Philip đã ở Heidelberg được ba tháng thì một buổi sáng, bà Giáo sư bảo anh rằng một người Anh tên là Hayward sắp đến trọ trong nhà, và ngay tối hôm đó, tại bàn ăn tối, anh đã thấy một gương mặt mới. Trong mấy ngày qua, cả gia đình đã sống trong trạng thái sục sôi phấn khích. Đầu tiên, nhờ ơn trời đất xoay sở thế nào, bằng đủ mọi lời cầu xin nhún nhường lẫn những lời đe dọa úp mở, cha mẹ của chàng thanh niên người Anh mà tiểu thư Thekla đính hôn đã mời cô sang Anh thăm họ, và cô đã lên đường với một cuốn album vẽ màu nước để chứng tỏ mình tài năng ra sao cùng một bấp thư từ để chứng minh chàng trai kia đã tự vướng vào rắc rối sâu sắc thế nào. Một tuần sau, tiểu thư Hedwig với nụ cười rạng rỡ thông báo rằng viên trung úy mà cô hằng thương nhớ đang đến Heidelberg cùng cha mẹ anh ta. Kiệt sức vì những lời nài nỉ của con trai và xiêu lòng trước số hồi môn mà cha của tiểu thư Hedwig dâng tặng, cha mẹ viên trung úy đã đồng ý ghé qua Heidelberg để làm quen với cô gái trẻ. Cuộc gặp gỡ diễn ra tốt đẹp, và tiểu thư Hedwig vô cùng mãn nguyện khi được khoe người yêu tại Stadtgarten trước toàn thể gia đình bà Giáo sư Erlin. Những bà cụ trầm lặng ngồi ở đầu bàn gần chỗ bà Giáo sư thì xôn xao hẳn lên, và khi tiểu thư Hedwig nói rằng cô sắp phải về nhà ngay để tiến hành lễ đính hôn chính thức, bà Giáo sư, chẳng tiếc chi tiền bạc, liền tuyên bố sẽ thết đãi mọi người một mẻ rượu vang Maibowle.
Giáo sư Erlin vốn rất tự hào về tay nghề pha chế loại thức uống nhẹ nhàng có cồn này, và sau bữa tối, một tô lớn rượu hock pha nước soda, với những chùm thảo mộc thơm ngát nổi bồng bềnh cùng dâu tây rừng, đã được đặt một cách trang trọng lên chiếc bàn tròn trong phòng khách. Tiểu thư Anna trêu chọc Philip về việc người tình trong mộng của anh đã ra đi, khiến anh cảm thấy vô cùng áy náy và có phần ủ rũ. Tiểu thư Hedwig hát liền mấy bài, tiểu thư Anna chơi bản Khúc hành đám cưới, còn vị Giáo sư thì cất tiếng hát bài Die Wacht am Rhein. Giữa bầu không khí vui nhộn ấy, Philip chẳng mảy may chú ý đến vị khách mới đến. Họ ngồi đối diện nhau trong bữa tối, nhưng Philip cứ mải huyên thuyên cùng tiểu thư Hedwig, còn người lạ mặt kia, vì không biết tiếng Đức, nên cứ lặng lẽ cất miếng ăn. Nhận thấy người nọ đeo chiếc cà vạt màu xanh nhạt, Philip bỗngâm thầm sinh ra ác cảm. Đó là một người đàn ông hai mươi sáu tuổi, da rất trắng, mái tóc dài, gợn sóng mà anh ta thường xuyên vuốt qua bằng một cử động lơ đễnh. Đôi mắt anh ta to và xanh, nhưng là một sắc xanh nhợt nhạt, trông đã có vẻ khá mệt mỏi. Anh ta cạo râu nhẵn nhụi, và miệng tuy môi mỏng nhưng dáng nét rất thanh tú. Tiểu thư Anna rất thích thú với bộ môn nhân tướng học, nên sau đó cô đã chỉ cho Philip thấy phần hộp sọ của anh ta được cấu trúc đẹp đẽ thế nào, còn phần nửa dưới khuôn mặt lại yếu ớt ra sao. Cô