Tuyển Tập Samuel Johnson, Ll.d. - Tập 2

Lượt đọc: 836 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
No. 4. Thứ Bảy, Ngày 31 Tháng 3 Năm 1750.

❊ ❊ ❊

Simul et jucunda et idonea dicere vitæ.

Hor. A. P. 334.

And join both profit and delight in one.

Creech.

Những tác phẩm hư cấu mà thế hệ ngày nay dường như đặc biệt ưa chuộng là những tác phẩm khắc họa bức tranh cuộc sống đúng với thực tế, chỉ biến hóa qua những tai tình cờ diễn ra hằng ngày trong đời, và chịu sự chi phối của những niềm đam mê cùng phẩm chất vốn thực sự hiện hữu trong quá trình giao thiệp giữa người với người.

Thể loại văn xuôi này có thể được gọi một cách thích đáng là dòng hài kịch lãng mائق, và vận hành gần như theo các quy tắc của thơ trào phúng. Sứ mệnh của nó là tạo ra những sự kiện tự nhiên bằng các phương thức giản dị, đồng thời duy trì sự tò mò mà không cần nhờ đến những điều kỳ lạ; do đó, nó bị loại bỏ các cỗ máy cùng thủ pháp của dòng tiểu thuyết anh hùng ca, không thể dùng người khổng lồ để cướp một thiếu nữ khỏi lễ cưới, cũng chẳng thể dùng hiệp sĩ để giải cứu nàng khỏi cảnh ngục tù; nó không được phép làm nhân vật lạc lối giữa chốn hoang mạc, hay cho họ trú ngụ trong những lâu đài tưởng tượng.

Tôi nhớ một nhận xét của Scaliger dành cho Pontanus rằng toàn bộ sáng tác của ông ngập tràn những hình ảnh lặp đi lặp lại; và rằng nếu ta tước đi ở ông những nhành huệ và đóa hồng, những vị thần rừng và tiên suối, ông sẽ chẳng còn lại gì có thể gọi là thơ ca. Tương tự như vậy, hầu như mọi áng hư cấu của thời đại trước sẽ tan biến, nếu ta tước bỏ khỏi chúng một vị ẩn sĩ và khu rừng thẳm, một trận chiến và một vụ đắm tàu.

Vì cớ gì mà dòng suối tưởng tượng hoang dã ấy lại có thể ngự trị lâu đến thế trong những thời kỳ văn minh và bác học, thật không dễ để hiểu thấu; nhưng ta cũng chẳng phải ngạc nhiên khi các tác giả vẫn sẵn lòng tiếp tục viết chừng nào còn tìm được độc giả; bởi một khi một người đã luyện được sự lưu loát ngòi bút qua thực hành, anh ta chẳng cần bận tâm gì hơn ngoài việc lui về phòng riêng, thả lỏng trí tưởng tượng, và nung nấu tâm trí bằng những điều hoang đường; cứ thế, một cuốn sách ra đời mà chẳng phải sợ hãi sự soi mói của giới phê bình, chẳng tốn kém công sức nghiên cứu, chẳng cần am hiểu tự nhiên hay tường tận trần thế.

Nhiệm vụ của những cây bút thời đại chúng ta hoàn toàn khác biệt; nó đòi hỏi, bên cạnh học thức thu nhặt từ sách vở, cả những trải nghiệm không bao giờ có thể đạt được qua sự chuyên cần đơn độc, mà phải nảy sinh từ sự giao du rộng rãi và quan sát tinh tường thế giới đương sinh. Các tác phẩm của họ, như Horace từng diễn đạt, ít sự dung thứ hơn nên lại càng gian lao bội phần. Họ dấn thân vào việc khắc họa những chân dung mà ai nấy đều tường tận nguyên mẫu, và có thể phát hiện ra bất kỳ sự sai lệch nào so với độ giống thật. Những thể loại văn chương khác thường được an toàn, trừ trước sự ác ý của giới bác học, nhưng dòng sách này lại lâm nguy trước mọi độc giả bình dân; giống như chiếc giày được đóng tồi từng bị chê bai bởi một bác thợ giày tình cờ ghé qua bức tranh nàng Venus của Apelles.

