Cả Hayward lẫn Weeks đều không hề ngờ rằng những cuộc trò chuyện giúp họ giết thời gian qua những buổi tối nhàn rỗi lại được Philip nghiền ngẫm kỹ lưỡng trong bộ óc đầy tư duy của mình. Trước đó, chưa bao giờ cậu nghĩ rằng tôn giáo lại là một chủ đề có thể đem ra bàn luận. Đối với cậu, tôn giáo chính là Giáo hội Anh, và việc không tin vào các giáo lý ấy là một biểu hiện của sự ngoan cố chắc chắn sẽ phải chịu hình phạt ở đời này hay đời sau. Trong thâm tâm, cậu vẫn còn đôi chút hoài nghi về cách trừng phạt những kẻ vô thần. Có lẽ một vị thẩm phán nhân từ, người dành sẵn ngọn lửa hoả ngục cho đám ngoại giáo—như tín đồ Hồi giáo, Phật giáo và những nhóm khác—sẽ tha thứ cho những người Kháng cách bất phục tùng và người Công giáo Rôma (dù điều đó đồng nghĩa với việc họ sẽ phải gặm nhấm biết bao sự bẽ bàng khi nhận ra sai lầm của mình!); và cũng có thể Người sẽ rủ lòng thương xót những ai chưa từng có cơ hội tiếp cận chân lý—điều này thì hoàn toàn hợp lý, dẫu cho với sự hoạt động mạnh mẽ của Hội Truyền giáo thì chẳng còn mấy ai rơi vào hoàn cảnh ấy—nhưng nếu cơ hội đã đến tay mà họ lại thờ ơ bỏ lỡ (rõ ràng là trường hợp của người Công giáo và phái Kháng cách bất phục tùng), thì hình phạt là điều chắc chắn và hoàn toàn xứng đáng. Rõ ràng là những kẻ lầm đường lạc lối ấy đang lâm vào một tình cảnh vô cùng nguy ngập. Có lẽ Philip chưa từng được dạy dỗ điều này qua những câu chữ rành mạch, nhưng chắc chắn tâm trí cậu đã hằn sâu ấn tượng rằng chỉ có các tín hữu của Giáo hội Anh mới thực sự có hy vọng đạt được hạnh phúc vĩnh hằng.

Một trong những điều từng được khẳng định chắc nịch với cậu là kẻ vô thần vốn dĩ là một kẻ đồi bại và độc ác; thế nhưng Weeks, dù hầu như chẳng tin vào bất cứ điều gì mà Philip tôn sùng, lại sống một cuộc đời thuần khiết theo tinh thần Cơ Đốc giáo. Trong đời, Philip vốn nhận được rất ít lòng tốt, và cậu cảm động trước mong muốn giúp đỡ mình của người thanh niên Mỹ: có lần bị cảm lạnh phải nằm liệt giường suốt ba ngày, Weeks đã chăm sóc cậu tận tình như một người mẹ. Ở con người ấy chẳng hề có chút đồi bại hay độc ác nào, mà chỉ có sự chân thành và lòng bác ái. Rõ ràng là một người vẫn có thể sống đức hạnh mà chẳng cần phải có đức tin.

