Ὁσσα τε δαιμονιησι τυχαις βροτοι αλγε' εχουσιν,
Ὁν αν μοιραν εχης, πραως φερε, μηδ' αγανακτει·
Ιασθαι δε πρεπει, καθοσον δυνη.
Pyth. Aur. Carm.
Of all the woes that load the mortal state,
Whate'er thy portion, mildly meet thy fate;
But ease it as thou canst.——
Elphinston.
Phần lớn cuộc đời con người trôi qua trong trạng thái đi ngược lại với những mong ước tự nhiên của chúng ta, đến mức một trong những chủ đề cốt lõi của giáo dục đạo đức chính là nghệ thuật chịu đựng tai ương. Sự khốc liệt ấy vốn là điều chắc chắn, và bổn phận của mỗi người là phải trang bị cho tâm trí những nguyên tắc giúp bản thân hành xử trước nghịch cảnh một cách đoan trang và đúng mực.
Trường phái triết học cổ đại kiêu hãnh tuyên bố đã đưa khoa học thiết yếu này lên đỉnh cao hoàn mỹ chính là phái khắc kỷ (stoics), những môn đệ của Zeno. Với thứ đức hạnh đầy cuồng nhiệt và ảo tưởng, họ tự cho mình đứng ngoài những xúc cảm của phàm nhân u muội, đồng thời lớn tiếng tuyên bố rằng nhờ giáo lý của trường phái, họ đã vượt lên trên tầm với của những nỗi thống khổ vốn gieo rắc cay đắng cho phần còn lại của nhân loại. Do đó, họ gạt bỏ nỗi đau, cảnh nghèo đói, sự mất mát người thân, cảnh lưu vong và cái chết bạo lực ra khỏi danh mục những điều tai họa; và theo cái giọng điệu trịch thượng của mình, họ ban hành một thứ sắc lệnh bất di bất dịch, cấm tiệt người ta xem những điều ấy là đối tượng gây khiếp sợ hay lo âu, hoặc được phép làm tổn hại đến sự bình yên trong tâm hồn của một bậc hiền triết.
Tôi thiết nghĩ sắc lệnh này không được tuân thủ một cách phổ quát; bởi dẫu cho một trong những kẻ kiên quyết nhất, khi bị tra tấn bởi một cơn bạo bệnh, từng gào lên rằng dù cho đau đớn có hành hạ ông ta đến tận cùng sức lực đi nữa, nó cũng chẳng tài nào ép ông coi nó không gì khác ngoài một thứ trung lập và dửng dưng; thì không phải ai cũng đủ sức lì lợm để chống lại các giác quan của chính mình. Bằng chứng là người ta ghi chép lại rằng một môn sinh yếu đuối hơn của Zeno, trong cơn quằn quại của bệnh gút, đã phải thú nhận rằng giờ đây ông thực sự thấy đau đớn là một tai họa.
Tuy nhiên, người ta có quyền đặt câu hỏi liệu những triết gia này có thực sự xứng đáng được xếp vào hàng ngũ những bậc thầy về đức tính kiên nhẫn hay không; bởi nếu đau đớn không phải là điều bất hạnh, thì dường như chẳng cần đến bất kỳ sự hướng dẫn nào về cách chịu đựng nó; và do đó, khi họ cố gắng vũ trang cho các tín đồ bằng những lập luận chống lại nỗi đau, người ta có quyền nghĩ rằng họ đã từ bỏ lập trường ban đầu của mình. Nhưng những sự mâu thuẫn như vậy là điều có thể đoán trước ở những bộ óc vĩ đại nhất, khi họ cố gắng tạo dựng tên tuổi thông qua sự khác người và dồn sức lực để bảo vệ những quan điểm đi ngược lại với tự nhiên.
Cuộc tranh luận về tính chân thực của những tai họa bên ngoài giờ đây đã ngã ngũ. Việc cuộc đời có vô vàn nỗi thống khổ, và những nỗi thống khổ ấy đôi khi ít nhất cũng lớn lao ngang sức với mọi năng lực kiên cường của con người, là điều giờ đây ai ai cũng thừa nhận. Do đó, điều hữu ích không chỉ là cân nhắc cách chúng ta trốn tránh chúng, mà còn là tìm xem bằng cách nào những tai họa — do sự ngẫu nhiên của thời cuộc hoặc do sự yếu đuối của bản tính tự nhiên — giáng xuống đầu chúng ta có thể được xoa dịu và làm cho nhẹ bớt, đồng thời làm thế nào để ta có thể khiến cho những khoảng thời gian vốn chẳng thể gọi là hạnh phúc dưới hoàn cảnh hiện tại trở nên đỡ cay đắng hơn phần nào.
Liều thuốc chữa lành phần lớn những nỗi bất hạnh của con người mang tính xoa dịu chứ không phải tận gốc. Sự bất hạnh vốn gắn liền với bản thể xác thịt và đan cài vào sự tồn tại của chúng ta; do đó, mọi nỗ lực nhằm chối bỏ nó hoàn toàn đều vô dụng và hão huyền. Những đạo quân đau khổ bắn những mũi tên về phía chúng ta từ mọi ngả, và sự lựa chọn duy nhất chỉ là giữa những mũi tên sắc bén hơn hay kém hơn, hoặc tẩm thứ độc dược có mức độ cay độc nặng nhẹ khác nhau; thứ áo giáp vững chãi nhất mà lý trí có thể cung cấp cũng chỉ làm cùn đi đầu nhọn của chúng chứ không thể đẩy lùi được chúng.
