——Garrit aniles
Ex re fabellas.——
Hor. Lib. i. Sat. vi. 77.
The cheerful sage, when solemn dictates fail,
Conceals the moral counsel in a tale.
Obidah, con trai của Abensina, rời khỏi quán trọ lữ hành từ sáng sớm và tiếp tục hành trình băng qua những vùng đồng bằng xứ Indostan. Nhờ giấc ngủ ngon, chàng cảm thấy sảng khoái và tràn trề sức lực; lòng chàng dạt dào hy vọng, thôi thúc bởi khátkhao; chàng rảo bước nhanh qua những thung lũng và ngắm nhìn những ngọn đồi từ từ nhô lên trước mắt. Trên đường đi, tai chàng được vỗ về bởi tiếng hót ban mai của loài chim thiên đường, làn gió cuối cùng sắp tàn mơn man làn da, và hương thơm từ những rặng cây gia vị vương vấn giọt sương mai; có lúc chàng ngắm nhìn thân cây sồi cao ngất trời, bậc quân vương của những ngọn đồi; có lúc lại hít hà hương thơm dịu ngọt của đóa hoa anh thảo, người con gái đầu lòng của mùa xuân; mọi giác quan của chàng đều được thỏa mãn, và muộn phiền đã hoàn toàn tan biến khỏi tâm hồn.
Cứ thế, chàng bước đi cho đến khi mặt trời đứng bóng, và cái nóng oi bức bắt đầu thiêu đốt thể lực của chàng; lúc ấy, chàng mới đảo mắt tìm kiếm một con đường nào râm mát hơn. Bên tay phải, chàng nhìn thấy một lùm cây như đang uyển chuyển vẫy gọi bóng râm của mình; chàng bước vào và cảm nhận ngay sự mát mẻ cùng sắc xanh tươi mát đến mức khó cưỡng. Tuy nhiên, chàng không hề quên đích đến của mình, mà tìm thấy một lối đi nhỏ được viền quanh bằng hoa, có vẻ cùng hướng với con đường lớn. Chàng vô cùng lấy làm thích thú vì qua sự thử nghiệm tốt lành này, chàng đã tìm ra cách kết hợp giữa sự tận hưởng và công việc, thu hoạch thành quả của sự siêng năng mà không phải chịu đựng những nhọc nhằn của nó. Vì thế, chàng tiếp tục bước đi trong chốc lát mà nhiệt huyết không hề suy giảm, ngoại trừ việc đôi lúc chàng bị cám dỗ dừng chân bởi tiếng chim hót ríu rít được cái nóng gom tụ lại dưới bóng râm; hoặc có lúc chàng tự tiêu khiển bằng cách ngắt những bông hoa phủ kín đôi bờ, hay những trái cây lủng lẳng trên cành. Cuối cùng, con đường xanh mát bắt đầu lệch khỏi hướng đi ban đầu, uốn lượn giữa những gò đồi và bụi rậm, được làm dịu bởi những con suối và tiếng nước chảy róc rách từ các ngọn thác. Tại đây, Obidah chần chừ trong chốc lát và bắt đầu suy tính xem liệu việc rời khỏi lối mòn quen thuộc còn an toàn nữa hay không. Nhưng nhớ rằng cái nóng đang ở mức gay gắt nhất, và đồng bằng thì khô cằn gập ghềnh, chàng quyết định tiếp tục đi theo con đường mới, vốn dĩ theo chàng nghĩ chỉ uốn khúc đôi chút để hòa hợp vớiđịa hình và rồi cuối cùng cũng sẽ dẫn về con đường cái quan.
