Cuối năm là lúc có rất nhiều việc phải làm. Philip cùng một viên thư ký tên là Thompson đi đến nhiều nơi khác nhau và trải qua cả ngày dài một cách tẻ nhạt để đọc lên các khoản chi tiêu cho người kia đối chiếu; đôi khi cậu còn được giao những trang số liệu dài dòng để cộng lại. Cậu vốn chưa bao giờ có khiếu về những con số, nên chỉ có thể làm việc này một cách chậm chạp. Thompson đâm ra bực bội trước những sai sót của cậu. Người đồng nghiệp ấy là một người đàn ông cao gầy, bốn mươi tuổi, da ngăm xanh, tóc đen và để một bộ ria mép xơ xác; hai má hóp lại và có những nếp nhăn sâu ở hai bên sống mũi. Ông ta tỏ ra ác cảm với Philip vì cậu là một tập sự có trả phí. Nhờ có thể bỏ ra ba trăm ghine và tự lo liệu trong năm năm, Philip có cơ hội lập thân; trong khi ông ta, dẫu có kinh nghiệm và năng lực, lại chẳng có chút hy vọng nào để trở thành cái gì khác ngoài một tay thư ký kiếm ba mươi lăm shi-ling một tuần. Ông ta là một kẻ khó tính, bị đè nặng bởi gánh nặng gia đình đông đúc, và ông ta căm ghét vẻ bề trên mà ông ta tưởng tượng là mình nhìn thấy ở Philip. Ông ta chế nhạo Philip vì có học thức hơn mình, mỉa mai cách phát âm của cậu; ông ta không thể tha thứ cho cậu vì nói chuyện không mang giọng điệu bình dân Luân Đôn, và khi trò chuyện, ông ta cố tình phát âm quá rành rọt các âm “h” một cách châm biếm. Thoạt đầu, thái độ của ông ta chỉ cộc cằn và khó chịu, nhưng khi nhận ra Philip không có năng năng khiếu làm kế toán, ông ta lấy làm thích thú khi được hạ nhục cậu; những lời tấn công của ông ta thô thiển và ngớ ngẩn, nhưng chúng lại làm tổn thương Philip, và để tự vệ, cậu đành khoác lên mình một vẻ kiêu kỳ mà thực chất cậu không hề có.
“Cậu có tắm sáng nay không đấy?” Thompson cất lời khi Philip đến văn phòng muộn, bởi thói quen đúng giờ hồi đầu của cậu đã chẳng kéo dài được lâu.
“Có chứ, anh không tắm à?”
“Không, tôi có phải quý ôg đâu, tôi chỉ là một tay thư ký thôi. Tôi chỉ tắm vào tối thứ Bảy.”
“Thảo nào mà hôm nay thứ Hai trông anh lại khó ưa hơn mọi ngày.”
“Hôm nay ngài có hạ cố làm vài phép cộng đơn giản không thế? Tôi e là hơi làm khó cho một bậc quý ông thông thái tiếng Hy Lạp và tiếng La-tinh rồi đây.”
“Mấy trò mỉa mai của anh chẳng hay ho gì cho cam.”
Nhưng Philip không thể che giấu bản thân sự thật rằng những nhân viên khác, dù được trả lương bèo bọt và thô kệch, lại tỏ ra hữu ích hơn cậu. Vài bận, ông Goodworthy đã tỏ ra mất kiên nhẫn với cậu.
“Lẽ ra đến giờ cậu phải làm tốt hơn thế này chứ,” ông nói. “Cậu còn chẳng nhanh nhẹn bằng cả cậu bé sai vật trong văn phòng.”
Philip lầm lì lắng nghe. Cậu không thích bị quở trách, và điều đó khiến cậu vô cùng bẽ bàng khi những bản kê khai tài khoản do cậu chép sạch sẽ không làm ông Goodworthy hài lòng và bị giao cho một nhân viên khác làm lại. Ban đầu, công việc còn có thể dung nạp được nhờ sự mới mẻ, nhưng giờ đây nó trở nên tẻ nhạt; và khi phát hiện ra mình hoàn toàn không có khiếu với nó, cậu đâm ra căm ghét công việc ấy. Thường thì, lẽ ra phải làm những việc được giao, cậu lại hoài phí thời gian để vẽ những bức tranh nhỏ lên giấy ghi chú của văn phòng. Cậu phác họa Watson trong mọi tư thế có thể tưởng tượng được, và Watson đã vô cùng ấn tượng trước tài năng của cậu. Hắn nảy ý định mang những bức vẽ về nhà, và hôm sau quay lại với những lời khen ngợi từ gia đình.
