Quod sis esse velis, nihilque malis.
Mart. lib. x. Ep. xlvii. 12.
Choose what you are; no other state prefer.
Elphinston.
Horace đã nhận xét một cách rất xác đáng rằng, dù thỉnh thoảng ai nấy đều phàn nàn về những nỗi gian lao trong hoàn cảnh của mình, nhưng hiếm khi có ai chịu đổi nó lấy một hoàn cảnh khác ở cùng mức độ. Dù là vì người theo đuổi một nghề nghiệp nào đó từ đầu đã chọn nó vì thấy hợp với sở thích của mình; hay vì khi sự tình cờ hoặc sự sắp đặt của người khác đã đặt họ vào một vị trí nhất định, họ cố gắng thích nghi và dần có thói quen chỉ nhìn vào mặt tốt đẹp nhất của nó; hay dù cho mỗi người đều nghĩ rằng tầng lớp của mình là vinh quang nhất chỉ vì chính họ đã tô điểm cho nó bằng tên tuổi của mình — thì điều chắc chắn là, bất kể lý do là gì, hầu hết mọi người đều có một thành kiến rất mạnh mẽ và sâu sắc có lợi cho nghề nghiệp của chính mình, luôn nung nấu trong tâm trí và chi phối ứng xử của họ.
Tính thiên vị này hiển hiện rõ ràng ở mọi tầng lớp trong xã hội loài người, nhưng nó bộc lộ thường xuyên hơn và mạnh mẽ hơn ở những kẻ chưa từng học cách che giấu tình cảm vì lý do khôn ngoan, hay uốn nắn lời ăn tiếng nói theo phép lịch sự; và vì thế, những cuộc tranh tài về sự dí dỏm giữa thợ thủ công và thợ cả thường bắt nguồn từ nỗ lực chung là đề cao nghề của mình bằng cách hạ thấp nghề của kẻ khác.
Từ những nguyên lý tương tự, người ta tìm thấy nhiều sự khuây khỏa để làm dịu bớt những nỗi bất tiện mà mọi nghề nghiệp đều phải chịu đựng. Một người thợ rèn gần đây đang tự mãn bên đài đe của mình, khi nhận ra rằng dẫu nghề nghiệp của anh ta nóng bức và lắm muội than, nhọc nhằn và hại sức khỏe, nhưng anh ta có vinh dự được kiếm sống bằng chính chiếc búa của mình, anh ta kiếm ra miếng ăn một cách đường đường chính chính, và nếu con trai anh ta sau này có phất lên, tậu được xe ngựa riêng, thì cũng chẳng ai dám nhiếc móc rằng bố nó chỉ là một tay thợ may.
Một kẻ thực sự cuồng nhiệt vì hội đoàn của mình sẽ chẳng bao giờ cảm thấy được nịnh bợ đắc ý cho bằng khi một ngành nghề đối địch bị nhắc đến với vẻ khinh miệt. Dựa vào nguyên lý này, một chủ tiệm vải lanh từng khoe rằng ông ta vừa vớ được một khách hàng mới, một người mà ông ta hoàn toàn có thể tin tưởng tuyệt đối, bởi chẳng có gì phải nghi ngờ sự trung thực của hắn nữa, khi mà ai cũng biết rõ từ một nguồn tin chắc chắn rằng hắn đang đệ đơn lên tòa án phong hóa để hoãn thanh toán tiền quần áo mà hắn đã mặc suốt bảy năm qua; và chính tai ông ta đã từng nghe hắn tuyên bố tại một quán cà phê công cộng rằng, ông ta coi toàn bộ cái giống thợ buôn vải dạ chẳng qua chỉ là lũ khốn nạn đê hèn đến mức chẳng quý ô-tôn nào thèm trả tiền cho chúng.
