Hôm sau, Philip đến Blackstable. Từ sau cái chết của mẹ, cậu chưa từng mất đi người thân thiết nào; sự ra đi của người dì khiến cậu bàng hoàng và tràn ngập một nỗi sợ hãi kỳ lạ; lần đầu tiên trong đời, cậu cảm nhận được sự ngắn ngủi của cõi đời. Cậu không thể hình dung cuộc sống của ông bác sẽ ra sao nếu thiếu đi bóng hình người phụ nữ đã yêu thương và chăm sóc ông suốt bốn mươi năm qua. Cậu thầm nghĩ sẽ thấy ông gục ngã trong nỗi đau đớn tuyệt vọng. Cậu sợ hãi cuộc gặp mặt đầu tiên; cậu biết mình chẳng thể thốt ra lời nào mang lại chút khuây khỏa. Cậu tự nhẩm sẵn trong đầu vô số câu từ sao cho phải phép.

Cậu bước vào nhà xứ từ cửa hông và đi thẳng vào phòng ăn. Bác William đang đọc báo.

— Tàu của cháu đến muộn đấy, — bác ngước lên nói.

Philip vốn định buông thả theo cảm xúc, nhưng sự đón tiếp điềm nhiên ấy khiến cậu giật mình. Ông bác, dẫu có trầm buồn nhưng điềm tĩnh, liền đưa tờ báo cho cậu.

— Có một đoạn ngắn viết rất hay về bà ấy trên tờ The Blackstable Times, — bác nói.

Philip máy móc đọc lướt qua.

— Cháu có muốn lên lầu nhìn bà lần cuối không?

Philip gật đầu, và hai bác cháu cùng bước lên gác. Dì Louisa đang nằm chính giữa chiếc giường lớn, xung quanh ngập tràn hoa là hoa.

— Cháu có muốn đọc một bài kinh ngắn không? — Mục sư cất lời.

Ông quỵ xuống, và vì điều đó là hiển nhiên đối với một người trong hoàn cảnh này, Philip cũng làm theo. Cậu nhìn khuôn mặt nhỏ bé, nhăn nheo. Trong đầu cậu lúc ấy chỉ vang lên một ý nghĩ duy nhất: thật là một cuộc đời hoài phí! Chỉ một lát sau, ông Carey hắng giọng rồi đứng dậy. Ông chỉ tay về phía vòng hoa ở cuối giường.

— Kia là của Địa chủ gửi đấy, — bác nói. Giọng ông trầm đượm như thể đang hành lễ trong nhà thờ, nhưng người ta vẫn cảm thấy rằng, với tư cách là một mục sư, ông vô cùng quen thuộc và thoải mái với khung cảnh này. — Chắc là trà nước đã sẵn sàng rồi.

Hai bác cháu lại đi xuống phòng ăn. Tấm rèm buông kín mang lại một vẻ ảm đạm, thê lương. Vị Mục sư ngồi ở đầu bàn — nơi vợ ông vẫn thường ngồi — và trịnh trọng rót trà. Philip không sao ngăn được cảm giác rằng lúc này chẳng ai trong số họ có thể nuốt nổi thứ gì, nhưng khi thấy ông bác vẫn ăn uống ngon lành như mọi khi, cậu cũng nhập cuộc với sự hào hứng quen thuộc. Một lát sau, chẳng ai nói câu gì. Philip cặm cụi thưởng thức chiếc bánh ngọt tuyệt hảo với vẻ mặt đau buồn mà cậu tự thấy là rất đỗi phải đạo.

— Mọi thứ đã thay đổi rất nhiều kể từ hồi bác còn làm mục sư phó, — lát sau, Mục sư lên tiếng. — Thời trẻ của bác, người ta thường phát cho những người đưa tang một đôi găng tay đen và một dải lụa đen để cài lên mũ. Tội nghiệp dì Louisa, bà ấy toàn lấy số lụa đó để may áo. Bà ấy vẫn thường bảo rằng cứ mười hai đám tang là đủ vải may một chiếc áo mới.

Rồi ông kể cho Philip nghe những ai đã gửi vòng hoa; hiện tại đã có tới hai cái; hồi bà Rawlingson, vợ của vị Mục sư ở Ferne qua đời, số vòng hoa lên tới ba mươi hai; nhưng có lẽ ngày mai sẽ còn gửi đến nhiều hơn nữa; đám tang sẽ khởi hành lúc mười một giờ từ nhà xứ, và họ sẽ dễ dàng vượt qua kỷ lục của bà Rawlingson cho mà xem. Hồi sinh thời, Louisa chẳng ưa gì bà Rawlingson cả.

