Vào chủ nhật tuần tiếp theo, khi vị mục sư đang chuẩn bị bước vào phòng khách để chợp mắt—mọi hành động trong đời ông đều được tiến hành một cách đầy cung cách—và bà Carey chuẩn bị lên lầu, Philip liền cất tiếng hỏi:

“Con phải làm gì nếu không được phép chơi đùa ạ?”

“Bộ con không thể ngồi yên và giữ trật tự dù chỉ một lần sao?”

“Con không thể ngồi yên cho đến giờ trà được đâu.”

Ông Carey nhìn ra ngoài cửa sổ, nhưng trời lạnh buốt và ẩm ướt, ông chẳng thể bảo Philip ra vườn chơi được.

“Ta biết con có thể làm gì rồi. Con hãy học thuộc lòng bài kinh cầu nguyện trong ngày đi.”

Ông lấy cuốn sách cầu nguyện thường dùng đặt trên cây đàn harmonium, lật các trang sách cho đến khi tìm được đoạn mình muốn.

“Nó không dài lắm đâu. Nếu lúc ta vào uống trà mà con đọc lại được trôi chảy không sai một chữ, con sẽ được ăn phần trên của quả trứng luộc của ta.”

Bà Carey kéo ghế của Philip sát vào bàn ăn—giờ đây họ đã mua cho cậu một chiếc ghế cao—và đặt cuốn sách trước mặt cậu.

“Quỷ dữ luôn tìm việc cho những đôi tay rảnh rỗi làm,” ông Carey nói.

Ông chất thêm vàiên than vào lò sưởi để có ngọn lửa hồng rực rỡ khi vào uống trà, rồi bước sang phòng khách. Ông nới lỏng cổ áo, sắp xếp lại gối, và nằm xuống sô-pha thật thoải mái. Nhưng nghĩ rằng phòng khách hơi se lạnh, bà Carey liền mang cho ông một chiếc thảm từ ngoài sảnh; bà đắp lên đôi chân ông và giắt gọn gàng quanh bàn chân. Bà kéo rèm cửa lại để ánh sáng không làm chói mắt ông, và vì ông đã nhắm nghiền mắt từ trước, bà rón rén bước ra khỏi phòng. Vị mục sư đang có một tâm hồn vô cùng bình yên vào ngày hôm nay, và chỉ mười phút sau ông đã chìm vào giấc ngủ. Ông ngáy khẽ.

Hôm đó là Chủ nhật thứ Sáu sau lễ Hiển linh, và bài kinh bắt đầu bằng những lời: Lạy Chúa, Đấng có Người Con diễm phúc đã hiện thân để tiêu hủy những việc làm của ma quỷ, và biến chúng con thành những người con của Chúa cùng những người thừa gia sự sống đời đời. Philip đọc lướt qua một lượt. Cậu chẳng tài nào hiểu nổi ý nghĩa của nó. Cậu bắt đầu lẩm bẩm đọc to từng từ cho chính mình nghe, nhưng phần lớn các từ đều xa lạ đối với cậu, và cấu trúc câu thì thật kỳ lạ. Cậu chẳng thể nhớ nổi quá hai dòng trong đầu. Sự chú ý của cậu cứ liên tục bị phân tâm: có những cây ăn quả được uốn theo bức tường nhà xứ, và một nhánh cây dài chốc chốc lại đập vào ô cửa sổ; những con cừu thẫn thờ gặm cỏ trên cánh đồng phía bên kia khu vườn. Trong đầu cậu dường như có những nút thắt đang siết lại. Rồi một nỗi hoảng sợ chợt ùa đến rằng cậu sẽ không thể thuộc bài kinh trước giờ trà, thế là cậu cứ liên tục thì thầm chúng thật nhanh; cậu chẳng thèm cố gắng hiểu nghĩa, mà chỉ cốt nhét chúng vào trí nhớ như một con vẹt.