Hơn thế nữa, Philip từng được dạy rằng người ta chỉ bám lấy những tín ngưỡng khác vì sự bướng bỉnh hoặc vụ lợi: sâu thẳm trong lòng, họ thừa biết những điều đó là giả dối; họ cố tình tìm cách lừa phỉnh người khác. Giờ đây, để trau dồi tiếng Đức, cậu thường có thói quen tham gia buổi lễ của Giáo hội Luther vào mỗi sáng Chủ nhật, nhưng từ khi Hayward đến, cậu bắt đầu chuyển sang đi lễ cùng anh. Cậu nhận thấy rằng, trong khi nhà thờ Tin lành gần như vắng tanh và giáo dân thì mang vẻ mặt phờ phược, chán chường, thì trái lại, nhà thờ dòng Tên lại đông nghẹt người và các tín đồ dường như cầu nguyện bằng cả tấm lòng. Trông họ hoàn toàn không có vẻ gì là kẻ đạo đức giả. Cậu vô cùng ngạc nhiên trước sự đối lập ấy; bởi cậu vốn biết rằng các tín đồ phái Luther, có đức tin gần gũi với Giáo hội Anh hơn, lẽ ra phải đến gần chân lý hơn người Công giáo Rôma. Đa số đàn ông—đông đảo giáo dân ở đây là nam giới—đều là người miền Nam nước Đức; và cậu không khỏi thầm nghĩ rằng nếu mình sinh ra ở miền Nam nước Đức thì chắc chắn cậu đã trở thành một tín đồ Công giáo. Cậu hoàn toàn có thể sinh ra ở một đất nước theo Công giáo cũng như ở nước Anh; và ở nước Anh, sinh ra trong một gia đình theo phái Wesleyan, Baptist hay Methodist cũng chẳng khác gì sinh ra trong một gia đình may mắn thuộc về giáo hội do nhà nước thiết lập. Cậu thấy hơi hoảng hốt trước hiểm họa mà suýt nữa mình đã vướng vào. Philip có mối quan hệ thân thiết với một người đàn ông Trung Quốc nhỏ thó ngồi cùng bàn ăn với cậu hai lần mỗi ngày. Ông tên là Sung. Ông lúc nào cũng tươi cười, niềm nở và lịch thiệp. Thật kỳ lạ khi nghĩ rằng một người như thế sẽ phải quằn quại trong ngả lửa địa ngục chỉ vì ông là người Trung Quốc; nhưng nếu sự cứu rỗi là điều khả dĩ bất kể tôn giáo của một người là gì, thì việc thuộc về Giáo hội Anh dường như chẳng mang lại một lợi thế đặc biệt nào nữa.

Cảm thấy hoang mang hơn bao giờ hết trong đời, Philip liền dò hỏi Weeks. Cậu phải rất thận trọng, bởi cậu vốn rất nhạy cảm với những lời chế nhạo; và khiếu hài hước cay độc mà người Mỹ này dùng để đối xử với Giáo hội Anh khiến cậu lúng túng. Weeks chỉ càng làm cho cậu thêm bối rối. Anh buộc Philip phải thừa nhận rằng những người miền Nam nước Đức mà cậu thấy trong nhà thờ dòng Tên cũng tin tưởng một cách kiên quyết vào tính chân thực của đạo Công giáo chẳng kém gì cậu tin vào Giáo hội Anh, và từ đó anh dẫn dắt cậu đi đến thừa nhận rằng tín đồ Hồi giáo và Phật giáo cũng vô cùng tin tưởng vào tính chân thực của tôn giáo họ. Xem ra việc đinh ninh rằng mình đúng chẳng có ý nghĩa gì sất; ai nấy cũng đều đinh ninh rằng mình đúng. Weeks hoàn toàn không có ý định làm lung lay đức tin của cậu thiếu niên, nhưng anh vô cùng hứng thú với tôn giáo và coi đây là một đề tài trò chuyện hấp dẫn. Anh đã miêu tả chính xác quan điểm của bản thân khi nói rằng anh hết sức hoài nghi hầu như mọi điều mà người khác tin tưởng. Có lần Philip đặt cho anh một câu hỏi, mà cậu từng nghe người chú của mình thốt lên khi cuộc trò chuyện ở nhà xứ vô tình chạm đến một tác phẩm duy lý ôn hòa nào đó đang gây xôn xao trên các mặt báo lúc bấy giờ.

“Nhưng tại sao anh lại đúng còn ngần ấy con người như Thánh Anselm và Thánh Augustine lại sai?”

“Ý cậu là họ là những bậc danh nhân uyên bác, trong khi tôi thì đầy rẫy hoài nghi không biết mình có được nửa phần như họ hay không chứ gì?” Weeks hỏi.

“Vâng,” Philip đáp với giọng đầy ngờ vực, bởi nếu đặt vấn đề theo cách đó thì câu hỏi của cậu có vẻ hơi hỗn xược.

“Thánh Augustine từng tin rằng trái đất phẳng và mặt trời quay quanh nó.”

