Trường King’s School ở Tercanbury, nơi Philip theo học khi vừa tròn mười ba tuổi, luôn tự hào về bề dày lịch sử của mình. Ngôi trường bắt nguồn từ một tu viện cổ được thành lập từ trước cuộc Khải hoàn của người Norman, nơi những bài học vỡ lòng từng được truyền dạy bởi các tu sĩ dòng thánh Augustine. Cũng giống như bao cơ sở tương tự khác, khi các tu viện bị giải thể, trường đã được tái tổ chức dưới thời vua Henry VIII và từ đó mang tên ông. Trải qua bao thăng trầm với chặng đường khiêm nhường, trường đã cung cấp cho con cháu tầng lớp quý tộc địa phương cùng giới trí thức ở hạt Kent một nền tảng học vấn vừa đủ cho nhu cầu của họ. Vài ba nhà văn tên tuổi — khởi đầu bằng một nhà thơ mà thiên tài chỉ xếp sau Shakespeare, và khép lại bằng một nhà văn xuôi có quan điểm sống ảnh hưởng sâu sắc đến thế hệ của Philip — từng bước ra từ cổng trường để rồi chạm tay tới hào quang danh vọng; trường cũng đào tạo ra một vài luật sư xuất chúng, dẫu rằng luật sư xuất chúng vốn chẳng hiếm hoi gì, cùng một vài sĩ quân đội lừng lẫy. Thế nhưng, suốt ba thế kỷ kể từ khi tách khỏi các dòng tu, nơi đây vẫn chuyên tâm nhất là đào tạo các nhân vật của giáo hội: giám mục, viện phụ, kinh sĩ, và trên hết là các mục sư làng mạc. Từng có những cậu học trò mang dòng máu mà cha, ông nội, rồi cụ nội của họ đều từng theo học tại đây, để rồi cuối cùng đều trở thành chánh xứ các giáo sở thuộc giáo phận Tercanbury; họ đến trường với tâm thế đã được định hình sẵn cho con đường tu trì. Dẫu vậy, những dấu hiệu đổi thay vẫn bắt đầu nhen nhóm ngay cả ở chốn này. Một số ít học trò, nhắc lại những gì từng nghe người lớn thì thầm ở nhà, bảo rằng Giáo hội nay đã chẳng còn được như trước. Vấn đề không hẳn nằm ở tiền bạc; mà là vì thành phần người theo đuổi con đường này đã đổi khác. Có hai, ba cậu học trò quen biết những vị phó tế có cha vốn là phường buôn bán, và bọn chúng thà chịu khó sang các Thuộc địa — vào thời ấy, Thuộc địa vẫn là niềm hy vọng cuối cùng cho những kẻ chẳng thể tìm nổi việc làm trên đất Anh — còn hơn phải làm phó tế dưới quyền một tay chớp bu nào đó không phải bậc trượng phu. Ở King’s School, cũng giống như tại Nhà xứ Blackstable, bất cứ ai không may mắn sở hữu đất đai (dù ở đây người ta vẫn phân biệt rạch ròi giữa người nông dân giàu có và địa chủ thực thụ), hoặc không theo đuổi một trong bốn ngành nghề danh giá dành cho tầng lớp thượng lưu, thì đều bị coi chỉ là hạng con buôn. Ngay trong số các học trò ngoại trú vốnm có khoảng một trăm rưỡi em, gồm con cháu các gia đình quý tộc địa phương và các sĩ quan đóng quân tại doanh trại, những ai có cha làm thương mại đều luôn bị dằn vặt bởi sự tủi hổ về thân phận của mình.

