Weeks thuê hai căn phòng nhỏ ở phía sau nhà bà Erlin, và một phòng được sắp xếp làm phòng khách, đủ thoải mái để anh có thể mời mọi người đến ngồi chơi. Sau bữa tối, có lẽ do bản tính nghịch ngợm hay châm chọc vốn là nỗi thống khổ của bạn bè anh ở Cambridge, Massachusetts, anh thường gọi Philip và Hayward sang trò chuyện. Anh đón tiếp họ với sự lịch thiệp đầy dụng ý và khăng khăng mời họ ngồi vào hai chiếc ghế bành duy nhất trong phòng. Dù bản thân không uống bia, với một sự nhã nhặn mà Philip nhận ra ngay sự mỉa mai trong đó, anh vẫn đặt hai chai bia cạnh khuỷu tay Hayward, và cứ mỗi khi trong lúc tranh luận sôi nổi, tẩu thuốc của Hayward tắt lửa, anh lại khăng khăng châm diêm giúp. Vào thời điểm mới quen, Hayward, với tư cách là thành viên của một trường đại học danh tiếng như vậy, từng tỏ ra bề trên với Weeks, người tốt nghiệp Harvard; và khi câu chuyện tình cờ chuyển sang các nhà bi kịch Hy Lạp, một lĩnh vực mà Hayward cảm thấy mình có thẩm quyền lên tiếng, anh ta đã ra vẻ rằng bổn phận của mình là truyền đạt kiến thức hơn là trao đổi ý kiến. Weeks lắng nghe rất lịch sự, với vẻ khiêm tốn mỉm cười, cho đến khi Hayward nói xong; rồi anh đặt một hoặc hai câu hỏi hiểm hóc, bề ngoài trông vô hại đến mức Hayward chẳng nhận ra cái bẫy mà chúng giăng ra, cứ thế điềm nhiên trả lời; Weeks đưa ra một lời phản đối lịch sự, rồi đính chính một chi tiết thực tế, tiếp đó trích dẫn một nhà bình luận ít tên tuổi người Latinh, rồi viện dẫn một học giả người Đức; và thế là rõ mười mươi rằng anh ta thực chất là một học giả uyên bác. Bằng vẻ dễ dãi mỉm cười và đầy vẻ xin lỗi, Weeks xé tan tành mọi điều Hayward vừa nói; với sự nhã nhặn tỉ mỉ, anh vạch trần sự nông cạn trong học thức của đối phương. Anh chế giễu hắn bằng sự mỉm cười dịu dàng. Philip không sao tránh khỏi việc nhận ra Hayward trông thật ngốc nghếch, thế mà Hayward lại chẳng có lấy chút khôn ngoan để mà ngậm miệng lại; trong cơn bực bội, với lòng tự tin chẳng mảy mai suy suyển, hắn vẫn cố ch cãi: hắn đưa ra những lời quả quyết ngớ ngẩn và Weeks ôn tồn đính chính; hắn suy luận sai lầm và Weeks chứng minh hắn thật lố bịch; cuối cùng Weeks thú nhận rằng mình từng dạy Văn học Hy Lạp ở Harvard. Hayward bật cười khinh miết.

– Lẽ ra tôi phải đoán được chứ. Thảo nào anh đọc tiếng Hy Lạp như một ông giáo làng, – hắn nói. – Còn tôi đọc nó như một nhà thơ.

– Và anh có thấy nó nên thơ hơn khi bản thân không hiểu rõ nghĩa của nó không? Tôi cứ tưởng chỉ trong tôn giáo mặc khải thì một lỗi dịch sai mới làm cho ý nghĩa hay hơn lên chứ.

Cuối cùng, sau khi đã uống sạch chai bia, Hayward rời phòng Weeks trong tâm trạng bực dọc và đầu tóc bù xù; với một cử chỉ đầy giận dữ, hắn nói với Philip:

– Rõ ràng tên đó chỉ là một kẻ gàn dở sách vở. Hắn chẳng có chút cảm nhận thực sự nào về cái đẹp. Sự chính xác là đức tính của mấy tên thư lại. Cái chúng ta hướng tới là tinh thần của người Hy Lạp. Weeks cũng giống như cái tên đi nghe Rubenstein đàn rồi lại phàn nàn rằng nghệ sĩ chơi sai nốt vậy. Sai nốt ư? Chúng có nghĩa lý gì khi mà người ta đàn hay đến mức thần thánh chứ?

Philip, vốn chẳng biết có bao nhiêu kẻ bất tài từng tìm thấy sự an ủi trong những nốt sai ấy, cảm thấy vô cùng ấn tượng.