“Em chẳng hiểu điều đó chứng minh được cái gì.”

“Thì nó chứng minh rằng cậu suy nghĩ theo thời đại của cậu. Các vị thánh của cậu sống trong một thời kỳ đức tin, khi mà việc không tin vào những điều đối với chúng ta hoàn toàn vô lý là điều gần như không thể.”

“Thế thì làm sao anh biết bây giờ chúng ta đang nắm giữ chân lý?”

“Tôi chịu.”

Philip ngẫm nghĩ điều này một lúc, rồi nói:

“Em không hiểu tại sao những điều chúng ta đang tuyệt đối tin tưởng lúc này lại không thể sai lầm y hệt như những gì họ từng tin trong quá khứ.”

“Tôi cũng chịu.”

“Vậy thì sao anh có thể tin vào bất cứ điều gì nữa?”

“Tôi không biết.”

Philip hỏi Weeks nghĩ thế nào về tôn giáo của Hayward.

“Con người ta từ xưa đến nay vẫn luôn nhào nặn ra các vị thần theo hình ảnh của chính họ,” Weeks nói. “Cậu ta tin vào những gì mang tính họa đồ, đẹp đẽ.”

Philip trầm ngâm một lát, rồi nói:

“Em chẳng hiểu tại sao người ta lại phải tin vào Chúa làm gì.”

Câu nói vừa thốt ra khỏi miệng thì cậu cũng nhận ra rằng bản thân đã thôi không còn tin tưởng nữa rồi. Cảm giác ấy khiến cậu hụt hẫng như vừa lao mình xuống dòng nước lạnh ngắt. Cậu nhìn Weeks với đôi mắt kinh hoàng. Bỗng nhiên cậu thấy sợ hãi. Cậu rời khỏi chỗ Weeks nhanh nhất có thể. Cậu muốn được ở một mình. Đó là trải nghiệm chấn động nhất trong đời cậu. Cậu cố gắng suy ngẫm tường tận mọi chuyện; điều này vô cùng kích thích, bởi nó dường như liên quan đến toàn bộ cuộc đời cậu (cậu nghĩ rằng quyết định của mình về vấn đề này sẽ ảnh hưởng sâu sắc đến con đường tương lai) và một sai lầm có thể dẫn đến sự đọa đày vĩnh viễn; nhưng càng ngẫm nghĩ, cậu càng cảm thấy chắc chắn hơn; và mặc dù trong vài tuần tiếp theo, cậu ngấu nghiến đọc những cuốn sách cổ vũ cho chủ nghĩa hoài nghi với niềm thích thú tột độ, thì điều đó cũng chỉ để củng cố thêm những gì cậu cảm nhận được bằng bản năng. Thực chất là cậu đã ngừng tin không phải vì lý do này hay lý do khác, mà bởi vì cậu vốn không có tâm tính hướng về tôn giáo. Đức tin đã bị áp đặt lên cậu từ bên ngoài. Nó chỉ là vấn đề của hoàn cảnh và gương mẫu. Một hoàn cảnh mới và một gương mẫu mới đã trao cho cậu cơ hội để tìm lại chính mình. Cậu rũ bỏ đức tin thời thơ ấu một cách vô cùng đơn giản, tựa như cởi bỏ chiếc áo choàng mà mình không còn cần đến nữa. Ban đầu, cuộc sống có vẻ thật xa lạ và cô đơn làm sao khi thiếu đi niềm tin—thứ mà dẫu chưa bao giờ nhận ra, nhưng vẫn luôn là chỗ dựa vững chắc cho cậu. Cậu cảm thấy mình giống như một kẻ quen chống gậy nay bỗng bị buộc phải bước đi mà không có sự trợ giúp nào. Trông có vẻ như những ngày trời lạnh hơn và những đêm quạnh hiu hơn. Nhưng cậu lại được nâng đỡ bởi sự phấn khích; nó dường như biến cuộc đời thành một cuộc phiêu lưu ly kỳ hơn biết bao; và chẳng mấy chốc, cây gậy mà cậu vứt bỏ, chiếc áo choàng đã tuột khỏi vai cậu, lại trở thành một gánh nặng không thể chịu nổi mà cậu vừa được giải thoát. Những bài tập tôn giáo từng bị ép buộc suốt bao nhiêu năm trời đối với cậu chính là một phần máu thịt của tôn giáo. Cậu nhớ lại những bài sưu tập kinh nguyện và thư tín mà cậu từng bị bắt phải học thuộc lòng, những buổi lễ kéo dài dằng dặc tại Nhà thờ lớn nơi cậu phải ngồi chịu trận trong lúc mọi thớ thịt đều bứt rứt muốn cựa quậy; và cậu nhớ những bước chân đi đêm qua những con đường lầy lội để đến nhà thờ giáo xứ ở Blackstable, cùng cái lạnh buốt giá của ngôi thánh đường tiêu điều ấy; cậu ngồi với đôi bàn chân cứng đờ như đá, những ngón tay tê dại, và xung quanh thoang thoảng mùi dầu thơm bôi tóc nồng nặc. Ồ, cậu đã chán ngấy đến mức nào rồi! Trái tim cậu nhảy tửng lên khi nhận ra mình đã được giải thoát khỏi tất cả những thứ đó.

