Khoảng ba giờ sáng, Philip tỉnh giấc và không thể chợp mắt được nữa. Anh bắt đầu nghĩ đến Mildred. Anh cố gạt đi nhưng bất thành. Anh cứ lẩm bẩm mãi một điều hết lần này đến lần khác đến mức đầu óc quay cuồng. Việc cô kết hôn là điều tất yếu: cuộc đời vốn khắc nghiệt với một người con gái phải tự kiếm sống; và nếu tìm được ai đó mang lại cho cô một tổ ấm yên bề gia thất, cô chẳng có gì phải trách móc khi nhận lời. Philip thừa nhận rằng từ góc nhìn của cô, kết hôn với anh chẳng khác nào sự điên rồ: chỉ có tình yêu mới khiến sự nghèo khó ấy trở nên chịu nổi, ngặt nỗi cô lại không hề yêu anh. Đó không phải lỗi ở cô; đó là một thực tế phải chấp nhận như bao điều khác. Philip tự biện luận trong tâm trí. Anh tự nhủ rằng thẳm sâu trong lòng mình là niềm kiêu hãnh bị tổn thương; niềm đam mê của anh vốn bắt nguồn từ sự kiêu kỳ bị đâm thấu, và xét cho cùng, chính điều này mới là cội nguồn gieo rắc phần lớn sự khốn khổ cho anh hiện tại. Anh khinh miệt chính mình cũng hệt như cách anh khinh miệt cô. Rồi anh vạch ra những dự định cho tương lai, những dự định cứ lặp đi lặp lại, bị ngắt quãng bởi những ký ức về nụ hôn trên má mềm mại, tái nhợt của cô cùng âm thanh giọng nói với âm điệu kéo dài tha thiết; anh còn đống công việc ngập đầu phải giải quyết, bởi vào mùa hè này anh vừa phải thi môn hóa học vừa phải trả nợ hai kỳ thi đã trượt. Anh từng tự cắt đứt liên lạc với bạn bè ở bệnh viện, nhưng giờ đây anh lại khao khát có bạn đồng hành. Có một sự việc tốt lành xảy ra: nửa tháng trước Hayward từng viết thư báo rằng anh sắp qua Luân Đôn và rủ Philip đi ăn tối; nhưng vì ngại phiền phức, Philip đã từ chối. Giờ thì Hayward sắp quay lại để dự mùa hội hè, và Philip quyết tâm sẽ viết thư cho anh ấy.

Anh thấy nhẹ nhõm biết bao khi đồng hồ điểm tám giờ để có thể thức dậy. Người anh mệt mỏi và xanh xao. Nhưng khi đã tắm giặt, thay quần áo và ăn sáng xong, anh cảm thấy mình được kết nối trở lại với thế giới bao la; và nỗi đau vì thế cũng vơi bớt phần nào. Sáng hôm đó anh chẳng thiết tha gì đến các buổi giảng đường, bèn ghé qua cửa hàng Army and Navy Stores để mua quà cưới cho Mildred. Sau bao phen đắn đo, anh chốt mua một chiếc túi đựng đồ trang điểm. Nó có giá tới hai mươi bảng, vượt xa khả năng tài chính của anh, nhưng trông vừa phô trương lại vừa rẻ tiền: anh biết chắc cô sẽ thừa hiểu món đồ này đắt giá nhường nào; anh tìm thấy một niềm thỏa mãn u sầu trong việc lựa chọn món quà vừa làm cô vui lòng, vừa ngầm thể hiện sự khinh bỉ tột cùng mà anh dành cho cô.

