Tuyển Tập Samuel Johnson, Ll.d. - Tập 2

Lượt đọc: 896 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
No. 17. Thứ Ba, Ngày 15 Tháng 5 Năm 1750.

❊ ❊ ❊

——Me non oracula certum,

Sed mors certa facit.

Lucan, lib. ix. 582.

Hỡi những tâm trí yếu đuối, những kẻ sống trong hoài nghi và sợ hãi,

Hãy tìm đến những tên thầy cúng xảo trá để xin lời sấm truyền;

Một giờ phút tử thần đã định sẵn cho mỗi người,

Đã giải thoát tâm hồn kiên định và chắc chắn của ta khỏi mọi nỗi ngờ vực.

Rowe.

Sách sử ghi lại rằng có một vị vua nọ ở phương Đông đã nuôi trong cung một bề tôi, mang nhiệm vụ nhắc nhở nhà vua về cõi chết bằng cách cất tiếng hô vang vào mỗi buổi sáng, tại một giờ định sẵn: "Hỡi bệ hạ, hãy nhớ rằng ngài rồi sẽ phải chết!" Việc chiêm nghiệm về sự mỏng manh và bấp bênh của thực tại quan trọng đến mức Solon ở Athens đã để lại lời răn này cho hậu thế: "Hãy dán mắt vào điểm tận cùng của cuộc đời."

Việc thường xuyên và chăm chú hướng tầm mắt về khoảnh khắc đặt dấu chấm hết cho mọi mưu tính và tước đoạt của chúng ta mọi sản vật kiếm được, quả thực có hiệu lực tối thượng trong việc điều tiết cuộc sống một cách đúng đắn và hợp lý. Sẽ chẳng bao giờ có chuyện một kẻ bắt đầu ngày mới bằng sự chiêm nghiệm nghiêm túc rằng mình sinh ra để chết lại dám dấn thân vào điều tà ác, hay thậm chí là những việc nhảm nhí.

Những kẻ quấy rối hạnh phúc của chúng ta ở cõi đời này chính là ham muốn, nỗi buồn và sự sợ hãi; và đối với tất cả những điều đó, việc tưởng niệm về cái chết là một phương thuốc chắc chắn và thích đáng. Epictetus từng nói, hãy thường xuyên suy ngẫm về cảnh nghèo đói, sự lưu đày và cái chết, khi đó ngươi sẽ chẳng bao giờ sa đà vào những ham muốn mãnh liệt hay phó mặc tâm hồn cho những tình cảm ti tiện,

ουδεν ουδεποτε ταπεινον ενθυμηση, ουτε αγαν επιθυμησεις τινος.

Rằng châm ngôn của Epictetus được đúc rút từ những quan sát xác đáng sẽ dễ dàng được thừa nhận, khi chúng ta ngẫm lại cách mà sự khao khát mãnh liệt đối với những mục tiêu tầm thường thường được nhen nhóm trong tâm trí. Chúng ta tự vẽ ra trước mắt những niềm vui của việc sở hữu một thứ gì đó trong tương lai, rồi để tâm trí

chăm chú chìm đắm vào đó, cho đến khi nó hoàn toàn chiếm lĩnh trí tưởng tượng, không cho phép chúng ta hình dung ra hạnh phúc nào khác ngoài việc đạt được nó, hay bất kỳ sự bất hạnh nào khác ngoài việc đánh mất nó. Mọi sự thỏa mãn khác mà lòng quảng đại của Đấng Quan Phòng đã rải rác khắp cuộc đời đều bị ngó lơ như chẳng bõ bèn gì so với đại mục tiêu mà chúng ta đã đặt ra trước mặt, rồi bị gạt phăng sang một bên như thứ cản trở sự năng động, hoặc bị dẫm đạp dưới chân như vật cản đường.

Ai nấy đều từng trải nghiệm việc ngọn lửa nhiệt thành ấy thuyên giảm biết bao khi một trận ốm đau dữ dội hoặc dây dưa đặt cái chết ngay trước mắt họ. Sức ảnh hưởng rộng lớn của quyền lực, ánh hào quang của sự giàu sang, những lời ca tụng từ kẻ hâm mộ và sự chầu chực của đám người cầu cạnh bỗng trở nên vô nghĩa và trống rỗng khi giờ phút cuối cùng dường như đang đến gần; và chúng sẽ luôn mang một vẻ ngoài như vậy nếu tư tưởng ấy luôn ngự trị thượng phong. Khi ấy, chúng ta sẽ nhận ra sự ngớ ngẩn của việc cứ mãi vươn tay tóm lấy những thứ ta không thể giữ, và bào mòn cuộc đời trong những nỗ lực chồng chất thêm những tầng tháp mới cho tòa lâu đài tham vọng, trong khi phần móng đã và đang lung lay, còn mặt đất nơi nó tọa lạc thì đang mục rữa dần đi.