Các thầy giáo chẳng mảy may kiên nhẫn nổi với những tư tưởng giáo dục hiện đại mà đôi khi họ đọc thấy trên tờ The Times hay The Guardian; họ chỉ thiết tha mong mỏi King’s School mãi trung thành với những truyền thống cũ kỹ. Các ngôn ngữ cổ được nhồi nhét kỹ lưỡng đến mức thuở thiếu thời, chẳng một cựu học sinh nào nhắc đến Homer hay Virgil trong đời sau mà không rùng mình ngán ngẩm. Dẫu rằng trong phòng sinh hoạt chung vào mỗi bữa tối, đôi ba tâm hồn gan dạ hơn thỉnh thoảng gợi ý rằng toán học đang ngày càng trở nên quan trọng, thì tâm lý chung vẫn cho rằng đó là một ngành học kém cao quý hơn văn chương cổ điển. Cả tiếng Đức lẫn môn hóa học đều không được giảng dạy, còn tiếng Pháp thì do chính các giáo viên chủ nhiệm đảm nhận; họ vốn giữ trật tự giỏi hơn bất kỳ người ngoại quốc nào, và vì nắm vững ngữ pháp chẳng kém gì bất cứ người Pháp chính gốc nào, nên việc chẳng ai trong số họ có thể tự gọi nổi một cốc cà phê tại nhà hàng ở Boulogne trừ phi người hầu bàn biết chút tiếng Anh dường như chẳng có gì là quan trọng. Địa lý được dạy chủ yếu qua việc bắt học sinh vẽ bản đồ, và đây là một hoạt động vô cùng được ưa chuộng, nhất là khi bài học đề cập đến những vùng đất nhiều đồi núi: người ta có thể phung phí khối thời gian quý báu chỉ để vẽ dãy Andes hay dãy Apennines. Các thầy giáo, toàn là cử nhân tốt nghiệp từ Oxford hoặc Cambridge, đều đã thụ phong chức thánh và vẫn còn độc thân; nếu vô tình muốn kết hôn, họ chỉ còn cách chấp nhận một trong những giáo xứ nghèo do Hội đồng Kinh sĩ quản lý. Thế nhưng suốt bao năm qua, chẳng một ai đành lòng rời xa bầu không khí văn minh thanh lịch của Tercanbury — nơi nhờ có doanh trại kỵ binh mà mang đậm nét hào hùng nhà binh bên cạnh vẻ trang nghiêm của giáo hội — để đổi lấy sự tẻ nhạt của một nhà xứ vùng quê; và giờ đây, tất cả bọn họ đều đã ở tuổi trung niên.

Ngược lại, thầy hiệu trưởng bắt buộc phải lập gia đình và chèo lái con thuyền trường học cho đến khi tuổi tác bắt đầu in dấu lên sức lực của ông. Đến lúc về hưu, ông được đền đáp bằng một giáo sở khấm khá hơn nhiều so với bất kỳ mơ ước nào của các giáo viên dưới quyền, kèm theo chức danh Kinh sĩ danh dự.

Thế nhưng, đúng một năm trước khi Philip bước chân vào trường, một cuộc biến đổi lớn đã xảy ra. Từ lâu người ta đã thấy rõ tiến sĩ Fleming, người đã giữ ghế hiệu trưởng suốt một phần tư thế kỷ, nay đã quá lãng tai để tiếp tục công việc nhằm làm rạng danh vinh quang Thiên Chúa. Do đó, khi một giáo sở ở vùng ngoại ô thành phố với bổng lộc sáu trăm bảng một năm bị bỏ trống, Hội đồng Kinh sĩ liền ngỏ ý mời ông nhận lấy, ngầm ra hiệu rằng đã đến lúc ông nên về hưu để dưỡng già. Với khoản thu nhập ấy, ông có thể thoải mái chăm sóc những căn bệnh tuổi già của mình. Vài ba vị phó tế từng ôm ấp hy vọng được thăng tiến liền xì xầm với vợ rằng thật là chuyện tồi tệ khi trao một giáo sở đang cần một thanh niên trẻ trung, sung sức và năng nổ vào tay một lão già chẳng biết gì về công tác mục vụ và đã kịp vơ vét cho đầy túi vải; thế nhưng tiếng gầm gừ của hàng giáo sĩ chưa có giáo sở làm sao lọt được tới tai Hội đồng Kinh sĩ tòa giám mục. Còn về phần giáo dân, họ chẳng có chút tiếng nói nào trong chuyện này, và vì thế chẳng ai thèm hỏi ý kiến của họ cả. Cả phái Giám lý lẫn phái Báp-tít đều đã có nhà nguyện riêng ở trong làng.