— Bác sẽ tự tay làm lễ tang. Bác đã hứa với Louisa là sẽ không bao giờ để bất cứ ai khác chôn cất bà ấy.

Philip nhìn ông bác với ánh mắt không mấy bằng lòng khi thấy ông cầm miếng bánh thứ hai. Trong hoàn cảnh này, cậu không thể không nghĩ là bác mình quá ham ăn.

— Mary Ann làm bánh thật tài tình. Bác chỉ sợ sau này chẳng ai làm được những chiếc bánh ngon thế nữa.

— Cô ấy sắp đi ạ? — Philip kinh ngạc thốt lên.

Mary Ann đã gắn bó với nhà xứ từ thưở cậu còn thơ bé. Cô chưa bao giờ quên sinh nhật cậu, thế nào cũng gửi cho cậu một món quà nhỏ, dẫu ngốc nghếch nhưng vô cùng cảm động. Cậu thực lòng quý mến cô.

— Ừ, — ông Carey đáp. — Bác nghĩ giữ một người phụ nữ sống độc thân trong nhà không tiện lắm.

— Nhưng, lạy Chúa, cô ấy chắc phải hơn bốn mươi tuổi rồi chứ ạ.

— Đúng thế, bác nghĩ vậy. Nhưng dạo này cô ấy hơi khó bảo, lại có xu hướng lấn lướt, nên bác nghĩ đây là dịp rất tốt để cho cô ấy nghỉ việc.

— Quả là một cơ hội khó lòng lặp lại lần thứ hai, — Philip mỉa mai.

Cậu rút ra một điếu thuốc, nhưng ông bác đã ngăn lại không cho châm lửa.

— Đợi sau đám tang đã, Philip, — bác dịu dàng nhắc nhở.

— Vâng ạ, — Philip đáp.

— Hút thuốc trong nhà khi tội nghiệp dì Louisa hãy còn nằm trên lầu thì không được phải phép cho lắm.

Josiah Graves, ủy viên hội đồng giáo xứ kiêm giám đốc ngân hàng, đã quay lại nhà xứ ăn tối sau tang lễ. Những tấm rèm che đã được kéo lên, và trái với mong muốn, Philip chợt cảm thấy nhẹ nhõm một cách kỳ lạ. Xác chết trong nhà khiến cậu thấy ngột ngạt: khi còn sống, người phụ nữ khốn khổ ấy vốn hiền lành và tốt bụng là thế; vậy mà khi nằm bất động, lạnh ngắt trên căn gác thượng, bà dường như lại trút lên những người còn sống một thứ ảnh hưởng u ám, độc địa. Ý nghĩ đó khiến Philip rùng mình sợ hãi.

Cậu thấy mình đứng riêng với viên ủy viên hội đồng trong phòng ăn chừng một hai phút.

— Tôi hy vọng cậu có thể ở lại với bác mình một thời gian, — ông ta nói. — Tôi nghĩ lúc này không nên để ông ấy ở một mình.

— Cháu chưa có dự định gì cả, — Philip đáp. — Nếu bác cần, cháu rất sẵn lòng ở lại.

Để khuây khỏa người chồng vừa mất vợ, trong bữa ăn, viên ủy viên hội đồng liền đem chuyện vụ hỏa hoạn gần đây ở Blackstable — khiến nhà nguyện Wesleyan bị thiêu rụi một phần — ra làm câu chuyện làm quà.

— Tôi nghe nói họ không mua bảo hiểm, — ông ta mỉm cười nói.

— Chuyện đó chẳng thành vấn đề đâu, — Mục sư điềm nhiên bảo. — Họ sẽ quyên được đủ số tiền cần thiết để xây lại thôi. Tín đồ nhà nguyện lúc nào cũng sẵn sàng dốc hầu bao.

— Tôi thấy Holden cũng có gửi vòng hoa tới.

Holden là mục sư hệ phái ly khai, và dù vì danh nghĩa Chúa — đấng đã chết vì cả hai người — mà ông Carey vẫn gật đầu chào hắn trên đường, nhưng tuyệt nhiên ông chẳng bao giờ nói chuyện với hắn.

— Tôi thấy làm vậy là xấc xược, — ông nhận xét. — Có tới bốn mươi mốt vòng hoa. Vòng hoa của ông đẹp lắm. Philip và tôi đều hết sức tán thưởng.

— Xin ngài đừng quá lời, — viên giám đốc ngân hàng khiêm tốn.