Người ta đã nhận thấy rằng các y sĩ và luật sư chẳng lấy gì làm thân thiết với tôn giáo; và nhiều phỏng đoán đã được đặt ra để tìm ra nguyên nhân của một sự kết hợp kỳ lạ giữa những con người vốn chẳng có điểm gì chung, và có vẻ như ít bị chi phối bởi các quan điểm tôn giáo trong lĩnh vực riêng của họ hơn bất kỳ tầng lớp nào khác trong xã hội. Sự thật là, rất ít người trong số họ từng suy nghĩ nghiêm túc về tôn giáo; nhưng tất cả bọn họ đều đã từng nhìn thấy một vị mục sư; nhìn thấy ông ta trong một bộ y phục khác biệt với họ, và vì thế họ tuyên chiến với ông ta. Một sinh viên trẻ tuổi từ các khu nhà trọ pháp luật, kẻ từng nhiều lần công kích vị phó tế trong giáo xứ của cha mình bằng những lập luận mà bạn bè hắn gom góp cho, rồi trở về thành phố trong thất bại, nay lại quay về quê với quyết tâm tiêu diệt cho bằng được vị phó tế ấy; vì cuối cùng hắn đã học được cách trị một kẻ xấc láo, và nếu gã kia còn dám dùng tam đoạn luận đấu khẩu với hắn, hắn đã thủ sẵn một đòn chí mạng mà cả logic lẫn siêu hình học đều không tài nào chống đỡ nổi:
Ta bật cười khi nghĩ xem Cato kiên định của các người
Sẽ ngơ ngác đến nhường nào, khi tai họa bất ngờ
Đổ ập xuống đầu ông như thế.
Cato, Hồi ii. Cảnh 6.
Sự hiềm khích giữa binh lính và thủy thủ thường phải trả giá bằng xương máu của đất nước; và có lẽ, chẳng có tầng lớp nào nuôi dưỡng mối thù hằn cay đắng và dai dẳng hơn thế. Khi những thành công gần đây của chúng ta trên biển mang lại một vài quy định mới nhằm xác định cấp bậc cho các chỉ huy hải quân, một đại úy bộ binh đã châm biếm một cách sâu cay rằng chẳng có gì ngớ ngẩn hơn việc ban thưởng danh dự cho lính thủy, "bởi vì danh dự," hắn nói, "lẽ ra chỉ nên giành được bằng sự dũng cảm, và cả thế giới đều biết rằng trong một trận hải chiến thì chẳng có chút nguy hiểm nào, và do đó chẳng có gì làm bằng chứng cho lòng dũng cảm cả."
Nhưng dẫu cho cái ham muốn chung muốn tự tôn bản thân bằng cách đề cao nghề nghiệp của mình có xúi giục con người ta phạm phải hàng ngàn hành vi hất cẳng và gièm pha lố bịch hay tai hại đi chăng nữa, thì cũng như hầu hết mọi cảm xúc đều có mặt tốt lẫn mặt xấu, nó đồng thời khơi gợi sự khéo léo, và đôi khi nhen nhóm một niềm thi đua chân chính và hữu ích trong sự chăm chỉ. Có thể thấy nói chung là, chưa từng có ngành nghề nào đạt đến đỉnh cao sự hoàn mỹ như ngày nay nếu những người hành nghề lại nhìn nó bằng con mắt của những kẻ bàng quan thờ ơ; những bước tiến từ thuở ban sơ thô sơ nhất chắc chắn phải được thực hiện bởi những con người tự hào về những thành quả mà hầu như chẳng ai khác có thể thuyết phục họ trân trọng.