Nhưng nỗi sợ không được chuẩn y là những kẻ sao chép trung thực cung cách con người chưa phải là mối bận tâm trọng đại nhất mà một tác giả thuộc thể loại này cần phải đặt ra cho mình. Những cuốn sách ấy được viết ra cốt để dành cho giới trẻ, những kẻ u mê và kẻ nhàn rỗi, đối với họ chúng đóng vai trò như những bài học đạo đức và bước đệm bước vào đời. Chúng là chốn tiêu khiển cho những tâm trí chưa được trang bị ý niệm, nên rất dễ bị tiêm nhiễm ấn tượng; chưa được định hình bởi nguyên tắc, nên dễ dàng xuôi theo dòng chảy của trí tưởng tượng; chưa từng trải đời, và do đó rộng mở đón nhận mọi gợi ý sai lầm cùng cái nhìn phiến diện.

Rằng sự kính trọng cao nhất cần được dành cho tuổi trẻ, và không gì bất lương được phép bén mảng đến mắt hay tai các em, là những lời răn được đúc kết bởi lý trí

và đức hạnh từ một cổ nhân vốn chẳng hề nổi danh gì về sự thanh tao trong tư tưởng. Cùng một thứ mức độ thận trọng ấy, dẫu không hoàn toàn giống hệt, được đòi hỏi trong mọi điều đặt ra trước mắt các em, nhằm bảo vệ các em khỏi những thành kiến bất công, quan điểm lệch lạc và sự kết hợp hình ảnh bất hợp lý.

Trong những tiểu thuyết viết từ thời trước, mọi hành vi và tình cảm đều xa lạ đến mức cách biệt hoàn toàn với những gì diễn ra giữa đời thường, khiến người đọc chẳng mảy xem mình có liên quan; các đức hạnh và tội ác đều vượt quá tầm hoạt động của họ; và họ tự giải trí với những anh hùng và kẻ phản bội, những người cứu thế và kẻ bạo ngược, cứ như thể chúng là những sinh sinh vật thuộc một loài khác, với hành động bị chi phối bởi những động cơ riêng biệt, và chẳng có lấy một điểm chung nào về lỗi lầm hay đức hạnh với chính họ.

Nhưng khi một kẻ phiêu lưu được đặt ngang hàng với phần còn lại của thế giới, và hành động trong những cảnh huống của vở kịch nhân sinh phổ quát vốn có thể là định mệnh của bất kỳ ai; các khán giả trẻ tuổi sẽ dán chặt mắt vào nhân vật với sự chú tâm sâu sắc hơn, và hy vọng rằng, qua việc quan sát cung cách xử thế cùng thành công của nhân vật ấy, họ có thể tự điều chỉnh hành vi của chính mình khi bước vào những vai diễn tương tự.

Vì lý do này, những câu chuyện quen thuộc có lẽ sẽ mang lại ích lợi to lớn hơn những bài kinh kệ đạo đức trang trọng, và truyền tải nhận thức về cái ác cùng điều thiện một cách hiệu quả hơn những tiên đề và định nghĩa. Song nếu sức mạnh của gương mẫu lớn lao đến mức chiếm lĩnh trí nhớ bằng một thứ bạo lực vô hình, và tạo ra những hệ quả hầu như chẳng cần sự can thiệp của ý chí, thì ta phải hết sức cẩn trọng để khi sự lựa chọn không bị kìm kẹp, chỉ những gương mẫu tốt nhất mới được bày tỏ; và thứ có khả năng tác động mạnh mẽ nhường ấy không được phép mang lại tai họa hay những hệ lụy mơ hồ.

Lợi thế lớn nhất mà những trang hư cấu này có được so với đời thực là các tác giả được tự do, dẫu không phải để phát minh, thì cũng là để chọn lọc các đối tượng, và gạn lọc từ biển người mênh mông ấy những cá nhân mà sự chú tâm cần được dồn vào nhiều nhất; giống như một viên kim cương, tuy không thể tự tạo ra, nhưng có thể được mài giũa bởi nghệ thuật, và đặt vào một vị trí,

nhằm tỏa sáng thứ ánh sáng vốn từng bị vùi lấp giữa những hòn đá tầm thường.