Ông ta đã vô cùng thỏa mãn khi nhận ra vòng hoa của mình to hơn bất kỳ ai khác. Trông nó thật bề thế. Họ bắt đầu bàn tán về những người đến dự đám tang. Các cửa hàng đều đóng cửa để kính viếng, và viên ủy viên hội đồng liền lấy từ trong túi ra tấm thông báo đã được in sẵn: “Do tang lễ của bà Carey, cửa hàng xin tạm nghỉ đến một giờ chiều.”

— Ý tưởng này là của tôi đấy, — ông ta khoe.

— Tôi nghĩ việc họ đóng cửa là rất chu đáo, — Mục sư nói. — Tội nghiệp Louisa mà biết chắc sẽ cảm kích lắm đây.

Philip lặng lẽ ăn bữa tối của mình. Mary Ann coi ngày hôm nay như ngày Chủ nhật, nên bữa cơm có cả gà quay và bánh tart quả lý gai.

— Chắc anh chưa nghĩ tới việc dựng bia mộ chứ? — viên ủy viên hội đồng hỏi.

— Rồi chứ, tôi đã nghĩ tới. Tôi định làm một cây thánh giá bằng đá bình thường thôi. Louisa vốn không thích sự phô trương.

— Tôi nghĩ chẳng có gì tốt hơn một cây thánh giá cả. Nếu anh đang tìm một câu kinh thánh, anh thấy câu này thế nào: “Cùng với Chúa, ấy là điều tốt đẹp hơn nhiều”?

Vị Mục sư mím chặt môi. Hắn ta đúng là đồ hách dịch, cái gì cũng muốn tự mình quyết định thay người khác. Ông không thích câu kinh thánh đó; có cảm giác như nó đang bóng gió chê bai chính con người ông.

— Tôi không nghĩ mình sẽ chọn câu đó. Tôi thích câu này hơn: “Chúa đã ban cho, và Chúa lại lấy đi.”

— Ồ, thế ư? Tôi cứ thấy câu ấy có vẻ hơi lạnh lùng thế nào ấy.

Mục sư đáp lại với giọng điệu có phần cay đắng, còn ông Graves thì trả lời bằng một giọng mà người chồng vừa mất vợ cho là quá bề trên và xấc xược đối với hoàn cảnh lúc bấy giờ. Mọi chuyện đã đi quá giới hạn nếu như đến việc chọn câu kinh thánh khắc lên mộ vợ mình mà ông cũng không được quyền quyết định. Không gian chùng xuống trong giây lát, rồi câu chuyện trôi dạt sang những vấn đề trong giáo xứ. Philip bước ra vườn hút tẩu. Cậu ngồi lên chiếc ghế dài, và đột nhiên bật cười nấc nghẹn.

Vài ngày sau, ông bác bày tỏ mong muốn cậu sẽ dành vài tuần tiếp theo ở lại Blackstable.

— Vâng, thế thì tốt quá ạ, cháu rất sẵn lòng, — Philip đáp.

— Chắc là tháng Chín cháu quay lại Paris thì kịp nhỉ?

Philip không đáp. Cậu đã ngẫm nghĩ rất nhiều về những lời Foinet nói, nhưng tâm trí vẫn còn ngổn ngang chưa quyết nên chẳng muốn bàn đến chuyện tương lai. Từ bỏ hội họa vì nhận ra mình chẳng thể vươn tới đỉnh cao là một điều gì đó rất đáng mặt nam nhi; nhưng ngặt một nỗi, chỉ có mình cậu thấy thế: trong mắt kẻ khác, đó chỉ là sự thừa nhận thất bại, và cậu thì chẳng đời nào muốn thú nhận mình là kẻ thua cuộc. Cậu vốn là kẻ bướng bỉnh, và cái nghi ngờ rằng tài năng của mình không đặt đúng chỗ lại càng thôi thúc cậu cố chấp chống lại hoàn cảnh, cứ đâm đầu vào hướng đi ấy bất chấp tất cả. Cậu không tài nào chịu nổi cảnh bạn bè cười chê mình. Điều này lẽ ra có thể ngăn cản cậu đưa ra quyết định dứt khoát từ bỏ việc học vẽ, nhưng môi trường mới đã khiến cậu đột nhiên nhìn nhận mọi thứ theo một lăng kính hoàn hảo hơn. Giống như bao kẻ khác, cậu nhận ra rằng việc vượt qua eo biển Manche bỗng biến những thứ từng quan trọng trở nên phù phiếm đến kỳ lạ. Cuộc sống từng quyến rũ đến mức cậu không nỡ rời xa giờ đây trở nên tẻ nhạt; cậu đâm ra chán ghét những quán cà phê, những nhà hàng với thứ thức ăn nấu nướng tồi tàn, và cả lối sống nhếch nhác của tất cả bọn họ. Cậu chẳng thèm bận tâm bạn bè nghĩ gì về mình nữa: dẹp hết đi, cả Cronshaw với thứ hùng biện ba hoa, bà Otter với vẻ ra điều đạo mạo, Ruth Chalice với mấy điệu bộ ta đây, hay Lawson và Clutton với những cuộc cãi vã vô tận; cậu cảm thấy ghê tởm tất cả bọn họ. Cậu viết thư cho Lawson, giục hắn gom hết đồ đạc của mình gửi sang. Một tuần sau, đồ đạc đã đến nơi. Khi tự tay mở mấy bức tranh ra, cậu ngạc nhiên thấy mình có thể bình thản ngắm nhìn các tác phẩm của chính mình. Cậu thú vị ghi nhận điều đó. Ông bác rất sốt sắng muốn xem tranh của cháu. Dù từng kịch liệt phản đối việc Philip sang Paris học vẽ, giờ đây bác đã bình thản chấp nhận sự thật. Bác tỏ ra tò mò về cuộc sống của sinh viên và liên tục gặng hỏi Philip đủ điều. Thực chất, bác cũng có chút tự hào vì có đứa cháu làm họa sĩ, nên cứ có khách tới chơi là lại tìm cách khơi gợi để cậu biểu diễn. Bác chăm chú ngắm nghía những bức họa ký họa người mẫu mà Philip bày ra. Philip liền lấy bức chân dung Miguel Ajuria đưa cho bác xem.

