Cur tamen hoc potius libeat decurrere campo,
Per quem magnus equos Auruncæ flexit alumnus,
Si vacat, et placidi rationem admittitis, edam.
Juv. Sat. i. 19.
Why to expatiate in this beaten field,
Why arms, oft us'd in vain, I mean to wield;
If time permit, and candour will attend,
Some satisfaction this essay may lend.
Elphinston.
Sự bỡ ngỡ trong lời chào đầu của bất kỳ dịp khởi đầu nào vốn là điều ai nấy khi dấn thân vào đời đều từng trải qua, và điều đó được thừa nhận qua những khuôn mẫu chào hỏi cố định mà nhu cầu giao tế đã đưa vào mọi ngôn ngữ. Trí tuệ từng mệt mỏi trước nỗi phiền muộn buộc phải lựa chọn khi chẳng có động cơ nào nghiêng về phía nào; và người ta nhận thấy thật tiện lợi biết bao nếu thiết lập được một phương thức mở đầu thật giản đơn, dẫu có thiếu đi sự cuốn hút của vẻ mới lạ đi nữa, thì ít ra vẫn có được sự an toàn của thói quen lâu đời.
Có lẽ ít có nhà văn nào bước ra trước công chúng mà chưa từng ước gì những nghi thức chào mời ấy đã được thiết lập từ thời cổ đại, để có thể giải thoát họ khỏi những hiểm nguy mà khao khát làm vừa lòng người khác thế nào cũng tạo ra, đồng thời ngăn chặn những mưu chước vô ích nhằm xoa dịu lời khiển trách bằng những lời cáo lỗi, hay đánh thức sự chú ý bằng một lối vào đột ngột.
[2]
Các nhà thơ sử thi từng thấy phần mở đầu của tác phẩm là một gánh nặng đến nỗi họ hầu như đồng lòng áp dụng ngay những dòng thơ đầu tiên của Homer, và người đọc chỉ cần được cho biết về đề tài là đủ hiểu bài thơ sẽ bắt đầu theo cách nào.
Nhưng sự lặp lại trang trọng ấy cho đến nay vẫn là nét đặc trưng riêng biệt của thơ ca anh hùng; nó chưa từng được hợp thức hóa cho các bậc văn chương thấp kém hơn, mà dường như được xem như một đặc quyền gia bảo, chỉ dành riêng cho những ai nhận đó là phần gia tài thừa hưởng từ mối thâm giao với thiên tài của Homer.
Những quy tắc mà việc sử dụng đặc quyền này một cách thiếu sáng suốt gợi ý cho Horace, quả thực có thể được áp dụng để làm kim chỉ nam cho những kẻ đang tìm kiếm một chút danh tiếng nhỏ nhoi; tất cả mọi người đều nên ghi nhớ rằng họ không nên khơi gợi những kỳ vọng vượt quá khả năng đáp ứng của mình, và việc nhìn thấy làn khói dần bừng sáng thành ngọn lửa bao giờ cũng dễ chịu hơn là ngọn lửa ấy cứ lụi tàn dần vào làn khói.
Lời răn này từ lâu đã được đón nhận, vừa bởi lòng kính trọng dành cho uy quyền của Horace, vừa vì nó phù hợp với quan điểm chung của nhân loại; thế nhưng vẫn luôn có những kẻ tự cho rằng việc ca ngợi công sức của chính mình chẳng có gì là đi ngược lại sự khiêm tốn, và tự tưởng tượng rằng bản thân xứng đáng được miễn trừ khỏi các chuẩn mực chung nhờ tài năng không thể chối cãi, cũng như được hưởng những vị thế cao ngời mà đời thường không cho phép. Có lẽ họ tin rằng, khi họ để lại cho nhân loại một κτημα ες αει — một di sản muôn đời — giống như Thucydides từng làm, thì việc thông báo cho thiên hạ biết về giá trị của di sản ấy là một ân huệ bổ sung.
Quả thực, trong một số trường hợp, việc tự nhận quá ít cũng nguy hiểm chẳng kém gì việc tự nhận quá nhiều. Ở lòng quả cảm và sự gan dạ luôn có một sức hút mãnh liệt khiến chúng ta thường phải cúi đầu khuất phục như trước một uy lực không thể chống cự; và một kẻ tỏ ra quá rõ ràng sự hoài nghi chính mình thì không thể nào hợp lý hóa được hy vọng vào sự tín nhiệm từ người khác.