nhận xét rằng đó là cái đầu của một nhà tư tưởng, nhưng chiếc cằm lại thiếu đi cá tính. Tiểu thư Anna, người được định sẵn sống đời cô độc với đôi gò má cao và chiếc mũi to lệch lạc, rất coi trọng cá tính. Trong lúc họ bàn tán về anh ta thì anh ta đứng tách ra một chút so với những người khác, quan sát nhóm người ồn ào với vẻ mặt hào hiệp nhưng phảng phất nét kiêu kỳ. Anh ta cao và mảnh khảnh. Dáng điệu cử động mang một vẻ tao nhã đầy chủ ý. Weeks, một sinh viên người Mỹ, thấy anh ta đứng một mình liền tiến lại bắt chuyện. Cặp đôi này trông thật tương phản kỳ lạ: chàng thanh niên người Mỹ vô cùng chỉn chu trong chiếc áo khoác đen và quần âu hoa tiêu, gầy guộc và khô khan, với phong thái phảng phất vẻ đạo mạo của giáo sĩ; còn chàng trai người Anh trong bộ đồ tuýt-sơ rộng thùng thình, tay chân to lớn và cử động chậm rãi.
Philip mãi đến ngày hôm sau mới nói chuyện với người mới đến. Họ tình cờ gặp nhau một mình trên ban công phòng khách trước bữa trưa. Hayward cất lời trước.
“Anh là người Anh phải không?”
“Vâng.”
“Đồ ăn ở đây lúc nào cũng dở tệ như tối qua à?”
“Lúc nào cũng thế cả thôi.”
“Ghê tởm phải không?”
“Ghê tởm.”
Thực ra Philip chẳng thấy đồ ăn có vấn đề gì, thậm chí anh còn ăn rất nhiều với cả sự thèm thuồng và hứng thú, nhưng anh không muốn tỏ ra là một kẻ thiếu tinh tế đến mức khen ngon một bữa tối mà kẻ khác chê bai là tởm lợm.
Chuyến đi sang Anh của tiểu thư Thekla khiến cô em gái phải gánh vác nhiều việc hơn trong nhà, thế nên cô không còn thường xuyên rảnh rỗi để đi dạo dài ngày nữa; và tiểu thư Cacilie, với bím tóc vàng dài cùng chiếc mũi hếch xinh xắn, dạo gần đây cũng tỏ ra không mấy mặn mà với các buổi giao du xã hội. Tiểu thư Hedwig đã đi rồi, còn Weeks, anh chàng sinh viên Mỹ thường hay đồng hành cùng họ trong những chuyến dạo chơi, cũng đã lên đường đi du lịch miền Nam nước Đức. Philip đành thui thủi một mình khá nhiều. Hayward tìm cách làm quen với anh; nhưng Philip có một tính xấu ngặt nghèo: do sự rụt rè hoặc do thứ bản năng nguyên thủy thừa hưởng từ người thời tiền sử, anh luôn tỏ ra không thích người ta ngay từ lần gặp đầu tiên; và phải mãi đến khi quen thân thì anh mới vượt qua được ấn tượng ban đầu ấy. Điều đó khiến anh khó bề tiếp cận. Anh đón nhận nhã ý của Hayward với vẻ đầy rụt rè, và khi hôm nọ Hayward rủ đi dạo, anh nhận lời chẳng qua vì nghĩ mãi không ra một cái cớ lịch sự nào từ chối. Anh đưa ra lời cáo lỗi quen thuộc, trong lòng tự bực mình vì đôi gò má cứ đỏ bừng lên chẳng tài nào kiểm soát nổi, rồi cố cười xòa cho qua chuyện.
“Tôi e là mình không đi bộ nhanh được đâu.”
“Trời ạ, tôi đi dạo chứ có thi thố gì đâu. Tôi thích thong thả cơ. Anh không nhớ chương sách nào trong tác phẩm Marius mà nhà văn Pater ca ngợi việc đi bộ nhẹ nhàng là nguồn kích thích tuyệt vời nhất cho trò chuyện đấy à?”