— Sao cháu lại vẽ thằng bé này? — ông Carey hỏi.

— Ồ, cháu cần người mẫu, với lại khuôn mặt hắn làm cháu thấy hứng thú.

— Dằng nào cháu cũng chẳng có việc gì làm ở đây, sao không vẽ bác nhỉ?

— Ngồi làm mẫu chán lắm đấy ạ, bác sẽ mệt đấy.

— Bác nghĩ là bác thích đấy.

— Thế thì để cháu xem xét đã.

Philip buồn cười trước tính sĩ diện của ông bác. Rõ ràng là bác đang thèm thuồng được vẽ chân dung đến phát điên lên được. Vớ được món hời không tốn một xu thì dại gì mà bỏ lỡ. Suốt hai ba ngày liền, bác cứ liên tục bắn tin bóng gió. Bác chì chiết Philip lười biếng, hỏi bao giờ thì chịu bắt tay vào việc, và cuối cùng thì đi khoe với tất cả những ai gặp mặt rằng Philip sắp sửa vẽ chân dung cho mình. Cuối cùng thì một ngày mưa cũng tới, và sau bữa sáng, ông Carey bảo Philip:

— Nào, sáng nay bắt đầu vẽ chân dung cho bác được chưa nhỉ? — Philip đặt cuốn sách đang đọc xuống và ngả người ra thành ghế.

— Cháu bỏ vẽ lâu rồi ạ, — cậu nói.

— Sao cơ? — ông bác ngạc nhiên hỏi.

— Cháu nghĩ chẳng có ích gì khi làm một kẻ xoàng xĩnh trong hội họa, và cháu đã đi đến kết luận rằng mình chẳng bao giờ khá lên được đâu.

— Cháu làm bác ngạc nhiên đấy. Trước khi sang Paris, cháu từng đinh ninh chắc chắn mình là một thiên tài cơ mà.

— Cháu đã nhầm, — Philip điềm tĩnh đáp.

— Bác cứ tưởng một khi đã dấn thân vào một nghề nào đó thì cháu phải có lòng tự trọng để theo đuổi nó đến cùng chứ. Bác thấy cháu thiếu nhất chính là sự kiên trì.

Philip hơi bực mình vì ông bác thậm chí còn chẳng nhận ra quyết định của cậu dũng cảm đến nhường nào.

— “Hòn đá lăn không bám rêu,” — vị Mục sư tiếp lời. Philip ghét cay ghét đắng cái câu tục ngữ ấy và thấy nó hoàn toàn vô nghĩa. Ông bác đã nhai đi nhai lại câu này không biết bao nhiêu lần trong những cuộc cãi vã trước khi cậu bỏ công việc ở văn phòng. Có vẻ như nó lại gợi nhắc ông về kỷ niệm lần đó.

— Cháu không còn là trẻ con nữa đâu; phải tính chuyện ổn định cuộc sống chứ. Đầu tiên thì khăng khăng đòi làm kế toán công chứng, rồi chán ngấy cái đó lại đòi sang làm họa sĩ. Và bây giờ, nếu cháu vui lòng cho phép, cháu lại đổi ý thêm lần nữa. Điều đó chứng tỏ...