Hayward không bao giờ cưỡng lại được cơ hội mà Weeks bày ra để giành lại thế trận đã mất trong lần trước, và Weeks thì luôn có thể dễ dàng lôi kéo hắn vào một cuộc tranh luận. Dù không thể không nhận ra vốn học hạn hẹp của mình so với tên người Mỹ kia, sự ngoan cố kiểu Anh, lòng kiêu hãnh bị tổn thương (có lẽ chúng cũng chỉ là một) đã không cho phép hắn từ bỏ cuộc chiến. Hayward dường như lấy làm thích thú trong việc phô bày sự dốt nát, sự tự mãn và cái đầu cứng nhắc của mình. Hễ Hayward thốt lên điều gì vô lý, chỉ trong vài câu Weeks sẽ vạch trần sự sai trái trong cách suy luận của hắn, dừng lại một chút để tận hưởng chiến thắng, rồi lại nhanh chóng chuyển sang đề tài khác như thể lòng bác ái Thiên Chúa thúc giục hắn tha cho kẻ bại trận. Philip đôi khi cố chêm vào vài câu để giúp bạn mình, và Weeks liền nhẹ nhàng đè bẹp cậu, nhưng theo một cách dịu dàng khác hẳn với cách hắn đáp lại Hayward, khiến ngay cả một kẻ cực kỳ nhạy cảm như Philip cũng không cảm thấy bị tổn thương. Thỉnh thoảng, khi mất đi sự bình tĩnh vì cảm thấy mình ngày càng trở nên ngớ ngẩn, Hayward bắt đầu dùng những lời lẽ xúc phạm, và chỉ nhờ sự lịch thiệp mỉm cười của chàng trai người Mỹ mới ngăn được cuộc tranh luận thoái hóa thành một trận cãi vã. Những lúc rời khỏi phòng Weeks như thế, Hayward thường lầm bầm giận dữ:

– Tên Yankee chết tiệt!

Thế là chấm dứt. Đó là câu trả lời hoàn hảo cho một cuộc tranh luận vốn tưởng chừng không thể chối cãi.

Dù bắt đầu bằng việc thảo luận đủ mọi chủ đề trong căn phòng nhỏ của Weeks, cuối cùng câu chuyện thế nào cũng xoay chuyển về tôn giáo: anh sinh viên thần học mang một nỗi bận tâm nghề nghiệp với nó, còn Hayward thì hoan nghênh một chủ đề nơi những sự thật rành rành không làm hắn phải bối rối; khi cảm xúc là thước đo thì bạn có thể phớt lờ logic, và khi logic của bạn yếu kém thì điều đó thật dễ chịu làm sao. Hayward cảm thấy khó khăn khi giải thích niềm tin của mình cho Philip nếu thiếu đi một tràng từ ngữ dài dòng; nhưng rõ ràng (và điều này hoàn toàn trùng khớp với quan niệm của Philip về trật tự tự nhiên của vạn vật), hắn đã được nuôi dưỡng trong lòng giáo hội do luật pháp thiết lập. Dù nay đã từ bỏ mọi ý định trở thành người Công giáo Rôma, hắn vẫn nhìn cộng đồng ấy với sự đồng cảm sâu sắc. Hắn có rất nhiều điều để ca ngợi nó, và so sánh một cách ưu ái những nghi lễ tráng lệ của nó với các thánh lễ đơn giản của Giáo hội Anh. Hắn đưa cho Philip cuốn Apologia của Newman để đọc, và Philip, dẫu thấy nó rất buồn tẻ, vẫn đọc cho đến trang cuối cùng.

– Hãy đọc vì phong văn của nó, chứ đừng vì nội dung, – Hayward nói.

Hắn say sưa ca ngợi âm nhạc tại nhà nguyện Oratory, và thốt ra những lời đầy quyến rũ về mối liên hệ giữa hương trầm và tâm tình sùng mộ. Weeks lắng nghe hắn với nụ cười lạnh lùng.

– Anh cho rằng việc John Henry Newman viết tiếng Anh hay và Đức Tổng giám mục Manning có vẻ ngoài đẹp như tranh vẽ chính là minh chứng cho chân lý của đạo Công giáo Rôma sao?

Hayward bóng gió rằng bản thân từng trải qua rất nhiều dằn vặt trong tâm hồn. Có cả một năm trời hắn đã ngụp lặn trong biển cả tối tăm. Hắn luồn những ngón tay vào mái tóc vàng bồng bềnh của mình và bảo rằng dù có cho năm trăm bảng Anh hắn cũng quyết không chịu đựng lại những nỗi thống khổ tinh thần ấy thêm lần nào nữa. May thay, cuối cùng hắn cũng đã cập bến làn nước bình yên.

