phía bờ kè Embankment. Anh lắng nghe tiếng chuông tháp Big Ben điểm từng mười lăm phút một, nhẩm tính xem còn bao lâu nữa thì thành phố mới bừng tỉnh. Đến sáng, anh tốn vài đồng xu lẻ để sửa sang bản thân cho tươm tấp, mua một tờ báo để đọc các tin tuyển dụng, rồi lại bắt đầu hành trình tìm kiếm việc làm.
Anh cứ tiếp tục sống như thế trong nhiều ngày liền. Ăn uống quá ít khiến anh bắt đầu cảm thấy yếu ớt và ốm yếu, đến mức chẳng còn đủ năng lượng để tiếp tục đi tìm cái công việc dường như gian gian vô cùng ấy. Giờ đây anh đã quen với việc phải chờ đợi mòn mỏi ở phía sau các cửa hàng để mong có cơ hội được nhận, rồi lại nhận lấy lời từ chối phũ phàng. Anh đi bộ đến khắp các nẻo đường của London để phản hồi các tin tuyển dụng, và anh bắt đầu quen mặt những người cũng đi xin việc thất bại như mình. Một vài người cố làm quen với anh, nhưng anh quá mệt mỏi và khốn khổ nên chẳng thể đáp lại sự thân thiện của họ. Anh không đến tìm Lawson nữa vì vẫn còn nợ anh ta năm shilling. Anh bắt đầu trở nên bàng hoàng đến mức không thể suy nghĩ rõ ràng và chẳng còn mấy bận tâm đến chuyện gì sẽ xảy ra với mình nữa. Anh khóc rất nhiều. Ban đầu anh rất tức giận với bản thân vì điều đó và cảm thấy xấu hổ, nhưng anh nhận ra khóc lóc giúp anh nhẹ lòng hơn, và bằng cách nào đó làm anh bớt thấy đói. Vào những buổi sáng sớm tinh mơ, anh phải chịu đựng cái lạnh cắt da cắt thịt. Có một đêm anh mò về phòng để thay đồ lót; anh lén trốn vào lúc khoảng ba giờ sáng, khi đã chắc chắn mọi người đều đã ngủ say, và lại lẻn ra ngoài lúc năm giờ; anh nằm trên chiếc giường và sự mềm mại của nó khiến anh mê đắp; toàn bộ xương tủy anh đau nhức, và khi nằm đó, anh đắm chìm trong cảm giác êm ái tuyệt vời ấy; nó dễ chịu đến mức anh chẳng muốn chợp mắt chút nào. Anh dần quen với việc thiếu ăn và không còn thấy quá đói nữa, chỉ cảm thấy cơ thể kiệt sức. Trong sâu thẫm tâm trí anh lúc nào cũng chực chờ ý nghĩ tự kết liễu đời mình, nhưng anh đã dùng toàn bộ sức lực còn lại để không xoáy sâu vào đó, vì anh sợ cám dỗ ấy sẽ xâm chiếm lấy anh đến mức anh không thể tự chủ được nữa. Anh liên tục tự nhủ rằng tự tử thật vô lý, vì chắc chắn sắp có điều gì đó xảy ra; anh không sao thoát khỏi ấn tượng rằng tình cảnh của mình quá đỗi phi lý đến mức không thể coi là hoàn toàn nghiêm trọng được; nó giống như một trận ốm mà người ta phải chịu đựng nhưng chắc chắn sẽ hồi phục. Mỗi đêm anh đều thề rằng sẽ không có gì có thể buộc mình phải chịu đựng thêm một đêm như thế này nữa và quyết định sáng hôm sau sẽ viết thư cho chú mình, hoặc cho ông Nixon, vị luật sư, hoặc cho Lawson; nhưng khi thời điểm đến, anh lại không thể buộc mình đưa ra lời thú nhận nhục nhã về sự thất bại hoàn toàn của bản thân. Anh không biết Lawson sẽ đón nhận điều đó thế nào. Trong mối quan hệ bạn bè giữa hai người, Lawson vốn là kẻ bốc đồng còn anh luôn tự hào về sự tỉnh táo của mình. Anh sẽ phải kể lại toàn bộ lịch sử về sự ngu ngốc của bản thân. Anh có một cảm giác bất an rằng Lawson, sau khi giúp đỡ, sẽ ngoảnh mặt làm ngơ với anh. Chú anh và vị luật sư dĩ nhiên sẽ giúp anh chút gì đó, nhưng anh sợ những lời trách mắng của họ. Anh không muốn ai trách mắng mình cả: anh nghiến răng và nhắc lại rằng những gì đã xảy ra là điều tất yếu chỉ vì nó đã xảy ra. Hối hận thật là vô lý.
Những ngày dài đẵng đẵng, và năm shilling Lawson cho mượn cũng chẳng còn cầm cự được bao lâu nữa. Philip mong chờ Chủ nhật đến biết bao để có thể đến nhà Athelny. Anh không biết điều gì đã ngăn cản anh đến đó sớm hơn, ngoại trừ việc anh quá muốn tự mình vượt qua; bởi Athelny, người từng lâm vào những cảnh ngặt nghèo tương tự, là người duy nhất có thể giúp được anh. Có lẽ sau bữa ăn tối, anh có thể lấy hết can đảm để nói với Athelny rằng mình đang gặp khó khăn. Philip lặp đi lặp lại trong đầu vô số lần những gì mình sẽ nói với ông. Anh cực kỳ sợ rằng Athelny sẽ gạt anh đi bằng những câu từ sáo rỗng: điều đó sẽ tồi tệ đến mức anh muốn hoãn lại càng lâu càng tốt việc đưa ông ra thử thách. Philip đã mất hoàn toàn niềm tin vào những người xung quanh.
Tối thứ Bảy trời lạnh và ẩm ướt. Philip phải chịu đựng sự khổ sở tột cùng. Từ giữa trưa thứ Bảy cho đến khi lê bước chân mệt mỏi đến nhà Athelny, anh chẳng có chút gì vào bụng. Anh đã tiêu hai pence cuối cùng vào sáng Chủ nhật để rửa mặt mũi và chải chuốt lại bản thân trong nhà vệ sinh ở ga Charing Cross.