Cậu ngạc nhiên về chính mình vì đã ngừng tin một cách quá dễ dàng, và do không biết rằng mình có cảm giác ấy là nhờ sự vận hành tinh vi của bản chất sâu kín bên trong, cậu lại quy kết sự chắc chắn mà mình đạt được là do sự thông minh của chính bản thân. Cậu đâm ra tự đắc quá mức. Với sự thiếu thấu cảm của tuổi trẻ dành cho những thái độ khác với mình, cậu không khỏi khinh miệt Weeks và Hayward đôi chút vì họ cứ bằng lòng với thứ cảm xúc mơ hồ mà họ gọi là Chúa và nhất quyết không chịu tiến thêm một bước mà đối với cậu lại rành rành rõ mười mươi. Có lần, cậu một mình leo lên một ngọn đồi để ngắm cảnh trí mà chẳng hiểu vì sao, cứ mỗi lần nhìn thấy là lòng cậu lại tràn ngập niềm hân hoan tột độ. Lúc này đã là mùa thu, nhưng bầu trời thường vẫn quang mây không một gợn sóng, và khi ấy vòm trời dường như rực sáng với một thứ ánh sáng lộng lẫy hơn: cứ như thể tự nhiên đang cố tình thổi một nguồn sức sống mãnh liệt hơn vào những ngày tháng thời tiết đẹp đẽ còn sót lại. Cậu phóng tầm mắt nhìn xuống vùng đồng bằng đang rung rinh dưới ánh mặt trời, trải dài ngút ngàn trước mặt: phía xa là những mái nhà ở Mannheim và tít tắp đằng xa là màn sương mờ ảo của vùng Worms. Thoắt ẩn thoắt hiện dòng sông Rhine lóe lên những tia sáng chói chang. Không gian bao la hùng vĩ ấy đang ngập chói trong ánh vàng rực rỡ. Philip, khi đứng đó, trái tim đập rộn ràng vì niềm vui sướng thuần túy, chợt nghĩ đến cảnh kẻ cám dỗ từng đứng cùng Chúa Giê-su trên một ngọn núi cao và chỉ cho Người thấy các vương quốc trên trần gian. Đối với Philip, người đang ngây ngất trước vẻ đẹp của cảnh tượng trước mắt, dường như toàn bộ thế giới đang trải rộng ra trước mắt cậu, và cậu khao khát được bước xuống để tận hưởng nó. Cậu được giải thoát khỏi những nỗi sợ hãi đê hèn và thoát khỏi mọi định kiến. Cậu có thể hiên ngang bước đi trên con đường của mình mà không còn nỗi kinh hoàng khôn tả về ngọn lửa địa ngục. Bỗng nhiên, cậu nhận ra mình cũng đã trút bỏ được gánh nặng trách nhiệm từng biến mọi hành động trong đời thành những vấn đề hệ trọng cấp bách. Cậu có thể hít thở tự do hơn trong một bầu không khí nhẹ nhõm hơn. Cậu chỉ phải chịu trách nhiệm trước chính mình về những việc bản thân làm. Tự do! Cuối cùng thì cậu cũng đã làm chủ được cuộc đời mình. Theo thói quen cũ, một cách vô thức, cậu thầm cảm ơn Chúa vì đã không còn tin vào Ngài nữa.