– Thế còn anh, anh tin vào điều gì? – Philip hỏi, vốn chẳng bao giờ thỏa mãn với những lời tuyên bố mơ hồ.

– Tôi tin vào Cái Toàn Thể, Cái Thiện và Cái Đẹp.

Với thân hình cao lớn thả lỏng cùng dáng điệu vươn cao kiêu hãnh của chiếc cổ, Hayward trông vô cùng bảnh bao khi thốt ra câu này, và hắn nói với một phong thái đầy điệu nghệ.

– Đó có phải là cách anh mô tả tôn giáo của mình trong tờ khai điều tra dân số không? – Weeks hỏi bằng giọng điềm đạm.

– Tôi căm ghét những định nghĩa cứng nhắc: chúng thật thô thiển và quá đỗi hiển nhiên. Nếu anh thích, tôi có thể nói rằng mình tin vào giáo hội của Công tước xứ Wellington và ngài Gladstone.

– Đó là Giáo hội Anh mà, – Philip nói.

– Ồ, chàng trai uyên bác! – Hayward đáp lại bằng một nụ cười khiến Philip đỏ mặt, bởi cậu cảm thấy rằng việc mình thốt ra bằng những từ ngữ thông thường điều mà người kia vừa diễn đạt bằng lối nói ẩn dụ chính là một biểu hiện của sự kém sang. – Tôi thuộc về Giáo hội Anh. Nhưng tôi yêu vàng và lụa là y phục của linh mục Rôma, cả lời khấn độc thân, tòa giải tội và luyện ngục của ngài; và trong chốn u tịch của một thánh đường Ý đậm mùi hương trầm đầy huyền bí, tôi tin bằng cả trái tim vào phép lạ của Bí tích Thánh Thể. Ở Venezia, tôi từng thấy một người đàn bà đánh cá bước vào, chân trần, đặt bịch cá xuống bên cạnh, quỳ sụp xuống và cầu nguyện với Đức Mẹ; và lúc ấy tôi cảm thấy đó mới chính là đức tin đích thực, tôi đã cùng cầu nguyện và tin tưởng với bà ấy. Nhưng tôi cũng tin vào Aphrodite, Apollo và Đại thần Pan.

Hắn sở hữu một chất giọng quyến rũ, và hắn cân nhắc từng từ khi cất lời; hắn thốt ra chúng gần như nhịp nhàng như thơ. Hắn hẳn đã cứ thế nói tiếp nếu Weeks không khui thêm chai bia thứ hai.

– Để tôi rót cho anh chút gì uống nhé.

Hayward quay sang Philip với cử chỉ hơi trịch thượng vốn khiến chàng thanh niên vô cùng ấn tượng.

– Thế cậu đã thỏa mãn chưa? – hắn hỏi.

Philip, có phần bối rối, thú nhận là rồi.

– Tôi chỉ tiếc là anh không thêm vào chút Phật giáo nữa, – Weeks nói. – Và tôi thú nhận mình có chút cảm tình với Mahomet; thật đáng tiếc khi anh lại bỏ quên ông ấy ngoài lề.

Hayward cười lớn, bởi tối hôm đó tâm trạng hắn đang rất phấn chấn, và âm hưởng từ những câu cú của chính mình vẫn còn văng vẳng dễ chịu bên tai. Hắn cạn sạch ly.

– Tôi vốn không mong cậu hiểu mình, – hắn đáp. – Với trí tuệ lạnh lùng kiểu Mỹ của các cậu, các cậu chỉ có thể áp dụng thái độ phê phán. Emerson và đại loại thế. Nhưng phê phán là gì? Phê phán thuần túy mang tính phá hoại; ai mà chẳng phá hoại được, nhưng xây dựng thì không phải ai cũng làm nổi. Cậu chỉ là một kẻ mọt sách thôi, bạn hiền ạ. Điều quan trọng là phải kiến tạo: tôi mang tính kiến tạo; tôi là một nhà thơ.

Weeks nhìn hắn bằng ánh mắt vừa có vẻ rất nghiêm túc lại vừa ánh lên nụ cười tươi tắn.

– Tôi nghĩ, nếu anh không phiền khi tôi nói thế này, là anh đã hơi say rồi đấy.

– Chẳng đáng là bao, – Hayward vui vẻ đáp. – Và chưa đủ để tôi phải chịu thua anh trong tranh luận đâu. Thôi nào, tôi đã giãi bày tâm can rồi, giờ đến lượt anh nói xem tôn giáo của anh là gì đi.

Weeks nghiêng đầu sang một bên trông giống như một chú chim sẻ đậu trên cành.

– Tôi đã mất bao năm trời để tìm câu trả lời cho điều đó. Tôi nghĩ mình là một tín đồ phái Nhất vị luận.