Philip là một người biết lắng nghe; dẫu anh vẫn thường nghĩ ra những câu nói hay ho, nhưng hiếm khi nào kịp thốt lên khi cơ hội còn đó; bù lại, Hayward lại là một kẻ rất thích giãi bày; bất cứ ai từng trải hơn Philip đều có thể nghĩ rằng anh chàng này rất thích nghe chính giọng nói của mình. Thái độ kiêu kỳ của Hayward khiến Philip vô cùng ấn tượng. Anh không khỏi khâm phục, lại vừa có chút kính sợ trước một con người dám thản nhiên khinh miệt biết bao điều mà trước nay Philip vẫn coi là gần như thiêng liêng. Hayward đập đổ cái thần tượng mang tên vận động, dùng từ ngữ miệt thị “những kẻ săn mồi” để chà đạp lên tất cả những ai dấn thân vào các hình thức thể thao; và Philip đã chẳng nhận ra rằng kẻ kia chẳng qua chỉ đang dựng lên thay thế vào đó một thứ thần tượng khác mang tên văn hóa.
Họ lang thang lên lâu đài, ngồi trên sân hiên nhìn xuống thị trấn. Nơi đây nép mình trong thung lũng dọc theo dòng sông Neckar hiền hòa mang lại một cảm giác gần gũi dễ chịu. Khói bếp từ các ống khói lơ lửng bên trên tạo thành một lớp sương mù xanh nhạt; và những mái nhà cao, những ngọn tháp nhà thờ khoác lên nơi này một bầu không khí trung cổ dễ mến. Có một sự ấm cúng sưởi ấm cả tâm hồn. Hayward bàn về Richard Feverel và Madame Bovary, về Verlaine, Dante và Matthew Arnold. Vào những ngày đó, bản dịch thơ Omar Khayyam của Fitzgerald chỉ được biết đến bởi một nhóm nhỏ những người tinh hoa, và Hayward đã ngâm thơ ấy cho Philip nghe. Anh ta rất thích ngâm thơ, cả thơ của chính mình lẫn của người khác, với cái giọng đều đều nhang nhác hát. Đến lúc họ về tới nhà thì sự hoài nghi ban đầu của Philip đối với Hayward đã biến thành sự ngưỡng mộ cuồng nhiệt.
Họ thành thói quen đi dạo cùng nhau vào mỗi buổi chiều, và chẳng mấy chốc Philip cũng biết đôi chút về hoàn cảnh của Hayward. Anh ta là con trai của một vị thẩm phán miền quê, người đã qua đời cách đó không lâu và để lại cho anh ta khoản thừa kế ba trăm bảng một năm. Thành tích học tập của anh ta ở Charterhouse xuất sắc đến mức khi anh ta vào Cambridge, Hiệu trưởng trường Trinity Hall đã phải cất công bày tỏ sự hài lòng khi biết anh ta chọn theo học tại trường đó. Anh ta chuẩn bị sẵn sàng cho một sự nghiệp lẫy lừng. Anh ta sinh hoạt trong những vòng tròn trí thức ưu tú nhất: anh ta say sưa đọc Browning và bĩu cái mũi đẹp đẽ trước Tennyson; anh ta nắm rõ từng chi tiết trong cách Shelley đối xử với Harriet; anh ta mày mò tìm hiểu lịch sử nghệ thuật (trên tường phòng anh ta treo những bản sao các bức tranh của G.F. Watts, Burne-Jones và Botticelli); và anh ta còn sáng tác những vần thơ mang màu sắc bi quan không phải là không có nét xuất sắc. Bạn bè thường thì thầm với nhau rằng anh ta là một người có năng khiếu tuyệt vời, và anh ta sẵn sàng lắng nghe khi họ tiên đoán về sự hiển hách tương lai của mình. Dần dà, anh ta trở thành một bậc thầy uy tín về nghệ thuật và văn