Khi tiến sĩ Fleming đã được bố trí ổn thỏa như thế, việc tìm kiếm một người kế nhiệm trở thành điều tất yếu. Việc chọn một giáo viên trong trường lên thay đi ngược lại truyền thống lâu đời của nhà trường. Phòng sinh hoạt chung hoàn toàn đồng lòng ủng hộ việc bầu chọn thầy Watson, hiệu trưởng trường dự bị; anh ấy vốn chẳng khác nào người nhà của King’s School, tất cả bọn họ đã quen biết anh suốt hai mươi năm trời, và chắc chắn chẳng có nguy cơ gì để anh phải gây phiền toái cho ai. Thế nhưng Hội đồng Kinh sĩ lại giáng xuống đầu họ một cú sốc bất ngờ. Họ chọn một người tên là Perkins. Ban đầu chẳng ai biết Perkins là ai, và cái tên ấy chẳng để lại chút ấn tượng tốt đẹp nào đối với bất kỳ ai; nhưng khi dư chấn của cú sốc chưa kịp nguôi ngoai, người ta mới ngã ngửa ra rằng Perkins ấy chính là con trai của tay thợ may bán vải Perkins.

Tiến sĩ Fleming thông báo cho các giáo viên ngay trước bữa tối, và thái độ của ông đã tố cáo rõ sự bàng hoàng tột độ. Những ai ăn tối tại trường đều nuốt lấy bữa ăn trong bầu không khí đặc quánh sự im lặng, chẳng một lời nào được nhắc đến cho đến khi đám người hầu lui ra khỏi phòng. Và rồi họ bắt đầu trút bỏ nỗi lòng. Tên tuổi của những người có mặt hôm đó chẳng có gì quan trọng, nhưng đối với các thế hệ học sinh, họ từ lâu đã được gọi bằng những biệt danh quen thuộc như Sighs, Tar, Winks, Squirts và Pat.

Tất cả bọn họ đều nhớ rõ Tom Perkins. Điều đầu tiên đập vào mắt người ta về hắn chính là việc hắn không phải là một quý ông. Bọn họ nhớ rất rõ về hắn. Đó là một cậu bé gầy gò, nước da ngăm đen, với mái tóc đen rối bù và đôi mắt to tròn. Trông hắn chẳng khác nào một gã digan. Hắn từng bước chân vào trường dưới tư cách là một học sinh ngoại trú, mang theo suất học bổng xuất sắc nhất từ quỹ tài trợ của trường, nhờ đó việc học hành của hắn hoàn toàn miễn phí. Dĩ nhiên là hắn rất thông minh. Trong mỗi dịp Lễ Phát Phần Thưởng, hắn luôn ngập chìm trong các giải thưởng. Hắn là đứa con cưng làm rạng danh nhà trường lúc bấy giờ, và giờ đây họ mới nhớ lại với nỗi cay đắng rằng họ từng sợ hãi biết bao khi nghĩ đến viễn cảnh hắn sẽ giành được học bổng ở một trường trung học lớn nào đó rồi quất ngựa truy phong khỏi tầm tay họ. Tiến sĩ Fleming từng thân chinh đến gặp gỡ cha hắn — một chủ tiệm vải mà tất cả bọn họ đều nhớ rõ là tiệm Perkins and Cooper ở phố St. Catherine — để bày tỏ hy vọng Tom sẽ tiếp tục ở lại trường cho đến khi vào đại học. Ngôi trường chính là khách hàng lớn nhất của tiệm Perkins and Cooper, và ông Perkins đương nhiên vô cùng sẵn lòng đưa ra lời cam kết theo yêu cầu. Tom Perkins tiếp tục chuỗi ngày tháng huy hoàng của mình, trở thành học sinh xuất sắc nhất về văn chương cổ điển mà tiến sĩ Fleming từng biết, và khi rời trường, hắn mang theo suất học bổng giá trị nhất mà trường có thể trao tặng. Hắn tiếp tục giật thêm một học bổng nữa ở Magdalene và bước vào một con đường học thuật rực rỡ tại Đại học. Tờ tạp chí của trường năm này qua năm khác đều ghi lại những thành tựu vang dội của hắn, và đến khi hắn đạt danh hiệu đúp hạng nhất, chính tiến sĩ Fleming đã tự tay viết vài dòng ca tụng trên trang nhất. Họ càng vui mừng đón nhận thành công của hắn hơn khi mà tiệm Perkins and Cooper lúc ấy đã lâm vào cảnh bĩ cực: Cooper thì nát rượu như hũ chìm, và ngay trước thời điểm Tom Perkins tốt nghiệp, tiệm vải của họ đã phải đệ đơn phá sản.