Sau khi đã trấn an nỗi lo âu trong lòng, chàng rảo bước nhanh hơn, dẫu trong lòng vẫn hoài nghi rằng mình chẳng tiến thêm được bao nhiêu. Sự bứt rứt này khiến chàng muốn níu lấy mọi vật thể mới lạ và buông xuôi theo mọi cảm giác có thể xoa dịu hay đánh lạc hướng bản thân. Chàng lắng nghe mọi tiếng vang vọng, trèo lên mọi ngọn đồi để tìm một khung cảnh mới, rẽ ngang sang mọi ngọn thác, và thích thú dõi theo dòng chảy của một con sông hiền hòa uốn lượn giữa những hàng cây, tưới mát cả một vùng rộng lớn với muôn vàn khúc quanh co. Mải mê với những trò tiêu khiển ấy, thời gian trôi qua không bận tâm đếm xỉa, sự đi lạc đã làm trí nhớ chàng rối bời, và chàng chẳng còn biết mình phải đi về hướng nào nữa. Chàng đứng thẫn thờ và bối rối, sợ tiến bước vì sợ đi sai đường, nhưng lại thừa nhận rằng khoảng thời gian la cà đã qua đi. Trong lúc đang bị dằn vặt bởi sự bất định ấy, bầu trời bỗng phủ kín mây đen, ban ngày vụt tắt trước mắt chàng, và một cơn giông bão bất ngờ kéo đến bủa vây đỉnh đầu.
Hiểm họa lúc này đã đánh thức chàng khỏi sự ngu ngốc bằng một nỗi dằn vặt nhức nhối; giờ đây chàng mới thấy hạnh phúc bị đánh rơi thế nào khi người ta chuộng sự nhàn hạ; chàng oán trách tính thiếu kiên nhẫn hèn nhát đã xúi giục mình tìm nơi ẩn náu trong lùm cây, và khinh bỉ sự tò mò vụn vặt đã dẫn dắt mình từ chuyện nhỏ nhặt này sang chuyện nhỏ nhặt khác. Trong lúc chàng đang ngẫm nghĩ như vậy, bầu trời càng thêm tối sầm, và một tiếng sét đinh tai cắt ngang dòng suy tưởng.
Giờ đây, chàng quyết định làm những gì vẫn còn nằm trong khả năng của mình: bước giật lùi lại quãng đường đã qua, và cố gắng tìm một lối ra nơi khu rừng có thể mở ra vùng đồng bằng. Chàng phủ phục xuống đất và phó thác sinh mạng của mình cho Chúa tể thiên nhiên. Chàng đứng dậy với sự tự tin và bình thản, tay lăm lăm thanh gươm giáo, bởi vì muông thú nơi hoang mạc đang chuyển động, và văng vẳng khắp nơi là những tiếng hú hỗn độn của cơn thịnh nộ, nỗi sợ hãi, sự tàn phá và cái chết; mọi sự kinh hoàng của bóng tối và chốn hoang vắng bao quanh lấy chàng; gió gầm rú trong rừng sâu, và những dòng thác đổ ầm ầm từ trên đỉnh đồi xuống,
——χειμαρῥοι ποταμοι κατ' ορεσφι ῥεοντες
Ες μισγαγκειαν συμβαλλετον οβριμον ὑδωρ,
Τονδε τε τηλοσε δουπον εν ουρεσιν εκλυε ποιμην.
Work'd into sudden rage by wintry show'rs,
Down the steep hill the roaring torrent pours;
The mountain shepherd hears the distant noise.
Cứ thế, bơ vơ và khốn khổ, chàng lang thang giữa chốn hoang vu mà chẳng biết mình đang đi đâu, hay liệu từng khoảnh khắc trôi qua đang đưa mình đến gần sự an toàn hay sự hủy diệt. Cuối cùng, không phải nỗi sợ mà chính sự mệt nhọc bắt đầu đánh gục chàng; hơi thở chàng gấp gáp, đôi chân run lẩy bẩy, chàng tưởng chừng đã buông xuôi phó mặc cho số phận, thì bỗng nhìn thấy ánh đèn lờ mờ xuyên qua những khóm gai rậm rạp. Chàng tiến về phía ánh sáng ấy, và khi nhận ra nó phát ra từ túp lều của một vị ẩn sĩ, chàngèn rón rén gõ cửa và được xin vào.
Vị lão nhân bày ra trước mặt chàng những thức ăn ít ỏi mà ông tự kiếm được, và Obidah đã ngấu nghiến chúng với tất cả sự thèm thuồng và lòng biết ơn.
Khi bữa ăn đã kết thúc, vị ẩn sĩ liền cất lời: "Hãy nói cho ta hay, cơ duyên nào đã đưa ngươi đến chốn này? Ta đã sống ở chốn hoang dã này tròn hai mươi năm, và chưa từng nhìn thấy bóng người nào trước đó." Obidah bèn kể lại toàn bộ diễn biến chuyến hành trình của mình mà không hề giấu giếm hay bào chữa.