chương. Anh ta chịu ảnh hưởng bởi tác phẩm Apologia của Newman; vẻ đẹp nên thơ của đức tin Công giáo La Mã đã thu hút sự nhạy cảm thẩm mỹ của anh ta; và chỉ vì sợ cơn thịnh nộ của người cha (một con người bộc trực, đơn giản với những tư tưởng hẹp hòi, chỉ đọc sách của Macaulay) mới ngăn cản anh ta không "cải đạo". Khi anh ta chỉ nhận được bằng tốt nghiệp loại thường, bạn bè đều ngạc nhiên; nhưng anh ta chỉ nhún vai và bóng gió một cách thanh tao rằng mình không phải là kẻ để cho các giám khảo dắt mũi. Anh ta khiến người ta có cảm giác rằng việc đạt hạng nhất nghe sao mà hơi tầm thường một chút. Anh ta miêu tả lại một trong những buổi vấn đáp bằng giọng điệu khoan dung đầy hài hước; một gã nào đó diện chiếc cổ áo kỳ cục cứ đặt câu hỏi về logic với anh ta; chuyện đó vô cùng tẻ nhạt, và bỗng nhiên anh ta nhận ra gã ấy đang đi đôi giày chun co giãn ở hai bên: thật là kỳ quái và nực cười; thế là anh ta liền thu hồi tâm trí lại và ngẫm nghĩ về vẻ đẹp kiến trúc gothic của Nhà nguyện ở King’s. Dẫu vậy, anh ta cũng đã trải qua những ngày tháng tuyệt vời tại Cambridge; anh ta từng thết đãi những bữa tối thị soạn hơn bất cứ ai anh ta biết; và những cuộc trò chuyện trong căn phòng của anh ta thường là những kỷ niệm khó quên. Anh ta đọc cho Philip nghe một câu đối tuyệt mỹ:
“Họ bảo tôi rằng, hỡi Herakleitus, họ bảo rằng anh đã chết rồi.”
Và giờ đây, khi kể lại câu chuyện nhỏ kỳ thú về vị giám khảo và đôi giày của ông ta, anh ta mỉm cười.
“Dĩ nhiên đó là một sự dại dột,” anh ta nói, “nhưng đó là một sự dại dột chứa đựng điều gì đó thật cao đẹp.”
Philip thấy râm ran trong dạ, anh nghĩ điều đó thật tráng lệ.
Sau đó, Hayward đến London để học luật. Anh ta có những căn phòng thật quyến rũ ở Clement’s Inn với những bức tường ốp gỗ, và anh ta cố gắng trang trí sao cho chúng trông giống như căn phòng cũ của mình ở Hall. Anh ta nuôi những hoài bão mang tính chính trị mơ hồ, tự nhận mình là người theo phái Whig, và được giới thiệu vào một câu lạc bộ mang hơi hướng Tự nhưng vẫn giữ chất quý ông. Ý định của anh ta là hành nghề luật sư (anh ta chọn mảng Tòa án Chưởng ấn vì ít bạo lực hơn), và kiếm một chiếc ghế đại biểu ở một khu vực bầu cử dễ chịu nào đó ngay khi những lời hứa hẹn dành cho anh ta được thực hiện; trong lúc chờ đợi, anh ta lui tới nhà hát opera rất nhiều, và làm quen với một nhóm nhỏ những người đáng yêu - những người ngưỡng mộ những gì anh ta ngưỡng mộ. Anh ta tham gia một câu lạc bộ ăn uống có châm ngôn là: Cái Toàn Thể, Cái Thiện và Cái Đẹp. Anh ta vướng vào một mối quan hệ tình cảm thuần khiết với một người phụ nữ lớn hơn mình vài tuổi, sống ở Quảng trường Kensington; và hầu như buổi chiều nào anh ta cũng uống trà cùng cô dưới ánh nến lofm, bàn về George Meredith và Walter Pater. Ai cũng thừa biết rằng bất kỳ kẻ ngốc nào cũng có thể vượt qua các kỳ thi của Hội đồng Luật sư, thế nên anh ta cứ lề mề theo đuổi