Mọi lòng đố kỵ đều tỷ lệ thuận với ham muốn; chúng ta cảm thấy bất an trước thành tựu của kẻ khác tùy theo mức độ ta nghĩ rằng hạnh phúc của chính mình sẽ được gia tăng nếu có thêm thứ mà hắn đang giữ lại cho mình. Do đó, bất cứ điều gì kìm hãm những mong muốn quá mức cũng sẽ đồng thời giải phóng trái tim khỏi sự ăn mòn của lòng đố kỵ, đồng thời miễn trừ cho chúng ta khỏi thói ác vốn là thứ vô cùng dằn vặt bản thân, đáng ghét trước thế gian, và là nguồn sinh ra những thủ đoạn ti tiện cùng những mưu đồ đê tiện. Kẻ nào cân nhắc xem mình còn phải sống bao lâu nữa sẽ nhận ra chẳng có gì quan trọng bằng việc khép lại cuộc đời mình cho thật tốt; và do đó, kẻ ấy sẽ dửng dưng trước bất cứ thứ gì vô bổ cho mục đích đó. Bất cứ ai thường xuyên ngẫm nghĩ về sự bất định trong khoảng thời gian tồn tại của chính mình cũng sẽ nhận ra rằng hoàn cảnh của kẻ khác cũng chẳng vĩnh cửu gì hơn, và thứ vốn chẳng thể ban cho bản thân một điều gì thực sự đáng khao khát thì cũng chẳng thể cải thiện tình trạng của một đối thủ cạnh tranh đến mức khiến hắn vượt trội hơn hẳn những kẻ mà từ tay họ hắn vừa

giật lấy phần thưởng—một phần thưởng quá đỗi tầm thường để mà phải bỏ ra sự chống đối vô cùng ngoan cố.

Ngay cả nỗi buồn, thứ cảm xúc mà tâm hồn đức hạnh và nhạy cảm thường đặc biệt dễ mắc phải, cũng sẽ được ngăn ngừa hoặc xoa dịu bởi chính những suy nghĩ ấy. Nó sẽ được ngăn ngừa nếu mọi phúc lành trong hoàn cảnh sống của chúng ta đều được thụ hưởng với ý thức thường trực rằng quỹ thời gian này vốn rất bấp bênh. Nếu chúng ta ghi nhớ rằng bất cứ thứ gì mình sở hữu cũng chỉ ở trong tay một thời gian ngắn ngủi, và chút ít ỏi mà những hy vọng sống động nhất có thể hứa hẹn với ta còn có thể bị thu hẹp lại bởi muôn vàn tai ương ngẫu nhiên, chúng ta sẽ không quá tiếc nuối trước một sự mất mát mà ta không thể định lượng được giá trị, nhưng lại biết rõ mức độ tối đa của nó với sự chắc chắn vừa đủ; và ta tin chắc rằng cái mức tối đa ấy cũng chẳng có gì đáng phải bận lòng nuối tiếc cho cam.

Nhưng nếu một thứ cảm xúc nào đó đã soán ngôi lý trí đến mức không cho phép chúng ta tận hưởng những thuận lợi với sự ôn hòa mà lý trí quy định, thì vẫn chưa quá muộn để áp dụng phương thuốc này, khi ta thấy mình đang chìm đắm trong đau khổ và có xu hướng u hoài vì một thứ đã vĩnh viễn biến mất. Khi ấy, chúng ta có thể hữu ích khi ngẫm lại sự bấp bênh trong hoàn cảnh của chính mình, cùng với sự dại dột khi cứ mãi than khóc cho một thứ mà nếu nó ở lại thêm chút nữa, chính bản thân chúng ta cũng đã bị cướp đi rồi.

Liên quan đến nỗi buồn sâu sắc và xé lòng nhất, tức nỗi buồn phát sinh từ sự mất mát của những người ta từng yêu thương bằng cả sự dịu dàng, có thể nhận thấy rằng tình bạn giữa những cõi người mong manh không thể được ký kết với bất kỳ điều kiện nào khác ngoài việc sớm muộn gì cũng có kẻ phải khóc thương cho cái chết của người kia; và nỗi đau này sẽ luôn mang lại cho người ở lại một sự an ủi tương xứng với nỗi thống khổ của họ. Bởi vì bất kể nỗi đau mà bản thân họ cảm thấy lớn đến đâu, thì người bạn của họ đã thoát khỏi nó rồi.

Sự sợ hãi, thứ cảm xúc áp đảo và khó cưỡng nhất trong tất cả chúng ta, cũng không kém phần bị tiết chế bởi thứ thuốc vạn năng này của tâm trí. Việc thường xuyên chiêm nghiệm về cái chết, khi nó cho thấy sự phù phiếm của mọi điều tốt đẹp nơi trần thế, cũng đồng thời phơi bày sự nhẹ tựa lông hồng của mọi nỗi thống khổ trần gian—những thứ chắc chắn không thể kéo dài quá lâu hơn chính chủ thể mà nó tác động lên;

và theo quan sát cổ xưa, nó càng dữ dội thì lại càng ngắn ngủi. Tai họa khắc nghiệt nhất mà bất hạnh có thể gây ra, theo quy luật tự nhiên, sẽ nhanh chóng đi đến hồi kết. Linh hồn không thể bị giam cầm lâu trong ngục tối, mà sẽ bay vút đi, để lại một thể xác vô hồn mặc cho ác tâm nhân thế.