Chiều hôm đó bà Carey không thể chợp mắt được, và đến bốn giờ thì bà tỉnh táo đến mức phải xuống lầu. Bà nghĩ mình nên nghe Philip đọc bài kinh để cậu không mắc lỗi nào khi đọc cho chú nghe. Khi ấy chú sẽ hài lòng; chú sẽ thấy đứa trẻ là một người có tâm hồn hướng thiện. Nhưng khi bà Carey đến phòng định bước vào, bà chợt nghe thấy một âm thanh khiến bà khựng lại ngước nhìn. Trái tim bà thắt lại một nhịp. Bà quay người bước đi và lặng lẽ chuồn ra khỏi cửa trước. Bà đi vòng quanh ngôi nhà cho đến khi tới cửa sổ phòng ăn rồi thận trọng nhìn vào bên trong. Philip vẫn đang ngồi trên chiếc ghế mà bà đã đặt cậu vào, nhưng đầu cậu gục xuống bàn, vùi vào hai cánh tay, và cậu đang nức nở đến tuyệt vọng. Bà nhìn thấy đôi vai cậu rung lên từng hồi vì nghẹn ngào. Bà Carey cảm thấy hoảng sợ. Điều luôn khiến bà ấn tượng về đứa trẻ này là vẻ điềm tĩnh đến lạ lùng của nó. Bà chưa từng thấy cậu khóc bao giờ. Và giờ đây, bà mới nhận ra rằng sự bình tĩnh ấy thực chất là một sự xấu hổ bản năng khi phải bộc lộ cảm xúc: cậu phải trốn đi để mà khóc.

Chẳng màng đến việc chồng mình vốn rất ghét bị đánh thức đột ngột, bà xông thẳng vào phòng khách.

“William, William,” bà gọi. “Thằng bé đang khóc như thể trái tim nó sắp tan vỡ đến nơi rồi.”

Ông Carey ngồi bật dậy, gỡ chiếc thảm đang quấn quanh chân ra.

“Nó có chuyện gì mà phải khóc chứ?”

“Em không biết…. Ồ, William, chúng ta không thể để đứa trẻ bất hạnh như vậy được. Anh có nghĩ đó là lỗi của chúng ta không? Ước gì chúng ta có con, khi ấy đã biết phải làm thế nào.”

Ông Carey nhìn vợ đầy vẻ bối rối. Ông cảm thấy mình thật vô dụng làm sao.

“Nó không thể khóc chỉ vì ta bắt nó học bài kinh đó chứ. Nó có quá mười dòng đâu cơ chứ.”

“Anh không nghĩ em có thể mang cho nó vài cuốn sách tranh để xem sao, William? Có mấy cuốn viết về Đất Thánh đấy. Chắc chắn chẳng có gì là sai trái trong chuyện đó cả.”

“Được thôi, anh không phiền đâu.”

Bà Carey bước vào phòng làm việc. Sưu tầm sách là niềm đam mê duy nhất của ông Carey, và chưa bao giờ ông đến Tercanbury mà không dành ra một hai tiếng ở cửa hàng đồ cũ; thế nào ông cũng tha về bốn năm cuốn sách mốc meo. Ông chẳng bao giờ đọc chúng, bởi vì ông đã mất thói quen đọc sách từ lâu rồi, nhưng ông thích lật từng trang, ngắm các hình minh họa nếu có, và sửa lại gáy sách. Ông rất chào đón những ngày mưa bởi vào những ngày ấy, ông có thể ở nhà mà không bị cắn rứt lương tâm, dành trọn buổi chiều với lòng trắng trứng và một hũ keo dán để vá lại lớp da thuộc kiểu Nga của mấy cuốn sách khổ lớn đã sờn rách. Ông có rất nhiều sách ghi chép các chuyến du hành cổ với những bản khắc thép, và bà Carey nhanh chóng tìm được hai cuốn miêu tả về xứ Palestine. Bà ho lên thật to ở ngoài cửa để Philip có thời gian trấn tĩnh lại, bởi bà cảm thấy cậu sẽ vô cùng xấu hổ nếu bị bắt gặp khi đang khóc nghẹn ngào, rồi bà gõ lạch cạch vào tay nắm cửa. Khi bà bước vào, Philip đang cặm cụi nhìn chăm chú vào cuốn sách cầu nguyện, lấy hai tay che mắt lại để bà không nhận ra cậu vừa khóc.

“Con đã thuộc bài kinh chưa?” bà hỏi.

Cậu không trả lời ngay lập tức, và bà cảm thấy cậu không dám mở miệng vì sợ nghẹn ngào. Bà thấy lúng túng một cách kỳ lạ.

“Con không thể học thuộc lòng được,” cuối cùng cậu cũng thốt lên trong tiếng thở dốc.