việc học của mình. Khi bị đánh trượt trong kỳ thi tốt nghiệp, anh ta coi đó là một sự sỉ nhục cá nhân. Cùng lúc đó, người phụ nữ ở Quảng trường Kensington báo cho anh ta biết rằng chồng cô ấy sắp từ Ấn Độ về nghỉ phép, và anh ta là một con người tuy đáng kính về mọi mặt nhưng lại sở hữu một bộ óc tầm thường, sẽ chẳng thể nào hiểu nổi những chuyến viếng thăm thường xuyên của một thanh niên. Hayward cảm thấy cuộc đời sao mà ngập tràn sự thô kệch, tâm hồn anh ta nổi loạn trước ý nghĩ phải đối mặt lần nữa với sự cợt nhả của các giám khảo, và anh ta nhìn thấy một vẻ gì đó khá hào hùng trong việc đá văng đi trái bóng đang nằm ngay dưới chân mình. Thêm vào đó, anh ta đang nợ nần khá nhiều: thật khó để sống ở London như một quý ông chỉ với ba trăm bảng một năm; và trái tim anh ta khao khát hướng về Venice và Florence - những nơi mà John Ruskin đã miêu tả một cách kỳ diệu. Anh ta cảm thấy mình không hợp với chốn xô bồ thô tục của nghề luật, bởi anh ta đã phát hiện ra rằng chỉ treo tên lên cửa thôi thì chưa đủ để có được các vụ án; và nền chính trị hiện đại dường như thiếu đi sự cao quý. Anh ta tự thấy mình là một thi sĩ. Anh ta sang nhượng lại căn phòng ở Clement’s Inn và lên đường sang Italy. Anh ta đã trải qua một mùa đông ở Florence và một mùa đông ở Rome, và giờ đây đang trải qua mùa hè thứ hai ở nước ngoài tại Đức để có thể đọc Goethe bằng nguyên tác.
Hayward có một năng khiếu vô cùng quý giá. Anh ta có cảm thực thật sự với văn chương, và anh ta có thể truyền đạt niềm đam mê của chính mình bằng một sự trôi chảy đáng ngưỡng mộ. Anh ta có thể hòa nhịp đồng cảm với một nhà văn và nhìn thấu mọi điểm ưu tú nhất ở người đó, rồi sau đó có thể bàn luận về tác giả ấy một cách đầy thấu hiểu. Philip đã đọc rất nhiều, nhưng anh đọc một cách bừa bãi bất cứ thứ gì tình cờ vớ được, và việc gặp được một người có thể dẫn dắt gu thẩm mỹ của mình lúc này thực sự rất có ích cho anh. Anh mượn sách từ thư viện cho mượn nhỏ bé của thị trấn và bắt đầu đọc tất cả những tác phẩm tuyệt vời mà Hayward nhắc đến. Anh đọc không phải lúc nào cũng vì thấy thú vị mà lúc nào cũng bằng sự kiên trì bền bỉ. Anh khát khao tự hoàn thiện bản thân. Anh cảm thấy mình thật vô minh và vô cùng nhỏ bé. Đến cuối tháng Tám, khi Weeks từ miền Nam nước Đức trở về, Philip đã hoàn toàn rơi vào tầm ảnh hưởng của Hayward. Hayward không thích Weeks. Anh ta chê bai chiếc áo khoác đen và chiếc quần hoa tiêu của chàng trai người Mỹ, đồng thời thốt ra bằng cái nhún vai đầy khinh miệt về lương tâm vùng New England của hắn. Philip điềm nhiên lắng nghe những lời lăng mạ nhắm vào một người từng cất công đối xử tốt với mình, thế nhưng khi Weeks nhân cơ hội đó đưa ra những nhận xét khó chịu về Hayward, anh liền nổi giận.
“Bạn mới của cậu trông giống một nhà thơ đấy chứ,” Weeks nói, với một nụ cười nhạt trên đôi môi cay đắng, tiều tụy.
“Cậu ấy đúng là nhà thơ mà.”