Người ta vẫn đúng đắn coi việc mô phỏng tự nhiên là đỉnh cao của nghệ thuật; nhưng cần phải phân biệt rõ những khía cạnh nào của tự nhiên là thích hợp nhất cho việc mô phỏng ấy: và sự cẩn trọng càng lớn hơn nữa lại được đòi hỏi khi khắc họa đời sống, thứ vốn thường bị vẩn đục bởi đam mê, hay bị bóp méo bởi tội ác. Nếu thế giới được miêu tả một cách bừa bãi, hỗn tạp, tôi chẳng thể hiểu việc đọc lại bản miêu tả đó mang lại ích lợi gì; hay tại sao việc quay mắt thẳng vào nhân loại lại không an toàn bằng việc nhìn vào một chiếc gương phản chiếu mọi thứ hiện ra trước mắt mà chẳng hề phân biệt chọn lọc.

Do đó, việc một nhân vật được phác họa đúng như những gì nó hiện hình chưa đủ để xem là lời biện minh thỏa đáng; bởi có những nhân vật lẽ ra không bao giờ nên được phác họa: và việc chuỗi sự kiện trong một câu chuyện phù hợp với quan sát và trải nghiệm cũng chẳng thể làm tiêu chuẩn; bởi thứ quan sát vốn được mệnh danh là sự hiểu đời ấy hóa ra lại thường khiến con người ta trở nên lọc lõi hơn là lương thiện. Mục đích của những áng văn này chắc chắn không chỉ để phơi bày nhân loại, mà còn để bảo đảm rằng mai sau người ta có thể đối diện với họ mà ít rủi ro hơn; để truyền dạy phương cách tránh né những cạm bẫy mà Sự Phản Bội giăng ra cho Sự Ngây Thơ, mà không hề nhen nhóm bất kỳ ước vọng vươn lên thứ quyền lực từng giúp kẻ phản trân trọng sự phù phiếm của bản thân; trao cho người ta khả năng vô hiệu hóa gian lận mà không khơi gợi sự cám dỗ thực hiện nó; dắt dìu tuổi trẻ qua những trận chiến giả định để làm quen với nghệ thuật tự vệ thiết yếu, đồng thời bồi đắp sự khôn ngoan mà không làm tổn hại đến đức hạnh.

Nhiều nhà văn, vì mải miết đuổi theo tự nhiên, đã trộn lẫn những phẩm chất tốt và xấu trong các nhân vật chính của họ đến mức chúng nổi bật ngang ngửa nhau; và khi chúng ta đồng hành cùng họ qua những cuộc phiêu lưu với niềm hân hoan, rồi dần dà bị cuốn hút để rồi quan tâm đến họ, chúng ta đánh mất sự căm ghét đối với những lỗi lầm của họ, bởi chúng chẳng hề cản trở niềm vui của ta, hoặc có lẽ, chúng ta nhìn nhận họ với chút ít thiện cảm vì họ lại kết hợp quá nhiều đức tính cao đẹp.

Quả thực từng có những con người vô cùng tội lỗi, nhưng tài năng của họ lại phủ lên tội ác một thứ ánh hào quang, và chẳng có thói đồi bại nào có thể khiến họ trở nên hoàn toàn đáng ghê tởm,

bởi họ chưa bao giờ hoàn toàn rũ bỏ được những ưu điểm của mình; thế nhưng những kẻ như thế ở mọi thời đại vẫn luôn là tác nhân hủy hoại vĩ đại của thế giới, và hình bóng của họ không nên được lưu giữ, cũng giống như nghệ thuật tước đoạt mạng người một cách không đau đớn vậy.

Một số người đã suy diễn, mà chẳng thèm đếm xỉa đến hậu quả của quan niệm này, rằng một số đức tính nhất định luôn song hành cùng những lỗi lầm tương ứng, và do đó việc thể hiện riêng rẽ bất kỳ phía nào cũng là đi ngược lại tính hợp lý. Cứ như thế, Swift từng quan sát thấy con người ta "biết ơn đúng bằng mức độ họ mang lòng thù hận." Nguyên lý này, cùng những quan điểm tương tự, ngầm giả định rằng con người hành động theo một thôi thúc dã thú, và theo đuổi một mức độ khuynh hướng nhất định mà chẳng hề có sự lựa chọn đối tượng; bởi nếu không như thế, dẫu ta có thừa nhận rằng lòng biết ơn và sự oán giận nảy sinh từ cùng một cấu trúc tâm lý, thì cũng chẳng suy ra được rằng chúng sẽ được nuông chiều ở mức độ như nhau khi lý trí được tham vấn; trừ phi hệ quả ấy được thừa nhận, châm ngôn uyên bác này sẽ trở thành một âm thanh rỗng tuếch, chẳng mảy may liên quan gì đến thực tiễn hay cuộc đời.