Plutarch, trong bản liệt kê những hoàn cảnh khác nhau mà một người có thể công khai những ưu điểm của bản thân mà không gây ra sự khó chịu chính đáng nào, đã bỏ sót trường hợp một nhà văn bước chân vào làng văn; trừ phi điều đó có thể được bao hàm trong nguyên lý chung của ông rằng một người hoàn toàn có quyền hợp pháp để tự ca ngợi những phẩm chất chỉ có thể được biết đến qua chính lời kể của họ; chẳng hạn như khi người ấy đang ở giữa những kẻ lạ mặt và không có cơ hội nào để thực sự thể hiện năng lực của mình. Rằng trường hợp của một nhà văn có điểm tương đồng thì hầu như chẳng ai thừa nhận, bởi vì khi xuất hiện tại phiên tòa phán xét, anh ta tất yếu sẽ phơi bày mức độ tài năng của mình trước các thẩm phán. Nhưng cần phải nhớ rằng, trừ phi các vị thẩm phán ấy có thiện cảm với anh ta, bằng không họ khó lòng bị thuyết phục để mà lắng nghe vụ án.
[3]
Trong tình yêu — trạng thái tâm lý lấp đầy trái tim với mức độ âu lo chỉ đứng sau nỗi lòng của một nhà văn — người ta vẫn coi là một châm ngôn rằng thành công dễ dàng đạt được nhất qua những con đường vòng vèo và kín đáo; kẻ nào quá vội vàng tuyên bố mình đang yêu kẻ ấy tự chuốc lấy những chướng ngại cho mong ước của bản thân, và những ai từng nếm trải bài học từ sự thất vọng thường tìm cách giấu kín niềm đam mê cho đến khi tin rằng người thương cũng đang mong mỏi điều đó được phơi bày. Phương pháp tương tự ấy, nếu có thể áp dụng được cho các nhà văn, hẳn đã cứu rỗi biết bao lời phàn nàn về sự khắc nghiệt của thời đại và những nỗi bóng gió thất thường của giới phê bình. Nếu một người có thể lặng lẽ luồn lách vào lòng công chúng và chỉ công khai những hoài bão văn chương của mình khi đã chắc chắn không bị chối từ, anh ta có thể khởi đầu sự nghiệp cầm bút với những hy vọng tốt đẹp hơn, bởi những khiếm khuyết của anh ta có thể thoát khỏi sự khinh miệt, dẫu anh ta chẳng bao giờ đạt được nhiều sự kính trọng.
Nhưng vì thế gian vẫn đinh ninh rằng bất cứ ai cầm bút cũng đều mang tham vọng được tung hô, giống như một số quý bà từng tự huyễn hoặc rằng mọi người đàn ông bày tỏ sự lịch thiệp đều có ý định yêu đương, nên bất kỳ sự sảy chân nào trong học thuật đều dấy lên một sự khinh miệt vô bờ bến — thứ được phần lớn tâm trí thả lỏng không chút ngần ngại, như một chiến thắng quang minh chính đại trước những đòi hỏi bất công và những kỳ vọng quá trớn. Do đó, những mưu chước của những kẻ tự đặt mình vào hoàn cảnh đầy hiểm nguy này ngày càng nhân lên tương ứng với nỗi sợ cũng như tham vọng của họ; và chúng ta nên nhìn nhận những con người ấy với nhiều sự khoan dung hơn, bởi họ đồng thời bị thúc đẩy bởi hai động lực lớn lao của tâm trí con người — khát vọng hướng thiện và nỗi sợ điều ác. Bởi có chi lạ lẫm khi một mặt bị lêu kéo, mặt khác lại bị dọa dẫm, mà có kẻ lại tìm cách lấy lòng bằng cách hối lộ vị thẩm phán thứ cảm giác tôn kính mà họ
[4]
không hề cảm nhận được, tìm cách khơi gợi lòng trắc ẩn bằng cách thú nhận một sự yếu đuối mà bản thân chẳng hề bị thuyết phục; trong khi những kẻ khác lại thu hút sự chú ý bằng vẻ ngoài khoáng đạt và hào hiệp, bằng một lời tuyên bố đầy táo bạo về công trạng của chính mình, cùng một lời thách thức công khai đối với vinh quang và phần thưởng?
Việc phô bày bản thân một cách hào nhoáng và ngạo mạn vốn là chốn nương thân quen thuộc của những cây bút viết nhật báo; để biện minh cho hành động của họ, người ta có thể nói rằng những gì còn thiếu trong sự thận trọng đã được bù đắp bằng sự chân thành, và ít ra họ cũng có thể biện bạch rằng nếu những lời khoác lác của họ có đánh lừa ai đó đọc tác phẩm của mình, thì họ cũng chẳng ăn gian của người ta bao nhiêu thời gian.
——Quid enim? Concurritur—horæ
Momento cita mors venit, aut victoria læta.
Hor. lib. i. Sat. 7.
The battle join, and in a moment's flight,
Death, or a joyful conquest, ends the fight.
Francis.
Vấn đề về giá trị của ngày hôm đó được định đoạt rất nhanh chóng, và chúng ta không bị kết án phải cặm cụi đọc qua một nửa cuốn sách khổ lớn chỉ để nhận ra rằng tác giả đã nuốt lời.