“Cậu ta tự nhận thế à? Ở Mỹ tụi mình sẽ gọi cậu ta là một điển hình khá hoàn hảo của một kẻ ăn hại vô tích sự.”
“Thì chúng ta có ở Mỹ đâu,” Philip lạnh lùng đáp.
“Cậu ta bao nhiêu tuổi rồi? Hai mươi lăm á? Thế mà chẳng làm quái gì ngoài việc tá túc ở mấy nhà trọ và làm thơ.”
“Cậu có biết gì về cậu ấy đâu,” Philip bực dọc nói.
“Ồ có chứ, biết quá đi chứ: tớ đã gặp tới một trăm bốn mươi bảy phiên bản y hệt như thế này rồi.”
Đôi mắt Weeks ánh lên vẻ tinh anh, nhưng Philip, kẻ vốn chẳng hiểu mấy về khiếu hài hước kiểu Mỹ, liền mím chặt môi ra điều nghiêm nghị. Trong mắt Philip, Weeks trông như một người trung niên, nhưng thực chất hắn ta mới chỉ hơn ba mươi tuổi chút đỉnh. Hắn có một thân hình dài ngoằn ngoèo, gầy gò và cái dáng đi gù của một học giả; cái đầu to và thô kệch; mái tóc thưa thớt, nhợt nhạt và làn da xỉn màu như đất; cái miệng mỏng cùng chiếc mũi dài, mỏng, cộng thêm phần xương trán nhô ra quá mức mang lại cho hắn một vẻ ngoài kỳ cục. Hắn lạnh lùng và chuẩn mực trong phong cách, một con người máu lạnh, không chút đam mê; nhưng bù lại hắn lại có một khía cạnh bông đùa kỳ lạ khiến cho những kẻ đầu óc nghiêm túc - vốn là môi trường mà bản năng tự nhiên đưa đẩy hắn tới - cảm thấy phiền lòng. Hắn đang theo học thần học ở Heidelberg, nhưng những sinh viên thần học đồng hương khác lại nhìn hắn với ánh mắt hoài nghi. Hắn quá mức dị giáo, điều đó khiến họ hoảng sợ; và khiếu hài hước quái dị của hắn thì vấp phải sự phản đối từ họ.
“Sao cậu lại có thể gặp tới một trăm bốn mươi bảy người giống thế được cơ chứ?” Philip nghiêm túc hỏi.
“Tớ từng gặp hắn ở khu phố Latin ở Paris, và tớ từng gặp hắn trong mấy nhà trọ ở Berlin lẫn Munich. Hắn sống ở những khách sạn nhỏ tại Perugia và Assisi. Hắn đứng hàng tá giờ trước mấy bức tranh của Botticelli ở Florence, và hắn ngồi lì trên mọi chiếc ghế dài ở Nhà nguyện Sistine ở Rome. Ở Italy thì hắn uống hơi quá chén một chút, còn ở Đức thì hắn nốc bia nhiều khủng khiếp. Hắn luôn ngưỡng mộ đúng thứ cần ngưỡng mộ dù thứ đó có là gì đi nữa, và một ngày đẹp trời nào đó hắn sẽ viết nên một tác phẩm vĩ đại. Cứ thử nghĩ mà xem, có tới một trăm bốn mươi bảy tác phẩm vĩ đại đang nằm ngủ yên trong lồng ngực của một trăm bốn mươi bảy con người vĩ đại, và điều bi kịch là chẳng có lấy một trong số một trăm bốn mươi bảy tác phẩm vĩ đại ấy được viết ra đâu. Thế mà thế giới này vẫn cứ quay đều đấy thôi.”
Weeks nói với giọng nghiêm túc, nhưng đôi mắt xám của hắn lại hơi ánh lên vẻ tinh nghịch ở cuối câu nói dài, và Philip đỏ bừng mặt khi nhận ra tên người Mỹ đang đùa cợt mình.
“Cậu toàn nói mấy chuyện nhảm nhí,” Philip bực bội thốt lên.