——Ridetque sui ludibria trunci.

Và vút bay cười ngạo nghễ thể xác tàn tạ bên dưới.

Giới hạn tối đa mà chúng ta có thể đe dọa lẫn nhau chính là cái chết đó—thứ mà quả thực chúng ta có thể thúc đẩy nó đến sớm hơn, chứ không thể trì hoãn; và do đó, một người khôn ngoan sẽ không bao giờ mua lấy một sự hoãn binh bằng cái giá của đức hạnh. Bởi anh ta biết mình chẳng thể mua nổi một khoảng thời gian ngắn ngủi nhường nào, nhưng lại thừa biết rằng dẫu ngắn hay dài, khoảng thời gian ấy cũng sẽ bị làm cho kém giá trị đi bởi ký ức về cái giá đã phải trả để đổi lấy nó. Anh ta chắc chắn rằng mình đang hủy hoại hạnh phúc bản thân, chứ chẳng hề chắc chắn rằng mình kéo dài được sự sống.

Sự ngắn ngủi đã biết của đời người, cũng như cách nó nên tiết chế các đam mê của chúng ta, cũng có thể đồng thời thu hẹp các mưu tính của ta một cách thích đáng. Không có đủ thời gian cho cả thiên tài mạnh mẽ nhất lẫn sự siêng năng hoạt bát nhất để mở rộng tầm ảnh hưởng của mình vượt ra ngoài một giới hạn nhất định. Việc lên kế hoạch chinh phục thế giới là sự điên rồ của những vị minh quân vĩ đại; việc hy vọng đạt đến sự xuất chúng trong mọi ngành khoa học lại là sự dại dột của những anh hùng văn chương. Và cuối cùng, cả hai đều nhận ra rằng họ đã khao khát một đỉnh cao danh vọng bị chối bỏ đối với phận người, và đã đánh mất vô số cơ hội để trở nên hữu ích và hạnh phúc, chỉ vì một thứ tham vọng hão huyền muốn với lấy một loại vinh quang mà các định luật muôn đời của Đấng Quan Phòng đã đặt ra ngoài tầm với của con người.

Những thất bại trong các đại kế hoạch của các bậc quân vương được ghi chép lại trong sử sách thế giới, nhưng lại có rất ít ích lợi đối với đại đa số quần chúng—những kẻ có vẻ chẳng mảy may quan tâm đến những lời cảnh tỉnh về những lỗi lầm mà họ vốn không thể nào phạm phải. Nhưng số phận của tham vọng học thuật lại là một chủ đề thích đáng để mọi học giả suy ngẫm; bởi ai mà chưa từng có dịp tiếc nuối khi thấy những năng lực lớn lao bị tiêu tán vào vô số các ngành theo đuổi không có điểm dừng, than thở trước sự bỏ dở đột ngột của những

đề án xuất sắc chỉ vì sự xuất hiện của một đề tài khác tỏ ra hấp dẫn hơn nhờ vẻ mới lạ, hay quan sát sự thiếu chính xác và những khiếm khuyết của các tác phẩm bị bỏ dở dang chỉ vì phạm vi dự án quá ư lan man?

Thật luôn là một niềm thích thú khi quan sát thấy tâm trí chúng ta có thể hình dung ra nhiều điều nhường nào, trong khi thể xác lại thực hiện được ít ỏi biết bao. Thế nhưng, đó vẫn là bổn phận của chúng ta, khi còn duy trì trong trạng thái phức hợp này, là phải điều tiết phần này của bản thể sao cho phù hợp với phần kia. Chúng ta không được nuông chiều các ham muốn thể xác bằng những niềm vui làm suy giảm sinh lực trí tuệ, cũng không được thỏa mãn tâm trí bằng những mưu đồ mà ta thừa biết cuộc đời mình sẽ thất bại khi mưu sự thực thi. Sự bấp bênh trong khoảng thời gian tồn tại của chúng ta phải đồng thời vừa vạch ra ranh giới cho các mưu tính, vừa tiếp thêm động lực cho sự siêng năng của bản thân; và khi thấy mình có xu hướng muốn làm những kế hoạch vĩ đại vô bờ bến hay trở nên lười biếng trong các nỗ lực, chúng ta có thể tự kìm hãm hoặc tự khích lệ bản thân bằng cách hồi tưởng lại lời của bậc cha đẻ ngành y: nghệ thuật thì dài, mà đời người thì ngắn ngủi.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

1 Trong Tổng Số 2 tác phẩm của Samuel Johnson

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.