Thật thú vị khi ngắm nhìn một ngành sản xuất từng bước vươn lên từ buổi đầu nghèo nàn qua lao động nối tiếp nhau của vô số tâm trí; khi ngẫm nghĩ về khúc thân cây sồi rỗng đầu tiên mà có lẽ một kẻ chăn cừu khó lòng dám mạo hiểm dùng để vượt qua một con suối nhỏ do mưa dâng nước, nay lại được phóng đại thành một cỗ chiến thuyền tấn công các pháo đài, gieo rắc kinh hoàng cho các quốc gia, thách thức mọi giông bão sóng cả và viếng thăm những vùng đất xa xôi nhất trên địa cầu. Và điều đó có lẽ sẽ góp phần khiến chúng ta có cái nhìn nhân hậu hơn đối với thành quả lao động của nhau, nếu chúng ta chịu suy ngẫm xem những sản phẩm hữu ích nhất của nghệ thuật có lẽ đã bắt nguồn từ những khởi đầu đầy ảm đạm thế nào. Ai có thể ngờ rằng, khi nhìn thấy nắm cát hoặc đống tro tàn đầu tiên, do sức nóng ngẫu nhiên hun đúc mà tan chảy thành một khối kim loại xù xì những vết sần và vẩn đục những tạp chất, lại có thể tưởng tượng rằng ẩn giấu trong khối hình thù kỳ dị ấy lại là biết bao tiện ích cho cuộc sống, mà theo thời gian sẽ tạo nên phần lớn hạnh phúc cho nhân loại? Thế nhưng, chính nhờ một quá trình nung chảy tình cờ nào đó mà loài người đã được dạy cách tạo ra một thể vừa rắn chắc lại vừa trong suốt ở mức độ cao, có thể đón lấy ánh sáng mặt trời mà ngăn chặn cái lạnh dữ dội của gió; thứ có thể mở rộng tầm nhìn của triết gia ra những biên giới tồn tại mới, khiến họ phải kinh ngạc lúc thì trước sự mênh mông vô tận của tạo vật vật chất, lúc thì trước vô vàn tầng lớp trật tự của đời sống động vật; và quan trọng hơn nữa, có thể bù đắp cho sự suy tàn của tự nhiên, cứu giúp tuổi già bằng đôi mắt nhân tạo. Người thợ làm thủy tinh đầu tiên đã làm việc như thế đấy, dẫu chẳng hề hay biết hay mong đợi gì. Ông đang tạo thuận lợi và kéo dài sự tận hưởng ánh sáng, mở rộng những đại lộ của khoa học, và ban tặng những niềm vui cao cả và bền vững nhất; ông đang giúp cho học giả chiêm ngưỡng tự nhiên, và người phụ nữ đẹp được ngắm nhìn chính mình.
Niềm đam mê dành cho vinh quang của một nghề nghiệp, cũng giống như niềm đam mê dành cho sự vĩ đại của đất nước mình, cần phải được tiết chế chứ không phải dập tắt. Mỗi con người, từ vị thế cao nhất cho đến thấp kém nhất, đều phải sưởi ấm trái tim mình và tiếp thêm sinh khí cho nỗ lực của bản thân bằng niềm hy vọng được hữu ích cho thế giới, thông qua việc thúc đẩy ngành nghệ thuật mà họ may mắn được hành nghề, và vì mục đích đó, họ tất yếu phải nhìn nhận toàn bộ phạm vi ứng dụng cũng như toàn bộ sức nặng tầm quan trọng của nó. Nhưng chớ nên quá vội vã tưởng rằng kẻ khác đang làm việc vô ích, chỉ vì thiếu hiểu biết thấu đáo về công việc của họ mà bản thân không thể thấu hiểu được sự cao quý của nó. Ai nấy đều nên phấn đấu để đạt đến sự xuất sắc, không phải bằng cách dìm kẻ khác xuống, mà bằng cách tự nâng mình lên, và tận hưởng niềm vui về sự vượt trội của chính mình, dù là tưởng tượng hay có thật, mà không cần phải cản trở người khác tận hưởng niềm hạnh phúc tương tự. Nhà triết học có thể hoàn toàn chính đáng khi cảm thấy tự hào về tầm nhìn bao quát của mình, còn người thợ thủ công thì tự hào về đôi tay khéo léo; nhưng một bên hãy ghi nhớ rằng, nếu không có những thành quả cơ khí, những suy tưởng uyên bác cũng chỉ là một giấc mơ hão huyền, và bên kia hãy nhớ rằng,
nếu thiếu đi lý luận lý thuyết, sự thành thạo cũng chẳng khác nào bản năng loài vật là bao.