Đúng theo trình tự, Tom Perkins thụ phong chức thánh và bước chân vào con đường sự nghiệp mà hắn dường như được sinh ra để dành riêng cho nó. Hắn từng là trợ giảng tại trường Wellington và sau đó là ở Rugby.

Thế nhưng, việc hoan hỉ trước thành công của hắn ở những ngôi trường khác lại là một chuyện hoàn toàn khác biệt so với việc phải cúi đầu tuân lệnh hắn ngay tại sân nhà của mình. Thầy Tar từng không biết bao nhiêu lần phạt hắn viết phạt, còn thầy Squirts thì từng bạt tai hắn chẳng nương tay. Họ không tài nào tưởng tượng nổi làm sao mà Hội đồng Kinh sĩ lại có thể phạm phải một sai lầm ngớ ngẩn đến thế. Chẳng ai có thể quên được rằng hắn là con trai của một chủ tiệm vải phá sản, và thói nghiện rượu của gã Cooper lại càng làm gia tăng thêm phần nhục nhã. Ai nấy đều ngầm hiểu rằng ngài Viện phụ đã nhiệt tình chống lưng cho đơn ứng cử của hắn, thế nên có lẽ ngài Viện phụ sẽ còn mời hắn đến dùng bữa tối; nhưng liệu những bữa tối thân mật dễ chịu trong khuôn viên giáo hội ấy liệu có còn giữ nguyên vẹn vẻ đẹp thuở nào khi Tom Perkins ngồi vào bàn tiệc? Rồi còn đám sĩ quan ở doanh trại thì sao? Hắn thực sự không thể mong đợi các sĩ quan và quý ông sẽ coi hắn như một kẻ đồng cân đồng lạng với họ được. Điều này sẽ giáng một đòn nặng nề khôn lường lên uy tín của nhà trường. Phụ huynh sẽ phẫn nộ bất bình, và chẳng có gì ngạc nhiên nếu hàng loạt học sinh đồng loạt xin thôi học. Chưa kể đến cái sự nhục nhã ê chề khi phải gọi hắn là "Thầy Perkins"! Các giáo viên từng nhen nhóm ý định đập bàn từ chức hàng loạt nhằm bày tỏ sự phản đối, nhưng nỗi sợ hãi mơ hồ rằng đơn từ chức của họ sẽ được chấp thuận một cách thản nhiên đến lạnh lùng đã kìm chân họ lại.

“Cách duy nhất lúc này là tự chuẩn bị tinh thần để đón nhận những đổi thay,” thầy Sighs cất lời; ông đã đảm nhiệm lớp năm suốt hai mươi lăm năm trời với một sự bất tài vô phương cứu chữa.