"Hỡi con," vị ẩn sĩ nói, "mong rằng những lỗi lầm và sự dại dột, những hiểm nguy và khoảnh khắc thoát nạn trong ngày hôm nay sẽ khắc sâu vào tâm can con. Hãy ghi nhớ, hỡi con ta, rằng đời người cũng giống như hành trình của một ngày. Chúng ta trỗi dậy vào buổi sớm mai của tuổi trẻ, căng tràn sinh lực và đầy ắp những kỳ vọng; chúng ta khởi hành với tinh thần hăng hái và niềm hy vọng, với sự vui tươi và lòng siêng năng, rồi thong thả bước đi một thời gian trên con đường ngay thẳng của lòng kính Chúa hướng đến những lâu đài an nghỉ. Chẳng mấy chốc, chúng ta chùng bước nhiệt huyết, tìm kiếm sự xoa dịu cho bổn phận của mình, cùng những lối tắt dễ dàng hơn để đạt được cùng một cái đích. Rồi chúng ta lại lơi lỏng sức mạnh, tự nhủ sẽ không còn sợ hãi trước những tội ác ở đằng xa nữa, mà tự tin vào sự kiên định của bản thân, dám bén mảng đến những thứ mà ta từng đoan chắc sẽ không bao giờ chạm tay vào. Cứ thế, chúng ta bước vào những vòm cây nhàn hạ, ngơi nghỉ dưới bóng râm của sự an toàn. Nơi ấy, trái tim trở nên mềm yếu và sự cảnh giác lụi tàn; chúng ta bắt đầu muốn dò hỏi xem liệu có thể tiến thêm một bước nữa hay không, và có ít nhất là liếc mắt nhìn về những khu vườn hoan lạc. Chúng ta tiếp cận chúng với sự e dè và ngập ngừng; chúng ta bước vào, nhưng với nỗi sợ hãi run rẩy, và luôn hy vọng có thể đi xuyên qua đó mà không đánh mất con đường nhân đức — con đường mà trong chốc lát ta vẫn giữ trong tầm mắt và dự tính sẽ quay trở lại. Thế nhưng, cám dỗ này nối tiếp cám dỗ khác, sự thỏa hiệp này dọn đường cho sự thỏa hiệp tiếp theo; rồi đến một lúc, chúng ta đánh mất niềm hạnh phúc của sự ngây thơ, và dùng những hoan lạc xác thịt để vỗ về sự bất an trong lòng. Dần dần, chúng ta buông lơi ký ức về mục đích ban đầu, từ bỏ đối tượng duy nhất xứng đáng cho những khát vọng lý trí của con người. Chúng ta tự vướng vào chốn thương trường, đắm chìm trong sự xa hoa, lang thang qua những mê cung của sự bất định, cho đến khi bóng tối của tuổi già bắt đầu âu yếm xâm chiếm chúng ta, và bệnh tật cùng sự lo âu cản trở bước đường đi. Lúc ấy, chúng ta quay đầu nhìn lại cuộc đời mình với nỗi kinh hoàng, niềm sầu muộn và sự ăn năn; để rồi ước ao, nhưng thường là những ước ao vô vọng, rằng giá như mình đừng rời bỏ những nẻo đường nhân đức. Hỡi con ta, thật hạnh phúc cho những ai biết rút ra bài học từ tấm gương của con để không rơi vào tuyệt vọng, mà ghi nhớ rằng dù ngày đã tàn và sức lực đã cạn kiệt, vẫn còn lại một nỗ lực cuối cùng phải thực hiện; rằng sự hướng thiện không bao giờ là tuyệt vọng, và những nỗ lực chân thành chưa bao giờ thiếu sự trợ giúp; rằng kẻ lãng du suy cho cùng vẫn có thể quay về sau mọi lỗi lầm, và ai cầu xin sức mạnh cùng sự dũng cảm từ ơn trên sẽ thấy hiểm nguy và thử thách phải nhường đường. Giờ đây, hỡi con ta, hãy đi nghỉ ngơi đi, phó thác bản thân vào sự bảo bọc của Đấng Tối Cao, và khi tiếng gọi ban mai giục giã lao động, hãy bắt đầu lại từ đầu cuộc hành trình và cuộc đời của con."