Cũng chẳng có gì hiển nhiên rằng ngay cả những bước khởi động đầu tiên dẫn đến các hệ quả này lúc nào cũng giữ nguyên một tỷ lệ tương đương. Bởi sự kiêu ngạo, thứ vốn sinh ra sự oán giận nhanh chóng, sẽ cản trở lòng biết ơn thông qua sự bất mãn khi phải thừa nhận sự thua kém mà ơn huệ ngầm ngụ ý; và thật khó lòng tin rằng kẻ không thể nghĩ rằng mình đang nhận ơn lại có thể thừa nhận hay đền đáp nó. Việc làm sáng tỏ và bác bỏ những quan điểm theo xu hướng này có ý nghĩa tối quan trọng đối với nhân loại; bởi chừng nào con người còn coi cái thiện và cái ác xuất phát từ cùng một cội nguồn, họ sẽ còn châm chước cho cái này vì cái kia, và khi phán xét, nếu không phải về kẻ khác thì ít nhất cũng là về chính mình, họ sẽ dễ dàng đánh giá đức hạnh của bản thân thông qua những thói hư tật xấu. Góp phần vào sai lầm chí tử này là tất cả những ai làm lẫn lộn sắc màu của chính nghĩa và gian ác, và thay vì giúp định hình biên giới của chúng, lại nhào nặn chúng bằng một thứ nghệ thuật tinh vi đến mức chẳng một tâm trí bình thường nào có thể tách rời ra được.

Trong những câu chuyện mà sự thực lịch sử không hề có chỗ đứng, tôi chẳng tài nào hiểu nổi tại sao người ta lại không thể khắc họa

một ý niệm hoàn mỹ nhất về đức hạnh; một đức hạnh không mang tính thiên thần, cũng chẳng vượt quá khả năng xảy ra, bởi những gì ta không thể tin thì ta sẽ chẳng bao giờ mô phỏng theo, mà là thứ đức hạnh cao cả và thuần khiết nhất mà nhân tính có thể vươn tới, thứ đức hạnh khi được tôi luyện trong những thử thách mà các biến động xo vần của thời cuộc trút lên nó, có thể qua việc chinh phục vài tai ương và kiên cường chịu đựng những tai ương khác, dạy cho ta biết điều gì ta có thể hy vọng và điều gì ta có thể làm được. Cái ác, vì cái ác là thứ cần phải được vơi bày, nên luôn phải gây sự ghê tởm; những nét kiều diễm của sự vui tươi hay vẻ uy nghi của lòng dũng cảm cũng không được phép dung hòa nó với tâm trí. Bất cứ nơi nào nó xuất hiện, nó phải khơi dậy lòng căm hờn bởi sự độc địa trong hành vi, và sự khinh bỉ bởi sự ti tiện trong mưu mô: bởi chừng nào nó còn được chống lưng bởi tài trí hay khí phách, nó sẽ hiếm khi bị căm ghét từ tận đáy lòng. Tên bạo chúa La Mã từng bằng lòng bị căm ghét, miễn là hắn được kính sợ; và ngoài kia có hàng vạn độc giả tiểu thuyết sẵn sàng mang tiếng là kẻ xấu xa, miễn là họ được thừa nhận là kẻ thông minh. Do đó, điều cần phải được khắc ghi thật kiên định là đức hạnh chính là minh chứng cao cả nhất của trí tuệ, là nền tảng vững chắc duy nhất của sự vĩ đại; và thói hư tật xấu chính là hệ quả tất yếu của những suy nghĩ hẹp hòi; rằng nó khởi nguồn từ sự lầm lẫn, và kết thúc trong nỗi ô nhục 33.

(33)

Bài tiểu luận xuất sắc này ra đời nhân sự nổi tiếng của Roderick Random và Tom Jones, hai tác phẩm xuất bản vào khoảng thời gian này và từng là hình mẫu cho thể loại tiểu thuyết giờ đây được biết đến dưới cái tên phổ biến hơn là Novel.—C.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

1 Trong Tổng Số 2 tác phẩm của Samuel Johnson

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.