“Tôi tự hỏi sao anh không đi làm họa sĩ nhỉ,” hắn nói. “Chỉ có điều là nghề đó chẳng kiếm được tiền.”
Tình cờ là hai hay ba ngày sau, ông Carter đến ăn tối nhà Watson, và những bức tranh phác thảo đã được mang ra khoác lót. Sáng hôm sau, ông cho gọi Philip đến gặp. Philip rất ít khi gặp ông và có phần e dè vị cấp trên này.
“Này cậu thanh niên, tôi không quan tâm cậu làm gì ngoài giờ làm việc, nhưng tôi đã thấy mấy bức vẽ đó của cậu, chúng được vẽ trên giấy của văn phòng, và ông Goodworthy bảo cậu đang chểnh mảng. Cậu sẽ chẳng làm nên trò trống gì với nghề kế toán công chứng đâu nếu không nhanh giò nhanh cẳng lên. Đây là một nghề cao quý, và chúng ta đang thu hút được rất nhiều người có tầng lớp rất tốt vào ngành, nhưng đây là cái nghề mà cậu phải…” ông tìm kiếm từ ngữ để kết thúc câu nói của mình, nhưng không tìm ra chính xác điều ông muốn, nên đành kết luận một cách khá nhạt nhẽo, “…cái nghề mà cậu phải nhanh nhẹn lên.”
Có lẽ Philip đã yên vị với công việc nếu không có thỏa thuận rằng nếu không thích, cậu có thể rời đi sau một năm và nhận lại một nửa số tiền đã đóng học phí nghề nghiệp. Cậu cảm thấy bản thân xứng đáng với những điều tốt đẹp hơn là ngồi cộng các con số, và thật nhục nhã khi cậu lại làm quá tệ một công việc vốn dĩ có vẻ tầm thường ấy. Những màn cãi vã thô tục với Thompson làm thần kinh cậu căng như dây đàn. Vào tháng Ba, Watson kết thúc năm làm việc tại văn phòng và Philip, dẫu chẳng mặn mà gì với hắn, cũng đành ngậm ngùi nhìn hắn ra đi. Thực tế là các nhân viên khác đều ghét cả hai người như nhau, bởi họ thuộc tầng lớp cao hơn một chút so với đám đông kia, chính là một thứ dây liên kết họ lại với nhau. Khi nghĩ đến cảnh mình phải trải qua thêm hơn bốn năm nữa với cái đám người buồn tẻ ấy, lòng cậu nặng trĩu xuống. Cậu từng kỳ vọng vào những điều tuyệt vời từ Luân Đôn, để rồi nơi đây chẳng cho cậu lấy một thứ gì. Giờ thì cậu căm ghét nó. Cậu chẳng quen biết một bóng người, và cũng mù tịt về cách để làm quen với ai đó. Cậu đã quá mệt mỏi với cảnh đi đâu cũng lủi thủi một mình. Cậu bắt đầu cảm thấy mình không thể chịu đựng thêm được nữa cuộc sống như thế này. Cậu thường nằm trên giường vào ban đêm và mơ tưởng đến niềm hạnh phúc khi không bao giờ phải nhìn thấy cái văn phòng ảm đạm đó hay bất kỳ tên đàn ông nào trong ấy nữa, và được thoát khỏi cái khu nhà trọ buồn tẻ kia.
Một nỗi thất vọng lớn lao giáng xuống đầu cậu vào mùa xuân. Hayward đã thông báo ý định đến Luân Đôn vào mùa du lịch, và Philip đã rất trông ngóng được gặp lại anh ta. Dạo gần đây cậu đọc sách và suy ngẫm nhiều đến mức tâm trí ngập tràn những ý tưởng muốn đem ra bàn luận, mà cậu lại chẳng biết một ai sẵn sàng hứng thú với những vấn đề trừu tượng. Cậu vô cùng hào hứng với viễn cảnh được trò chuyện thỏa thích cùng ai đó, để rồi phải suy sụp khi Hayward viết thư báo rằng mùa xuân năm nay ở Ý đẹp hơn bất cứ mùa xuân nào anh từng biết, và anh không sao dứt ra nổi. Anh tiếp tục hỏi tại sao Philip không sang đó. Lãng phí những ngày tháng tuổi trẻ trong một văn phòng khi thế giới ngoài kia đang vô cùng tươi đẹp thì có ích gì? Bức thư cứ thế viết tiếp.