“Ơ, thôi nào, không sao đâu,” bà nói. “Con không cần phải học nữa. Ta mang mấy cuốn sách tranh cho con xem đây. Lại đây ngồi lên đùi ta, rồi chúng ta cùng xem nhé.”

Philip tuột khỏi ghế và lê bước đến chỗ bà. Cậu cúi gằm mặt xuống để bà không nhìn thấy đôi mắt mình. Bà vòng tay ôm lấy cậu.

“Nhìn này,” bà nói, “đây là nơi Chúa thiêng liêng của chúng ta đã cất tiếng khóc chào đời.”

Bà chỉ cho cậu xem một thị trấn phương Đông với những mái nhà phẳng lỳ, những mái vòm và tháp nhọn. Ở tiền cảnh là một cụm cây chà là, bên dưới là hai người Ả Rập và vài con lạc đà đang nghỉ ngơi. Philip đưa tay lướt qua bức tranh như thể muốn chạm vào những ngôi nhà và bộ y phục rộng thùng thình của những kẻ du mục.

“Đọc những dòng này đi ạ,” cậu yêu cầu.

Bà Carey với giọng đều đều đọc trang đối diện. Đó là một bản tường thuật lãng mạn của một lữ khách phương Đông nào đó từ những năm ba mươi, có lẽ hơi khoa trương, nhưng đượm đượm cảm xúc mà phương Đông mang lại cho thế hệ tiếp nối sau Byron và Chateaubriand. Chỉ một lát sau, Philip đã ngắt lời bà.

“Con muốn xem bức tranh khác cơ.”

Khi Mary Ann bước vào và bà Carey đứng dậy giúp cô dọn bàn ăn, Philip cầm cuốn sách trên tay và nhanh chóng lật qua các hình minh họa. Dì cậu phải khó khăn lắm mới dỗ dành được cậu đặt cuốn sách xuống để đi uống trà. Cậu đã quên bẵng đi cuộc chiến đấu khủng khiếp để học thuộc lòng bài kinh; cậu đã quên cả những giọt nước mắt của mình. Hôm sau trời lại mưa, và cậu liền đòi lại cuốn sách đó. Bà Carey vui mừng đưa ngay cho cậu. Khi bàn bạc về tương lai của cậu với chồng, bà nhận ra cả hai đều muốn cậu hướng theo con đường tu sĩ, và sự khao khát đối với cuốn sách miêu tả những vùng đất được thánh hóa bởi sự hiện diện của Chúa Jesus này có vẻ là một dấu hiệu tốt lành. Trông có vẻ như tâm trí đứa trẻ vốn dĩ đã tự hướng về những chốn thiêng liêng. Thế nhưng chỉ một hai ngày sau, cậu lại đòi thêm sách nữa. Ông Carey dẫn cậu vào phòng làm việc, chỉ cho cậu chiếc giá để những tác phẩm có tranh minh họa, và chọn cho cậu một cuốn viết về thành Rome. Philip ngấu nghiến đón lấy. Những bức tranh dẫn dắt cậu đến một niềm vui thích mới. Cậu bắt đầu đọc trang trước và trang sau của mỗi bản khắc để tìm hiểu xem nó nói về điều gì, và chẳng mấy chốc cậu hoàn toàn mất đi hứng thú với những món đồ chơi của mình.

Sau đó, khi không có ai ở quanh, cậu tự mình lấy sách ra đọc; và có lẽ bởi ấn tượng đầu tiên hằn sâu trong tâm trí cậu là một thị trấn phương Đông, nên niềm vui lớn nhất của cậu là những cuốn sách miêu tả vùng Cận Đông. Trái tim cậu đập rộn ràng vì phấn khích trước những bức tranh vẽ nhà thờ Hồi giáo và những cung điện nguy nga; nhưng có một bức tranh trong cuốn sách viết về Constantinople đã thực sự đánh thức trí tưởng tượng của cậu. Nó có tên là Sảnh ngàn cột. Đó là một bể chứa nước ngầm thời Byzantine, được trí tưởng tượng bình dân tô điểm thêm vẻ rộng lớn kỳ vĩ; và truyền thuyết mà cậu đọc được kể rằng luôn có một chiếc thuyền neo sẵn ở lối vào để dụ dỗ những kẻ bất cẩn, thế nhưng chưa từng có lữ khách nào mạo hiểm bước vào bóng tối ấy mà quay trở lại. Và Philip tự hỏi không biết chiếc thuyền ấy cứ mãi trôi đi qua hết dãy hành lang trụ cột này đến dãy hành lang trụ cột khác, hay cuối cùng sẽ dẫn đến một dinh thự kỳ lạ nào đó.