Philip từng thấp thỏm lo âu khi nghĩ đến ngày Mildred lên xe hoa; anh đinh ninh mình sẽ phải chịu đựng nỗi thống khổ khôn cùng; thế nên, anh vô cùng nhẹ nhõm khi nhận được bức thư của Hayward vào sáng thứ Bảy, báo rằng anh sẽ lên thành phố vào chính ngày hôm đó và sẽ ghé đón Philip đi tìm phòng trọ cùng. Sáng lên vì muốn tìm cách khuây khỏa, Philip tra lịch trình tàu hỏa và đoán trúng chuyến tàu duy nhất mà Hayward có khả năng đi; anh ra tận ga đón bạn, và cuộc hội ngộ của hai người diễn ra vô cùng hào hứng. Họ gửi hành lý lại nhà ga rồi vui vẻ lên đường. Đúng với tính cách thường thấy, Hayward đề nghị trước tiên họ nên dành một tiếng ghé thăm Phòng trưng bày Nghệ thuật Quốc gia (National Gallery); đã lâu anh không được ngắm tranh, và anh khẳng định bản thân cần một thoáng thưởng ngoạn như thế để tìm lại nhịp điệu với cuộc sống. Đã mấy tháng nay Philip chẳng có lấy một ai để trò chuyện về nghệ thuật và sách vở. Kể từ những ngày ở Paris, Hayward đã đắm chìm trong thế giới của các nhà thơ tượng thanh Pháp hiện đại, và vì nước Pháp có quá nhiều nhà thơ dư dật, anh hào hứng kể cho Philip nghe về vài thiên tài mới nổi. Họ dạo bước qua các phòng trưng bày, chỉ cho nhau xem những bức tranh yêu thích; chủ đề này dẫn dắt sang chủ đề khác; họ say sưa trò chuyện. Nắng chiếu rọi chan hòa và không khí thật ấm áp.

“Chúng ta ra công viên ngồi đi,” Hayward đề nghị.

“Ăn trưa xong rồi đi tìm phòng sau.”

Mùa xuân ở đó thật dễ chịu. Đó là một ngày mà chỉ riêng việc được sống thôi cũng đủ khiến người ta thấy tuyệt vời. Tán lá non xanh mướt của những hàng cây nổi bật đầy kiêu hãnh trên nền trời; và bầu trời nhạt màu, xanh ngắt, lấm tấm những đám mây trắng nhỏ. Cuối khu hồ trang trí là khối kiến trúc xám xịt của tòa nhà Horse Guards. Vẻ đẹp thanh lịch có trật tự của khung cảnh mang sức hút của một bức tranh thế kỷ mười tám. Nó gợi cho ta nhớ không phải đến Watteau—với những khung cảnh đồng quê đậm chất idyll chỉ có thể tìm thấy trong những giấc mơ chốn thâm sơn cùng cốc—mà là đến Jean-Baptiste Pater với phong cách trần tục hơn. Lòng Philip tràn ngập sự nhẹ nhõm. Anh nhận ra một điều mà trước đây anh mới chỉ đọc qua sách vở: rằng nghệ thuật (bởi cách anh nhìn ngắm tự nhiên cũng thấm đẫm chất nghệ thuật) có thể giải phóng tâm hồn khỏi nỗi đau đớn.

Họ ghé vào một nhà hàng Ý để ăn trưa và gọi một bình rượu Chianti nho nhỏ. Bữa ăn kéo dài trong cuộc trò chuyện bất tận. Họ ôn lại những kỷ niệm về những con người từng quen biết ở Heidelberg, nhắc về đám bạn cũ của Philip ở Paris, bàn luận về sách vở, tranh ảnh, đạo đức, cuộc đời; và bất chợt Philip nghe tiếng đồng hồ điểm ba giờ. Anh chợt nhớ ra rằng vào giờ phút này, Mildred đã chính thức là vợ người ta. Anh cảm thấy nhói đau ở lồng ngực như có ai đâm vào tim, và trong phút chốc anh chẳng nghe rõ Hayward đang nói gì. Nhưng rồi anh tự rót đầy ly rượu Chianti của mình. Vốn không quen uống đồ có cồn nên rượu đã xộc thẳng lên đầu anh. Ít nhất là trong khoảnh khắc ấy, anh thấy lòng mình thảnh thơi khỏi mọi bận tâm. Bộ óc nhanh nhạy của anh đã phải nằm không suốt bao nhiêu tháng trời, để giờ đây như ngây ngất men say trong từng câu chuyện. Anh thầm biết ơn vì có người bầu bạn, một người sẵn sàng hứng thú với những điều mà anh quan tâm.