Say sưa với niềm tự hào về trí tuệ và sự gan dạ của bản thân, Philip dấn thân vào một cuộc đời mới với đầy ý thức. Nhưng việc mất đi đức tin lại ít gây ra sự khác biệt trong hành vi của cậu hơn so với những gì cậu tưởng tượng. Dù đã vứt bỏ các giáo điều Cơ Đốc, cậu chưa bao giờ nghĩ đến việc chỉ trích đạo đức Cơ Đốc; cậu vẫn chấp nhận các đức hạnh Cơ Đốc, và thậm chí còn cho rằng thật cao đẹp khi thực hành chúng vì chính bản thân chúng, chẳng màng đến phần thưởng hay hình phạt. Ở nhà bà giáo sư không có nhiều dịp để thể hiện sự anh dũng, nhưng cậu cẩn trọng nói thật hơn trước một chút, đồng thời tự ép mình phải tỏ ra ân cần hơn mức bình thường đối với những phụ nữ lớn tuổi, nhàm chán đôi khi bắt chuyện với cậu. Những lời thề nhẹ nhàng, những tính từ mạnh mẽ vốn là đặc trưng trong ngôn ngữ của chúng ta mà trước đây cậu từng trau chuốt như một dấu hiệu của sự nam tính, nay được cậu tỉ mỉ loại bỏ hoàn toàn.

Sau khi giải quyết ổn thỏa mọi chuyện theo đúng ý muốn, cậu tìm cách gạt nó ra khỏi tâm trí, nhưng nói thì dễ hơn làm; và cậu không thể ngăn nổi những nỗi tiếc nuối hay dập tắt được những mối hoài nghi đôi khi vẫn dằn vặt mình. Cậu còn quá trẻ và có quá ít bạn bè nên sự bất tử chẳng có chút hấp dẫn đặc biệt nào đối với cậu, và cậu có thể dễ dàng từ bỏ niềm tin vào nó; nhưng có một điều khiến cậu vô cùng đau khổ; cậu tự nhủ rằng mình thật vô lý, cậu cố gắng bật cười để xua đi nỗi bi lụy ấy; nhưng nước mắt thực sự trào ra mi mắt khi cậu nghĩ rằng mình sẽ chẳng bao giờ gặp lại người mẹ tuyệt vời—người có tình yêu dành cho cậu ngày càng trở nên trân quý khi những năm tháng kể từ ngày bà qua đời cứ thế trôi qua. Và đôi khi, như thể ảnh hưởng của vô số tổ tiên, những người kính sợ Chúa và vô cùng sùng đạo, đang ngấm ngầm hoạt động bên trong cậu, một nỗi sợ hãi hoảng loạn bỗng chốc bủa vây lấy cậu rằng biết đâu xét cho cùng tất cả những điều đó đều là sự thật, và rằng ở đằng kia, phía sau bầu trời xanh thẳm, có một vị Chúa ghen tuông sẽ trừng phạt kẻ vô thần trong ngọn lửa đời đời kiếp kiếp. Những lúc ấy, lý trí chẳng thể mang lại cho cậu chút sự trợ giúp nào, cậu tưởng tượng ra sự thống khổ của một màn tra tấn thể xác kéo dài tận vô tận, cậu cảm thấy buồn nôn vì sợ hãi và vã mồ hôi hột. Cuối cùng, cậu đành tuyệt vọng tự nhủ với bản thân:

“Suy cho cùng, đó đâu phải lỗi của tôi. Tôi không thể ép mình phải tin. Nếu thực sự có Chúa và Ngài trừng phạt tôi chỉ vì tôi thành tâm không tin vào Ngài thì tôi cũng đành chịu thôi.”