Tớ lấy làm lạ là cậu có thể chịu đựng được nổi. Tớ nghĩ đến Fleet Street và Lincoln’s Inn lúc này với một sự rùng mình ghê tởm. Trên đời này chỉ có hai thứ khiến cuộc sống đáng sống, đó là tình yêu và nghệ thuật. Tớ không thể tưởng tượng nổi cảnh cậu ngồi trong một văn phòng cắm cúi bên cuốn sổ cái, thế cậu có đội mũ phớt cao, cầm ô và xách cái cặp đen nhỏ xíu không đấy? Quan điểm của tớ là người ta nên nhìn cuộc sống như một cuộc phiêu lưu, ta phải cháy hết mình bằng ngọn lửa rực rỡ tựa cẩm thạch, và ta phải dấn thân vào hiểm nguy, phải tự đặt mình trước những nguy cơ. Sao cậu không đến Paris và học nghệ thuật nhỉ? Tớ vẫn luôn nghĩ cậu có tài năng.
Gợi ý ấy trùng khớp với một khả năng mà từ lâu Philip vẫn âm thầm nghiền ngẫm trong đầu. Thoạt đầu nó khiến cậu giật mình, nhưng cậu không sao ngừng suy nghĩ về nó, và trong sự nghiền ngẫm không dứt đó, cậu tìm thấy lối thoát duy nhất khỏi sự khốn khổ của hoàn cảnh hiện tại. Ai cũng nghĩ cậu có tài năng; ở Heidelberg người ta từng trầm trồ trước những bức tranh màu nước của cậu, cô Wilkinson đã hết lần này đến lần khác khẳng định chúng rất tuyệt vời; ngay cả những kẻ xa lạ như nhà Watson cũng phải kinh ngạc trước những bản vẽ phác của cậu. Cuốn *La Vie de Boheme* đã để lại ấn tượng sâu sắc trong lòng cậu. Cậu đã mang nó theo đến Luân Đôn, và những khi chán nản nhất, cậu chỉ cần đọc vài trang là đã được đưa đến những căn gác xép tuyệt vời nơi Rodolphe cùng những người khác đang khiêu vũ, yêu đương và ca hát. Cậu bắt đầu mơ về Paris như trước kia từng mơ về Luân Đôn, nhưng cậu chẳng hề sợ hãi viễn cảnh vỡ mộng lần thứ hai; cậu khao khát sự lãng mạn, cái đẹp và tình yêu, và Paris dường như mang lại tất cả những điều đó. Cậu có một niềm đam mê cháy bỏng với hội họa, và cớ sao cậu lại không thể vẽ giỏi bằng bất kỳ ai khác cơ chứ? Cậu viết thư hỏi cô Wilkinson xem cô nghĩ cậu có thể sống với bao nhiêu tiền một năm ở Paris. Cô bảo cậu có thể xoay sở thoải mái với tám mươi bảng một năm, và vô cùng ủng hộ dự án của cậu. Cô bảo cậu quá tài năng để bị vùi dập trong một văn phòng. Ai lại đi làm thư ký trong khi mình có thể trở thành một họa sĩ lớn cơ chứ, cô viết với giọng điệu đầy kịch tính, và cô khẩn khoản yêu cầu Philip hãy tin tưởng vào chính mình: đó mới là điều quan trọng nhất. Nhưng Philip lại là một kẻ thận trọng. Hayward nói thì dễ lắm, anh ta có sẵn ba trăm bảng một năm từ những khoản đầu tư chắc như đinh đóng cột; còn toàn bộ gia tài của Philip tính ra chẳng quá một nghìn tám trăm bảng. Cậu đâm ra do dự.
Rồi bỗng nhiên vào một ngày nọ, ông Goodworthy bất ngờ hỏi cậu có muốn đi Paris không. Công ty nhận làm sổ sách cho một khách sạn ở Faubourg St. Honore, thuộc sở hữu của một công ty Anh, và cứ nửa năm một lần, ông Goodworthy cùng một nhân viên lại qua đó. Cậu nhân viên thường đi bỗng dưng bị ốm, và khối lượng công việc dồn ứ khiến những người khác không thể đi được. Ông Goodworthy nghĩ đến Philip bởi cậu là người ít bị vướng bận nhất, và thời gian tập sự cũng cho phép cậu có chút quyền lợi đối với một chuyến công tác vốn là niềm vui trong công việc kinh doanh này. Philip mừng rỡ khôn tả.