Và khi tận mắt chứng kiến con người hắn, họ càng chẳng tìm thấy chút an ủi nào. Tiến sĩ Fleming mời họ đến gặp mặt hắn trong bữa trưa. Giờ đây hắn đã là một người đàn ông ba mươi hai tuổi, cao gầy, nhưng vẫn mang ánh nhìn hoang dại và đầu tóc bù xù hệt như thuở còn là một cậu học trò ngày nào. Bộ âu phục may vụng về, nhàu nhĩ được khoác lên người một cách cẩu thả. Mái tóc đen và dài y như trước, và rõ ràng hắn chưa từng học cách chải chuốt; mái tóc cứ lòa xòa trước trán theo từng cử động, và hắn có thói quen hất tay thật nhanh để gạt nó khỏi tầm mắt. Hắn để một bộ ria mép đen cùng một chòm râu mọc ngược lên tận gò má. Hắn trò chuyện với các giáo viên một cách vô cùng tự nhiên, cứ như thể họ chỉ vừa mới chia tay nhau cách đó chừng một hai tuần; rõ ràng hắn vô cùng phấn khích khi được gặp lại họ. Hắn tỏ ra hoàn toàn vô cảm trước sự kỳ quặc của hoàn cảnh hiện tại và dường như chẳng hề nhận thấy có điều gì bất ổn khi được gọi bằng cái tên Thầy Perkins.

Lúc chào từ biệt họ, một giáo viên vì muốn tìm chuyện để nói nên bâng quơ nhận xét rằng hắn đang thong thả có thừa thời gian để ra ga bắt tàu.

“Tôi muốn ghé qua để nghía lại cái tiệm cũ,” hắn vui vẻ đáp lời.

Một bầu không khí ngượng ngùng bao trùm rõ rệt. Họ không khỏi kinh ngạc trước sự vô ý tứ đến thế là cùng của hắn, và để làm cho tình hình tồi tệ hơn, tiến sĩ Fleming lại chẳng nghe thấy hắn vừa nói gì. Vợ ông phải hét to vào tai chồng.

“Anh ấy muốn ghé qua xem lại cái cửa hàng cũ của bố anh ấy.”

Chỉ có mỗi Tom Perkins là kẻ duy nhất hoàn toàn thản nhiên trước nỗi bẽ bàng mà cả hội đang gánh chịu. Hắn quay sang hướng bà Fleming.

“Bây giờ ai đang thuê chỗ đó thế, cô có biết không?”

Bà khó nhọc lắm mới thốt nên lời. Bà đang vô cùng tức giận.

“Bây giờ nó vẫn là một tiệm vải,” bà cay đắng đáp. “Họ mang tên Grove. Chúng tôi không còn mua hàng ở đó nữa.”

“Không biết người ta có cho tôi vào thăm lại bên trong ngôi nhà không nhỉ.”

“Tôi đoán là họ sẽ cho thôi nếu anh giải thích mình là ai.”

Mãi cho đến tận cuối bữa tối hôm ấy, chủ đề đang ngự trị trong tâm trí tất cả mọi người mới được khơi nguồn tại phòng sinh hoạt chung. Và chính thầy Sighs là người đã cất tiếng hỏi trước:

“Nào, thế các cậu nghĩ thế nào về vị hiệu trưởng mới của chúng ta?” Họ nhớ lại cuộc trò chuyện lúc bữa trưa. Đó khó có thể gọi là một cuộc trò chuyện; thực chất nó là một màn độc thoại. Perkins cứ huyên thuyên không ngừng nghỉ. Hắn nói rất nhanh, tuôn trào một loạt từ ngữ lưu loát bằng một chất giọng trầm, vang ấm. Hắn có một tiếng cười ngắn, kỳ lạ để lộ hàm răng trắng trẻo. Bọn họ phải chật vật lắm mới theo kịp mạch lời của hắn, bởi tư duy của hắn cứ nhảy cóc từ đề tài này sang đề tài khác với những mối liên kết mà đôi khi họ chẳng tài nào bắt kịp. Hắn nói về phương pháp sư phạm, điều đó thì cũng xem như hợp lẽ tự nhiên; thế nhưng hắn lại bàn luận rất nhiều về những lý thuyết hiện đại ở Đức mà họ chưa từng nghe bao giờ và đón nhận chúng với mối hoài nghi sâu sắc. Hắn nói về văn chương cổ điển, nhưng ngặt nỗi hắn từng đặt chân đến Hy Lạp và say sưa thuyết giảng về khảo cổ học; hắn từng có một mùa đông vùi đầu vào việc đào bới; họ chẳng thể tài nào hiểu nổi điều đó giúp ích được gì cho một kẻ đi dạy học sinh vượt qua các kỳ thi cử. Hắn bàn về chính trị. Thật kỳ lạ khi nghe hắn đem Lord Beaconsfield ra so sánh với Alcibiades. Hắn bàn về ông Gladstone cùng vấn đề Tự trị cho Ireland. Lúc này thì họ nhận ra hắn chính là một tín đồ của phái Tự do. Trái tim họ như chùng xuống. Hắn bàn về triết học Đức và tiểu thuyết Pháp. Họ không tài nào kính trọng nổi một kẻ có quá nhiều mối quan tâm hỗn tạp đến thế.

Chính Winks là người đã tổng kết lại ấn tượng chung và gói gọn nó vào một nhận định mà tất cả bọn họ đều cảm thấy có sức sát thương tuyệt đối. Winks là giáo viên phụ trách lớp ba thượng, một gã yếu đuối với đôi mi sụp xuống. Hắn cao lênh khênh vượt quá sức vóc của mình, và mọi cử động đều chậm chạp, ủ rũ. Hắn toát lên một vẻ mệt mỏi rã rời, và biệt danh của hắn quả thực vô cùng thích hợp.

“Hắn ta nhiệt tình quá mức cần thiết,” Winks lên tiếng.

Sự nhiệt tình là dấu hiệu của kẻ thiếu giáo dục. Sự nhiệt tình là thứ tác phong không ra dáng quý ông. Họ liên tưởng đến Đội quân Cứu thế với những tiếng kèn đồng choé tai và những hồi trống inh ỏi. Nhiệt tình đồng nghĩa với đổi thay. Họ thấy da gà da cóc nổi lên khi nghĩ đến tất cả những thói quen dễ chịu xưa cũ đang đứng trước bờ vực nguy hiểm cận kề. Họ chẳng dám ngước nhìn về tương lai phía trước.

“Trông hắn ta ngày càng giống một gã digan hơn bao giờ hết,” một người lên tiếng sau khoảng lặng.

“Không biết ngài Viện phụ và Hội đồng Kinh sĩ có biết hắn là một kẻ theo phái Cấp tiến khi bầu hắn lên hay không nhỉ,” một người khác cay đắng nhận xét.

Thế rồi câu chuyện lại đứt quãng. Họ quá ư chao đảo để có thể thốt nên lời.

Khi Tar và Sighs cùng nhau rảo bước đến Tòa nhà Hội đồng Kinh sĩ vào ngày Lễ Phát Phần Thưởng diễn ra một tuần sau đó, Tar với cái lưỡi sắc mỏng như dao cau bèn cất lời với đồng nghiệp:

“Này, chúng ta đã chứng kiến không biết bao nhiêu mùa Lễ Phát Phần Thưởng ở đây rồi nhỉ? Tự hỏi không biết chúng ta có còn được thấy thêm lần nào nữa không đây.”

Thầy Sighs trông còn ủ rũ hơn cả ngày thường.

“Nếu có một giáo sở kha khá nào đó xuất hiện, tôi chẳng buồn bận tâm đến chuyện khi nào mình sẽ về hưu nữa đâu.”