Liều thuốc vĩ đại mà ơn trên ban phó vào tay chúng ta chính là sự kiên nhẫn. Nhờ nó, dẫu không thể làm giảm bớt những cơn đau đớn của thể xác, chúng ta phần lớn vẫn gìn giữ được sự bình yên trong tâm hồn, và sẽ chỉ phải chịu đựng sức mạnh tự nhiên đích thực của một tai họa mà không làm gia tăng thêm sự cay đắng hay kéo dài hậu quả của nó.
Quả thực, chẳng có gì bất xứng với bản chất con người trong bất kỳ hoạn nạn nào hơn là sự phẫn nộ và cuồng nộ. Những cảm xúc ấy, dù không xét đến việc có đôi khi chúng mang tính phạm thượng hay không, thì ít nhất cũng luôn gây khó chịu và khiến người khác ngầm căm ghét, khinh miệt hơn là trắc ẩn và giúp đỡ chúng ta. Nếu những gì chúng ta đang gánh phải là do chính mình gây ra, thì theo quan sát của một nhà thơ cổ đại, kiên nhẫn chính là bổn phận tối thượng của chúng ta, bởi chẳng ai nên tức giận khi phải nếm trải thứ mà bản thân đã tự chuốc lấy.
Leniter ex merito quicquid patiare ferendum est.
Hãy thản nhiên chịu đựng nỗi đau đáng đời mà không một lời oán trách.
Và chắc chắn rằng, nếu chúng ta tự nhận thức được bản thân không góp phần gây ra đau khổ, nếu hình phạt giáng xuống kẻ vô tội, hoặc sự thất vọng giáng lên đầu sự siêng năng và thận trọng, thì sự kiên nhẫn — dù có cần thiết hơn hay không — cũng trở nên dễ bề thực hiện hơn rất nhiều. Khi ấy, nỗi đau của chúng ta không bị khoét sâu thêm, và ta không phải gánh chịu thêm sự cay đắng của sự cắn rứt lương tâm để rồi làm trầm trọng thêm vẻ khắc nghiệt của bất hạnh.
Trong những tai họa đã được Quan Phòng định sẵn cho chúng ta — như tật nguyền, việc mất đi các giác quan, hay tuổi già — ta phải luôn ghi nhớ rằng sự thiếu kiên nhẫn chẳng mang lại hiệu quả tức thời nào ngoài việc tước đi những niềm an ủi mà hoàn cảnh cho phép. Nó xua đuổi khỏi ta những người mà qua lời trò chuyện hay lời khuyên nhủ của họ, ta có thể được khuây khỏa hoặc giúp đỡ. Xét về tương lai, sự thiếu kiên nhẫn lại càng không thể biện minh được, bởi thay vì làm giảm bớt nỗi đau, nó lại dập tắt niềm hy vọng về phần thưởng mà Đấng đã giáng xuống tai họa ấy sẽ ban tặng cho những ai biết chịu đựng nó một cách tốt đẹp.
Trong mọi tai họa vốn có thể cứu vãn, sự thiếu kiên nhẫn là điều phải tránh, bởi nó lãng phí thời gian và sự tập trung vào những lời than vãn — những thứ lẽ ra nếu được đặt đúng chỗ có thể dẹp bỏ được căn nguyên sự việc. Turenne, trong những lời tri ân mà ông thường ngỏ trong các cuộc trò chuyện để tưởng nhớ những người từng dạy dỗ ông nghệ thuật chiến tranh, đã nhắc đến một người với tất cả sự kính trọng. Người thầy ấy đã dạy ông không được phung phí thời gian để hối tiếc bất kỳ sai lầm nào đã phạm phải, mà phải lập tức xốc lại tinh thần để khắc phục nó một cách mạnh mẽ.
Cần phải phân biệt thật rạch ròi giữa sự kiên nhẫn, phục tùng với sự hèn nhát và lười biếng. Chúng ta không được phép rên rỉ than vãn, nhưng ta hoàn toàn có quyền vẫy vùng tranh đấu; bởi những tai hoạ của cuộc đời, cũng giống như những nhu cầu tự nhiên, chính là những lời hiệu triệu lao động và là bài tập rèn luyện sự chuyên cần. Khi cảm thấy bất kỳ áp lực nào của khốn khó, ta không được kết luận rằng mình chỉ có thể tuân theo ý trời bằng cách quỵ lụy sống mòn dưới ách đó, cũng giống như khi cảm thấy cơn khát, ta không được tưởng tượng rằng nước uống là thứ bị cấm đoán. Về phần bất hạnh, người ta chẳng bao giờ có thể biết chắc chắn rằng nó — với tư cách xuất phát từ bàn tay Chúa — là một hành động ân huệ hay sự trừng phạt; nhưng vì mọi sự an bài thông thường của Quan Phòng đều phải được giải thích theo quy luật tương tự chung của vạn vật, chúng ta có thể kết luận rằng mình có quyền loại bỏ sự bất tiện này cũng như bất tiện khác; rằng chúng ta chỉ cần cẩn trọng để không đánh đổi sự thảnh thơi lấy tội lỗi; và rằng mục đích của Đấng Tạo Hóa — dù là ban thưởng hay trừng phạt — sẽ đều được đáp ứng thông qua những nỗ lực lao động mà Ngài buộc chúng ta phải thực hiện.