– Nhưng đó là một kẻ ly giáo mà, – Philip nói.

Cậu không tài nào hiểu nổi tại sao cả hai lại bật cười phá lên, Hayward thì cười vang trời còn Weeks thì khúc khích đầy buồn cười.

– Và ở nước Anh thì những kẻ ly giáo không được coi là quý tộc, đúng chứ? – Weeks hỏi.

– Ờ, nếu anh hỏi thẳng thừng thế thì đúng là không, – Philip đáp có phần bực bội.

Cậu ghét bị chế giễu, và họ lại cười lớn lần nữa.

– Thế anh có thể cho tôi biết thế nào là một quý tộc được không? – Weeks hỏi.

– Ồ, tôi chịu; ai mà chẳng biết nó là gì.

– Thế cậu có phải là quý tộc không?

Chưa từng có mộtảy mảy nghi ngờ nào lướt qua tâm trí Philip về vấn đề đó, nhưng cậu thừa biết đó không phải là điều tự mình tuyên bố ra.

– Nếu một kẻ tự nhận mình là quý tộc thì cậu cứ cá chắc mười mươi là hắn không phải đi, – cậu đáp trả.

– Thế còn tôi có phải là quý tộc không?

Bản tính thật thà khiến Philip khó lòng trả lời, nhưng vốn dĩ cậu là người lịch sự.

– Ồ, chà, anh thì khác chứ, – cậu nói. – Anh là người Mỹ mà, phải không?

– Chắc chúng ta có thể coi như chỉ có người Anh mới là quý tộc nhỉ, – Weeks nghiêm túc nói.

Philip không hề phản bác lại.

– Cậu không thể cho tôi thêm vài chi tiết cụ thể hơn sao? – Weeks hỏi.

Philip đỏ mặt, nhưng vì bắt đầu nổi giận nên cậu chẳng màng việc mình có trở nên lố bịch hay không nữa.

– Tôi có thể đưa ra khối thứ. – Cậu nhớ lại câu nói của ông chú rằng phải mất ba thế hệ mới nhào nặn nên một quý tộc: đó là câu thành ngữ đi kèm với câu ví von về chiếc ví lụa và cái tai heo. – Trước hết hắn phải là con của một quý tộc, từng học ở một trường công lập danh tiếng, rồi tới Oxford hoặc Cambridge.

– Chắc Edinburgh thì không được rồi nhỉ? – Weeks hỏi.

– Và hắn nói tiếng Anh chuẩn mực như một quý tộc, mặc những trang phục phù hợp, và nếu hắn thực sự là quý tộc thì hắn luôn nhận ra ngay một tên khác có phải quý tộc hay không.

Càng nói Philip càng thấy lập luận của mình có vẻ đuối lý, nhưng sự thể là thế đấy: đó là tất cả những gì cậu muốn ám chỉ qua từ ấy, và bất kỳ ai cậu từng quen biết cũng đều hiểu theo nghĩa đó.

– Hiển nhiên là tôi không phải quý tộc rồi, – Weeks nói. – Tôi không hiểu sao cậu lại phải ngạc nhiên đến thế chỉ vì tôi là một tín đồ phái Nhất vị luận cơ chứ.

– Tôi không hiểu phái Nhất vị luận rốt cuộc là gì, – Philip nói.

Với dáng điệu kỳ quặc của mình, Weeks lại nghiêng đầu sang một bên: người ta suýt tưởng anh sắp ríu rít hót tới nơi.

– Tín đồ phái Nhất vị luận là người tha thiết không tin vào hầu hết mọi thứ mà bất kỳ ai khác tin tưởng, đồng thời mang trong mình một niềm tin mãnh liệt để duy trì cái điều mà chính anh ta cũng chẳng rõ là gì.

– Tôi không hiểu sao anh cứ phải trêu chọc tôi, – Philip nói. – Tôi thực sự muốn biết mà.

– Bạn hiền của tôi ơi, tôi không hề trêu chọc cậu đâu. Tôi đã đúc kết ra định nghĩa đó sau nhiều năm lao động vất vả và những nghiên cứu đầy căng thẳng, bứt rứt thần kinh nhất đấy.

Khi Philip và Hayward đứng dậy chuẩn bị ra về, Weeks đưa cho Philip một cuốn sách nhỏ bìa mềm.

– Chắc bây giờ cậu đọc tiếng Pháp khá ổn rồi chứ. Tôi tự hỏi cuốn này có làm cậu thấy thú vị không.

Philip cảm ơn anh, nhận lấy cuốn sách và nhìn lướt qua tựa đề. Đó là tác phẩm Vie de Jesus của Renan.