“Cậu sẽ phải làm việc cả ngày,” ông Goodworthy nói, “nhưng chúng ta được tự do vào buổi tối, mà Paris thì vẫn là Paris.” Ông mỉm cười đầy ý nhị. “Họ đối đãi với chúng ta rất chu đáo ở khách sạn, và họ đài thọ toàn bộ các bữa ăn, nên chẳng tốn kém gì cả. Tôi thích đi Paris theo cách này lắm, tốn tiền của kẻ khác mà.”
Khi họ đến Calais và Philip trông thấy đám đông những kẻ khuân vác đang khua tay múa chân huyên náo, tim cậu đập rộn lên.
“Đây mới chính là cuộc đời thực đây rồi,” cậu thầm nghĩ.
Cậu dán mắt vào khung cửa sổ khi con tàu xé gió lướt qua vùng nông thôn; cậu say đắm những cồn cát, sắc màu của chúng đối với cậu đẹp hơn bất cứ thứ gì từng thấy; cậu hoàn toàn bị mê hoặc bởi những con kênh và hàng cây dương chạy dài tít tắp. Khi họ bước ra khỏi ga Gare du Nord, và lọc cọc lăn bánh qua những con phố lát đá bằng một cỗ xe ngựa tồi tàn, ồn ào, cậu có cảm giác như mình đang hít thở một luồng không khí mới mẻ đầy mê đắm đến mức suýt không kìm được mà hét to lên. Đón họ ở cửa khách sạn là người quản lý, một người đàn ông mập mạp, niềm nở, nói được thứ tiếng Anh kha khá; ông Goodworthy là chỗ quen biết cũ nên đã vồn vã chào đón họ; họ dùng bữa tối trong phòng riêng cùng vợ của ông ta, và với Philip, chưa bao giờ cậu được ăn món bít-tết khoai tây nào ngon đến thế, hay uống thứ rượu vang thường nhật nào sánh ngon như mật ngọt được bày ra trước mắt.
Đối với ông Goodworthy, một gia chủ đáng kính với những nguyên tắc đạo đức vững vàng, thủ đô nước Pháp lại chính là thiên đường của những trò đắc ý trụy lạc. Sáng hôm sau, ông ta liền hỏi người quản lý xem ở đây có chỗ nào “đậm đà” để tham quan không. Ông ta hoàn toàn tận hưởng những chuyến đi Paris như thế này; ông ta bảo chúng giúp người ta không bị lụt nghề. Vào buổi tối, sau khi công việc đã hoàn tất và đã dùng bữa xong, ông ta dẫn Philip đến Moulin Rouge và Folies Bergeres. Đôi mắt híp lại của ông ta ánh lên vẻ ranh mãnh, và trên khuôn mặt xuất hiện một nụ cười dâm đãng khi ông ta dò tìm những chốn lầu xanh đồi trụy. Ông ta la cà vào tất cả những chốn ăn chơi được thiết kế đặc biệt dành riêng cho khách ngoại quốc, để rồi sau đó lại lên án rằng một quốc gia cho phép những thứ như thế sẽ chẳng thể khá lên được. Ông ta thúc cùi chỏ vào Philip khi trong một buổi biểu diễn tạp kỹ xuất hiện một người phụ nữ gần như khỏa thân hoàn toàn, và chỉ cho cậu thấy những ả đào lực lưỡng nhất đang đi lại trong sảnh. Đó là một Paris dung tục mà ông ta bày ra trước mắt Philip, nhưng Philip lại nhìn ngắm nó qua đôi mắt bị che mờ bởi những ảo tưởng. Vào sáng sớm, cậu thường lao vút khỏi khách sạn để đến đại lộ Champs Elysees, và đứng lặng ở Quảng trường Concorde. Lúc bấy giờ là tháng Sáu, và Paris ngập chìm trong ánh bạc của bầu không khí thanh tao. Philip cảm thấy tâm hồn mình rộng mở hướng về con người nơi đây. Cậu thầm nghĩ, cuối cùng thì sự lãng mạn cũng ở đây rồi.