“Này, đừng có phí hoài ngày đẹp trời thế này vào việc đi tìm phòng nữa. Tối nay cứ ở chỗ tôi đi. Cậu tìm phòng vào ngày mai hoặc thứ Hai cũng được.”

“Được thôi. Thế giờ mình làm gì đây?” Hayward đáp.

“Lên một chiếc tàu thủy xuôi dòng đến Greenwich thôi.”

Ý tưởng đó rất hợp ý Hayward, và họ nhanh chóng vẫy một chiếc xe ngựa đưa tới cầu Westminster. Họ kịp bước lên chuyến tàu thủy vừa đúng lúc nhổ neo. Một lát sau, trên môi nở nụ cười, Philip cất lời.

“Tớ nhớ hồi mới sang Paris, hình như là Clutton, đã có một bài diễn thuyết dài về việc cái đẹp vốn do các họa sĩ và nhà thơ thổi hồn vào sự vật. Chính họ là những người kiến tạo nên cái đẹp. Bản thân tháp chuông Campanile của Giotto hay một cái ống khói nhà máy chẳng có sự khác biệt nào để mà lựa chọn. Rồi những thứ đẹp đẽ ấy ngày càng trở nên sâu sắc hơn nhờ cảm xúc mà chúng khơi gợi qua các thế hệ nối tiếp. Đó là lý do vì sao đồ cổ lại đẹp hơn đồ hiện đại. Bài *Thơ vịnh chiếc bình Hy Lạp* (Ode on a Grecian Urn) giờ đây trở nên đáng yêu hơn rất nhiều so với thời điểm nó ra đời, bởi suốt cả trăm năm qua, biết bao thế hệ tình nhân đã đọc nó và biết bao tâm hồn đau khổ tìm thấy sự an ủi trong từng câu thơ ấy.”

Philip để mặc Hayward tự ngẫm xem cảnh tượng nào trước mắt đã gợi cho anh những lời đó, và thật tuyệt khi biết rằng mình có thể yên tâm để bạn tự suy ngẫm. Sự xúc động sâu sắc trong anh lúc này xuất phát từ phản ứng bộc phát trước lối sống gò bó mà anh phải chịu đựng suốt bấy lâu. Sắc óng ánh mong manh của bầu tầng khí quyển Luân Đôn mang lại nét dịu dàng của tranh phấn màu cho những bức tường đá xám; còn ở những khu bến cảng và kho hàng lại phảng phất sự nghiêm cẩn đầy tao nhã của một bức tranh khắc gỗ Nhật Bản. Họ tiến xa hơn về phía hạ nguồn; dòng nước lộng lẫy, biểu tượng của một đế chế hùng cường, trải rộng ra và tấp nập thuyền bè qua lại; Philip nghĩ đến những họa sĩ và thi nhân đã tô điểm cho vạn vật trở nên tươi đẹp nhường này, và lòng anh dâng trào niềm biết ơn sâu sắc. Họ tiến đến vùng nước Pool of London, và mấy ai có thể diễn tả hết vẻ uy nghi của nơi ấy? Trí tưởng tượng rung lên bần bật, và Chúa mới biết có biết bao bóng hình vẫn đang hiện hữu trên dòng chảy rộng lớn này, nào tiến sĩ Johnson sánh bước bên Boswell, nào ngài Pepys già khọm đang bước lên một chiến hạm: cả một bức tranh hoành tráng về lịch sử nước Anh, về sự lãng mạn và những cuộc phiêu lưu hào hùng. Philip quay sang Hayward với đôi mắt sáng rực.