Một ngày nọ, vận may mỉm cười với cậu khi cậu tình cờ vớ được bản dịch của Lane về tác phẩm Nghìn lẻ một đêm. Ban đầu cậu bị thu hút bởi những hình minh họa, rồi cậu bắt đầu đọc, trước hết là những câu chuyện về phép thuật, rồi đến những câu chuyện khác; và những truyện nào thích, cậu đọc đi đọc lại nhiều lần. Cậu chẳng thể nghĩ đến chuyện gì khác nữa. Cậu quên bẵng đi cuộc sống xung quanh mình. Cậu phải được gọi hai ba lần mới chịu bước vào ăn cơm. Một cách vô thức, cậu hình thành nên thói quen tuyệt vời nhất trên đời, đó là thói quen đọc sách: cậu không hề biết rằng nhờ vậy mà mình đang tự tạo ra một chốn trú ẩn khỏi mọi nỗi thống khổ của cuộc đời; cậu cũng chẳng hề hay biết rằng mình đang tạo dựng nên một thế giới ảo tưởng, thứ sẽ biến thế giới thực tại hằng ngày thành một nguồn cơn của sự thất vọng cay đắng. Chẳng bao lâu sau, cậu bắt đầu đọc sang những thể loại khác. Trí tuệ của cậu phát triển sớm hơn tuổi. Chú và dì cậu, thấy cậu tự chơi một mình mà chẳng quấy rầy hay làm ồn gì nên cũng thôi không bận tâm đến cậu nữa. Ông Carey có quá nhiều sách đến mức chính ông cũng chẳng nhớ hết, và vì ít đọc nên ông đã quên bén những chồng sách tạp nhạp mà ông từng mua lúc thế này lúc thế khác chỉ vì chúng rẻ. Xen kẽ ngẫu nhiên giữa những bài giảng đạo, những tập ghi chép du hành, tiểu sử các Thánh, các Giáo phụ, những cuốn lịch sử giáo hội là những tiểu thuyết cổ điển; và cuối cùng thì Philip cũng khám phá ra chúng. Cậu chọn sách dựa theo tựa đề, và cuốn đầu tiên cậu đọc là Những phù thủy xứ Lancashire, rồi đến cuốn Crichton đáng kính, và sau đó là vô số cuốn khác. Hễ cứ bắt đầu một cuốn sách có hai lữ khách cô độc đang cưỡi ngựa dọc theo bờ vực của một khe núi hiểm trở là cậu biết mình đã an toàn.

Mùa hè đã đến, và người làm vườn, một lão thủy thủ già, đã làm cho cậu một chiếc võng rồi giăng nó lên cành của một cây liễu rủ. Và thế là ở đây, suốt hàng giờ liền, ẩn mình khỏi bất kỳ ai có thể ghé qua nhà xứ, cậu say sưa đọc, đọc một cách cuồng nhiệt. Thời gian thấm thoắt trôi qua rồi tháng Bảy cũng đến; tháng Tám lại về: vào những ngày Chủ nhật, nhà thờ chật kín người lạ, và số tiền quyên góp trong lễ dâng hiến đôi khi lên tới tận hai bảng Anh. Trong suốt khoảng thời gian này, cả vị mục sư lẫn bà Carey đều hiếm khi bước ra khỏi khu vườn; bởi họ vốn không thích những gương mặt lạ lẫm, và họ nhìn những vị khách đến từ London với vẻ đầy ác cảm. Ngôi nhà đối diện được thuê trong sáu tuần bởi một quý ông có hai đứa con trai nhỏ, và ông ấy đã sai người sang hỏi xem Philip có muốn sang chơi cùng chúng không, nhưng bà Carey đã khéo léo từ chối. Bà sợ Philip sẽ bị hư hỏng bởi những đứa trẻ thành phố từ London đến. Cậu sắp sửa trở thành một giáo sĩ, và việc giữ gìn để cậu không bị vấy bẩn là điều vô cùng cần thiết. Bà rất thích nhìn thấy ở cậu hình ảnh của một cậu bé Samuel thuở bé.