Đó là một trong rất nhiều lý do khiến tôi dự định mang lại niềm vui giải trí cho đồng bào mình bằng một bài tiểu luận ngắn vào các ngày Thứ Ba và Thứ Bảy: tôi hy vọng sẽ không làm quá mệt mỏi những ai mà tôi không may làm họ vừa lòng, và nếu không được khen ngợi vì vẻ đẹp của các tác phẩm, thì ít ra cũng được tha thứ vì sự ngắn gọn của chúng. Nhưng liệu những kỳ vọng của tôi đặt nặng vào sự tha thứ hay lời ca ngợi hơn, thiết nghĩ tôi không cần phải tiết lộ; bởi sau khi đã cân nhắc kỹ lưỡng những lý do cho sự kiêu ngạo và sự nhún nhường, tôi thấy chúng ngang ngửa nhau đến mức sự sốt ruột muốn thử nghiệm kết quả của đứa con tinh thần đầu tay không cho phép tôi chờ đợi thêm sự dao động của chiếc cân nữa.
Quả thực, có rất nhiều sự thuận lợi gần như chỉ riêng phương thức xuất bản này mới có, điều có thể khéo léo làm chiều lòng tác giả, dù họ tự tin hay rụt rè. Kẻ nào mà tầm hiểu biết rộng lớn, hay trí tưởng tượng phong phú đã mang lại cho anh ta — theo quan điểm của chính anh ta — sự đảm bảo về những lời ca tụng từ thế gian, sẽ sẵn sàng chọn con đường bày tỏ năng lực sao cho nhanh chóng mang lại cho anh ta
[5]
cơ hội được nghe thấy tiếng vang của danh vọng; ý nghĩ về việc ngày mai những gì mình đang viết sẽ được đọc lên với muôn vàn cảm xúc say sưa ở bao nhiêu nơi chốn càng làm dấy lên sự hăng hái trong lòng anh ta. Anh ta sẽ thường xuyên tự mãn khi ngẫm nghĩ rằng tác giả của một khảo luận đồ sộ phải tiến bước trong nỗi âu lo, sợ rằng trước khi công trình hoàn thành, sự chú ý của công chúng đã đổi dời đối tượng; trong khi người không bị bó buộc vào bất kỳ đề tài đơn lẻ nào có thể chạy theo thị hiếu quốc gia qua mọi đổi thay của nó, và hứng lấy làn gió tôn vinh — aura popularis — từ bất kỳ hướng gió nào thổi tới.
Viễn cảnh ấy cũng chẳng kém phần hứa hẹn trong việc xoa dịu những hoài nghi của kẻ thận trọng và những nỗi kinh hoàng của kẻ nhút nhát; bởi đối với những con người ấy, sự ngắn gọn của mỗi bài viết đơn lẻ chính là một nguồn khích lệ mạnh mẽ. Kẻ nào còn hoài nghi năng lực sắp xếp các phần rời rạc trong một kế hoạch lớn lao, hay sợ hãi việc bị lạc lối trong một hệ thống phức tạp, vẫn có thể hy vọng hoàn thiện một vài trang giấy mà không gặp phải nỗi rối rắm nào; và nếu khi lục lọi lại những kho tàng ký ức, anh ta thấy bộ sưu tập của mình quá nhỏ bé để thành một cuốn sách, thì anh ta vẫn có đủ nguyên liệu để dựng nên một bài tiểu luận. Kẻ nào vốn sợ dồn quá nhiều thời gian vào một cuộc thử nghiệm mà bản thân chưa rõ kết cục, sẽ tự thuyết phục rằng chỉ vài ngày ngắn ngủi sẽ cho anh ta thấy mình có thể trông đợi gì từ học thức và thiên tài của bản thân. Nếu nhận thấy phán đoán của mình chưa đủ sáng suốt, anh ta có thể nhờ vào việc theo dõi những nhận xét mà mỗi bài viết mang lại để chỉnh đốn lại quan điểm của mình. Nếu anh ta vì quá thiếu sự chuẩn bị trước mà tự trói buộc mình vào một đề tài quá cồng kềnh, anh ta có thể rũ bỏ nó mà không cần phải thú nhận sự kém cỏi, để chuyển sang những đề tài khác ít nguy hiểm hơn hoặc dễ thuần phục hơn. Và nếu dẫu có đem hết mọi sự chuyên cần và trăm phương ngàn kế, anh ta vẫn nhận ra mình không thể thu hút sự chú ý, hay không thể với tới nó, anh ta có thể buông xuôi dự án ngay lập tức, và chẳng tổn hại gì đến ai hay chính mình, rút lui về với những trò tiêu khiển mang lại niềm vui lớn lao hơn, hoặc những trang sách có triển vọng tốt đẹp hơn.
[6]