Họ dành trọn nửa tuần ở đó, lên đường về vào ngày Chủ nhật, và khi Philip trở về căn phòng trọ ảm đạm của mình ở Barnes vào đêm muộn, tâm trí cậu đã hạ quyết tâm; cậu sẽ từ bỏ hợp đồng tập sự, và đến Paris để học nghệ thuật; nhưng để không ai coi mình là kẻ vô lý, cậu quyết định sẽ ở lại văn phòng cho đến khi hết hạn một năm. Cậu sẽ có kỳ nghỉ phép vào nửa cuối tháng Tám, và khi rời đi, cậu sẽ nói thẳng với Herbert Carter rằng mình không có ý định quay trở lại nữa. Nhưng dẫu Philip có thể ép bản thân đến văn phòng mỗi ngày, cậu cũng chẳng tài nào giả vờ tỏ ra chút hứng thú nào với công việc được nữa. Tâm trí cậu bận rộn với tương lai. Sau giữa tháng Sáu, chẳng còn mấy việc để làm và cậu trốn tránh được kha khá bằng cách bịa ra lý do phải đến các buổi giảng bài cho kỳ thi sát hạch đầu tiên. Thời gian có được nhờ cách này, cậu dành trọn trong Phòng trưng bày Quốc gia. Cậu đọc sách về Paris và sách về hội họa. Cậu đắm chìm trong những tác phẩm của Ruskin. Cậu đọc rất nhiều cuốn tiểu sử các họa sĩ của Vasari. Cậu thích câu chuyện về Correggio, và mường tượng ra cảnh mình đang đứng trước một kiệt tác vĩ đại nào đó rồi thốt lên: *Anch’ io son’ pittore* (Tôi cũng là họa sĩ). Sự do dự đã rời bỏ cậu, và cậu đinh ninh rằng trong con người cậu đang ấp ủ tố chất của một họa sĩ vĩ đại.
“Dẫu sao đi nữa, mình cứ thử xem sao,” cậu tự nhủ. “Điều quan trọng nhất trong đời là phải dám dấn thân.”
Cuối cùng thì giữa tháng Tám cũng tới. Ông Carter đang trải qua tháng đó ở Scotland, và viên thư ký quản lý là người túc trực điều hành văn phòng. Ông Goodworthy tỏ ra có thiện cảm với Philip kể từ chuyến đi Paris vừa rồi, và giờ đây khi biết mình sắp sửa được tự do, cậu có thể nhìn nhận ông chàng lùn ngộ nghĩnh ấy với thái độ bao dung hơn.
“Ngày mai cậu nghỉ phép rồi đấy, Carey nhỉ?” ông ta cất lời hỏi vào buổi chiều tối.
Suốt cả ngày hôm ấy, Philip cứ tự nhủ rằng đây là lần cuối cùng mình được ngồi trong cái văn phòng đáng ghét này.
“Vâng, hôm nay là hết một năm của cháu rồi ạ.”
“Thầy e là cậu làm việc không được tốt cho lắm. Ông Carter rất không hài lòng về cậu.”
“Cháu còn chẳng thấy không hài lòng bằng một góc so với sự bất mãn của cháu dành cho ông Carter ấy chứ,” Philip vui vẻ đáp lại.
“Thầy nghĩ cậu không nên ăn nói như thế, Carey.”
“Cháu không quay lại nữa đâu ạ. Cháu đã thỏa thuận từ đầu là nếu không thích nghề kế toán thì ông Carter sẽ hoàn lại cho cháu một nửa số tiền học phí và cháu được phép phủi tay nghỉ quách sau một năm.”
“Cậu không nên đưa ra quyết định vội vàng như thế chứ.”
“Suốt mười tháng trời, cháu căm ghét tất cả những thứ này, căm ghét công việc, căm ghét cái văn phòng này, và căm ghét cả Luân Đôn nữa. Cháu thà đi quét đường còn hơn phải chôn vùi ngày tháng ở đây.”
“À thì, thầy phải thừa nhận là thầy không nghĩ cậu thực sự phù hợp với nghề kế toán đâu.”
“Tạm biệt thầy,” Philip nói, chìa tay ra. “Cháu muốn cảm ơn thầy vì sự tử tế dành cho cháu thời gian qua. Cháu xin lỗi nếu mình đã gây ra phiền toái. Ngay từ đầu gần như cháu đã biết mình chẳng tích sự gì rồi.”
“Thế thì, nếu cậu đã thực sự định đoạt thì đành chào tạm biệt nhé. Thầy không biết cậu dự định làm gì, nhưng nếu có dịp ghé qua khu này thì cứ vào thăm tụi thầy nhé.”
Philip cười nhẹ một tiếng.
“Cháu sợ là nghe có vẻ bất lịch sự lắm, nhưng từ tận đáy lòng, cháu hy vọng sẽ không bao giờ phải nhìn thấy bất cứ ai trong số các người thêm một lần nào nữa.”