Ông ngập ngừng giây lát để suy xem chính xác thì nó biểu hiện cho những khiếm khuyết tính cách nào, và Philip liền nói thay phần còn lại của câu.

— Là sự do dự, bất tài, thiếu tầm nhìn xa và thiếu quyết đoán.

Vị Mục sư liếc nhanh lên nhìn đứa cháu xem nó có đang cười vào mặt mình không. Khuôn mặt Philip vô cùng nghiêm nghị, nhưng trong ánh mắt lại lấp lánh một tia tinh nghịch khiến ông nổi giận. Philip thực sự cần phải tỏ ra nghiêm túc hơn mới phải. Ông thấy mình có trách nhiệm phải cho nó một trận đòn đau.

— Chuyện tiền nong của cháu bây giờ chẳng dính dáng gì đến bác nữa. Cháu đã tự lập; nhưng bác nghĩ cháu nên nhớ rằng tiền bạc thì không thể tiêu hoang mãi được, với lại cái tật nguyền bất hạnh kia của cháu đâu có giúp gì cho việc kiếm sống dễ dàng hơn.

Đến lúc này thì Philip thừa hiểu rằng cứ hễ ai nổi giận với mình là thế nào cũng lôi cái tật chân khoèo ra để đả kích trước tiên. Cái nhìn của cậu về bản chất con người được đúc kết từ thực tế là chẳng mấy ai cưỡng lại được sự cám dỗ đó. Nhưng cậu đã tự rèn luyện để không bộc lộ bất kỳ dấu hiệu nào cho thấy lời nhắc nhở ấy làm tổn thương mình. Cậu thậm chí còn tập được cách kiểm soát thói đỏ mặt — thứ từng là nỗi thống khổ lớn nhất thời niên thiếu.

— Đúng như bác vừa nhận xét, — cậu đáp, — chuyện tiền nong của cháu chẳng dính dáng gì đến bác và cháu hoàn toàn tự chủ.

— Dù sao đi nữa, cháu cũng phải công nhận rằng bác đã đúng khi phản đối việc cháu quyết chí theo đuổi con đường hội họa chứ.

— Cháu không nghĩ vậy đâu. Biết đâu người ta học được nhiều điều từ những sai lầm do chính mình gây ra hơn là làm theo lời khuyên đúng đắn của kẻ khác. Cháu đã quậy phá chán chê rồi, và giờ thì cháu sẵn sàng ổn định cuộc sống được rồi đấy.

— Thế định làm nghề gì?

Philip hoàn toàn chưa chuẩn bị cho câu hỏi này, bởi thực tình cậu đã định hình được gì đâu. Cậu mới chỉ thoáng nghĩ qua đến cả tá ngành nghề.

— Việc thích hợp nhất mà cháu có thể làm là nối nghiệp cha cháu và trở thành một bác sĩ.

— Thật kỳ lạ là đúng lúc cháu cũng đang có ý định đó.

Cậu từng nghĩ đến nghề y cùng nhiều lựa chọn khác, chủ yếu vì đó là công việc mang lại sự tự do cá nhân tương đối lớn, và quãng thời gian làm việc văn phòng đã khiến cậu thề không bao giờ bén mảng tới chốn công sở nữa; câu trả lời thốt ra trước mặt Mục sư gần như là một phản xạ vô điều kiện, bởi nó mang ý nghĩa của một lời đáp trả sắc sảo. Cậu thấy buồn cười vì cách mình quyết định mọi chuyện một cách ngẫu nhiên như thế, và ngay tại thời điểm đó, cậu đã hạ quyết tâm sẽ bước chân vào bệnh viện cũ của cha mình vào mùa thu tới.

— Thế hóa ra hai năm ở Paris của cháu chỉ là khoảng thời gian hoài phí vô ích thôi sao?

— Cháu không nghĩ thế. Cháu đã có hai năm vô cùng tuyệt vời, và học được một hai điều bổ ích.

— Điều gì cơ?

Philip ngẫm nghĩ một thoáng, và câu trả lời của cậu ẩn chứa một chút ý đồ nghịch ngợm muốn chọc tức đối phương.

— Cháu học được cách quan sát đôi bàn tay — điều mà trước đây cháu chưa từng chú ý. Và thay vì chỉ nhìn nhà cửa và cây cối hời hợt, cháu học được cách nhìn chúng nổi bật lên trên nền trời. Cháu cũng học được rằng bóng râm không hề có màu đen mà mang những sắc màu riêng biệt.

— Chắc cháu nghĩ mình thông minh lắm đấy. Bác thấy cái thói cợt nhả của cháu ngu ngốc hết chỗ nói.