“Charles Dickens kính yêu,” anh thì thầm, mỉm cười nhẹ trước niềm xúc cảm của chính mình.

“Cậu không thấy tiếc nuối chút nào khi từ bỏ hội họa sao?” Hayward hỏi.

“Không.”

“Tớ đoán là cậu thích làm nghề y chứ?”

“Không, tớ ghét nó lắm, nhưng chẳng còn lựa chọn nào khác. Sự vất vả cơ cực trong hai năm đầu quả là khủng khiếp, và ngặt nỗi tớ lại không có cái máu khoa học trong người.”

“Thôi nào, cậu đâu thể cứ đổi nghề hoài được.”

“Ờ, không đâu. Tớ sẽ bám trụ với nghề này. Tớ nghĩ mình sẽ thấy thích hơn khi được vào các khu điều trị nội trú. Tớ có cảm giác rằng mình quan tâm đến con người hơn bất cứ thứ gì trên đời. Và theo những gì tớ thấy, đây là nghề duy nhất mà cậu có được sự tự do. Cậu mang tri thức theo trong đầu; chỉ cần một hộp dụng cụ và dăm loại thuốc là cậu có thể kiếm sống ở bất cứ đâu.”

“Thế cậu không định mở phòng mạch riêng à?”

“Ít ra là trong một thời gian dài nữa thì chưa,” Philip đáp. “Ngay khi hoàn thành xong thời gian thực tập ở bệnh viện, tớ sẽ xin làm bác sĩ trên tàu thủy; tớ muốn đi đến phương Đông—quần đảo Mã Lai, Xiêm, Trung Quốc, và đủ thứ nơi tương tự thế—rồi sau đó tớ sẽ nhận làm các công việc thời vụ. Thế nào rồi cũng có việc để làm thôi, như chống dịch tả ở Ấn Độ hay đại loại thế. Tớ muốn đi từ nơi này đến nơi khác. Tớ muốn ngắm nhìn thế giới. Cách duy nhất để một kẻ nghèo túng làm được điều đó là theo học ngành y.”

Rồi họ cũng đến Greenwich. Tòa kiến trúc nguy nga của Inigo Jones sừng sững uy nghi đối diện dòng sông.

“Này, nhìn kìa, chắc hẳn đó là nơi Poor Jack từng nhảy xuống đống bùn để mò từng đồng xu,” Philip nói.

Họ lang thang trong công viên. Lũ trẻ rách rưới đang đùa nghịch ở đó, tiếng ré hò vang động cả một góc; đây đó vài lão thủy thủ đang sưởi nắng. Nơi đây phảng phất bầu không khí của một trăm năm về trước.

“Thật đáng tiếc khi cậu phí hoài hai năm ở Paris,” Hayward nói.

“Phí hoài ư? Cậu hãy nhìn cái dáng đi uyển chuyển của đứa trẻ kia, nhìn họa tiết mà ánh nắng chiếu qua những tán cây vẽ lên mặt đất, nhìn bầu trời kia xem—chà, tớ sẽ chẳng bao giờ được ngắm một bầu trời như thế nếu mình không đến Paris.”

Hayward ngỡ như nghe thấy tiếng nấc nghẹn ngào trong cổ họng Philip, và anh kinh ngạc nhìn bạn.

“Cậu làm sao thế?”

“Không có gì. Tớ xin lỗi vì đã tỏ ra đa sầu đa cảm chết tiệt thế này, nhưng suốt sáu tháng trời qua, tớ đã bị bỏ đói cái đẹp đến cùng cực rồi.”

“Trước đây cậu vốn là kẻ thực tế cơ mà. Nghe cậu thốt ra những lời đó thú vị phết đấy.”

“Mẹ kiếp, tớ có thèm muốn tỏ ra thú vị đâu,” Philip cười lớn. “Nào, đi kiếm cái gì đó lót dạ đi thôi.”