Bổn phận này ở bất kỳ hoàn cảnh nào cũng chẳng khó khăn hơn trong những cơn bệnh đau đớn tột cùng. Những cơn bệnh ấy thực chất có thể chịu đựng sự bùng phát dữ dội đến mức dường như đẩy sức chịu đựng của sự sống đến giới hạn cùng cực, khiến tâm trí chẳng còn mấy khoảng trống để tiếp thu những lời giáo huấn hay quở trách. Ở trạng thái này, bản tính con người đòi hỏi một sự châm chước nhất định, và mọi sự quá trớn ngoại trừ sự bất kính đều có thể dễ dàng được tha thứ. Tuy nhiên, để chúng ta không vội vã tự cho mình được hưởng những đặc quyền sầu thảm của nỗi khốn cùng không thể kháng cự, thật phải lẽ khi ngẫm nghĩ rằng: sự thống khổ tột cùng nhất mà trí tuệ con người có thể bày vẽ hay sự tàn độc của con người có thể giáng xuống đều đã từng được chịu đựng với sự kiên định; và rằng nếu những cơn đau do bệnh tật — như tôi tin là vậy — đôi khi còn lớn hơn cả những hình tấn hình tra độc ác do nhân tạo, thì tự bản chất chúng lại ngắn ngủi hơn. Bộ khung sự sống nhanh chóng rệu rã, mối dây liên kết giữa thể xác và linh hồn bị tạm thời ngắt quãng bởi trạng thái mê man, và chúng ta sẽ sớm ngừng cảm nhận thấy những căn bệnh của mình một khi chúng trở nên quá dữ dội không thể chịu đựng nổi. Tôi nghĩ có lý do để đặt câu hỏi liệu thể xác và tâm trí có được tạo ra cân xứng đến mức phần này có thể gánh chịu mọi điều mà phần kia giáng xuống hay không, liệu đức hạnh có thể đứng vững cho đến tận cuối cuộc đời hay không, và liệu một tâm hồn được uốn nắn vững vàng có bị chia lìa trước khi bị khuất phục hay không.
Trong những tai họa tác động chủ yếu đến cảm xúc của chúng ta, chẳng hạn như sự sa sút về tài sản, sự mất mát bạn bè, hay sự suy sụp về danh tiếng, mối nguy hiểm lớn nhất của sự thiếu kiên nhẫn thường xảy ra ngay ở đợt tấn công đầu tiên, và nhiều phương kế đã được nghĩ ra để làm giảm bớt sức nặng của đòn giáng ấy. Lời khuyên phổ biến nhất trong số đó là không nên đặt tình cảm gắn bó vào bất cứ thứ gì mà ta không có quyền nắm giữ nó một cách chắc chắn trong tay. Lời khuyên này, khi chúng ta xem xét việc tận hưởng bất kỳ lợi thế trần thế nào như một thứ đi ngược lại với sự lo âu thường trực và quen thuộc dành cho hạnh phúc tương lai, thì chắc chắn là đúng đắn và được ban bố bởi một thẩm quyền không thể chối cãi. Nhưng ở bất kỳ ý nghĩa nào khác, chẳng phải nó giống như lời khuyên chớ nên bước đi vì sợ vấp ngã, hay chớ nên mở mắt vì sợ nhìn thấy những điều dị hình sao? Với tôi, thật hợp lý biết bao khi vừa biết vui hưởng những phúc lộc với sự tự tin, vừa biết từ bỏ chúng với lòng vâng phục; vừa biết hy vọng duy trì những điều tốt đẹp mình đang có mà không hề kiêu ngạo hay sa đọa, vừa biết đón nhận sự mất mát của chúng mà không hề tuyệt vọng hay oán thán.
Sự bảo vệ lớn nhất chống lại nỗi đau khổ vô ích của sự thiếu kiên nhẫn phải bắt nguồn từ việc thường xuyên suy ngẫm về sự khôn ngoan và lòng nhân ân của vị Chúa tể thiên nhiên — Đấng đang nắm giữ trong tay sự giàu sang và nghèo hèn, vinh quang và nhục nhã, niềm vui và nỗi đau, cùng sự sống và cái chết. Một niềm tin vững chắc rằng mọi thứ đều hướng về những điều tốt đẹp cho chúng ta, và rằng ta hoàn toàn có thể biến đau khổ thành hạnh phúc bằng cách đón nhận chúng đúng đắn, sẽ thôi thúc chúng ta ca tụng danh Chúa, dù Ngài ban ơn hay cất đi.