——Nec dicet, cur ego amicum
Offendam in nugis? Hæ nugæ seria ducent
In mala derisum semel.
Hor. Ars. Poet. 450.
Nor say, for trifles why should I displease
The man I love? For trifles such as these
To serious mischiefs lead the man I love,
If once the flatterer's ridicule he prove.
Francis.
Người ta thường nhận xét rằng giới cầm bút vốn là loài hay cáu kỉnh (genus irritabile), một tầng lớp rất dễ nổi giận, và họ hiếm khi bỏ lỡ cơ hội bày tỏ sự nóng nảy của mình trước những lời phê bình dù là nhỏ nhất, hay trước những thiện ý góp ý và chỉ bảo ôn hòa, nhã nhặn nhất.
Vì các nhà văn vốn là những người hiểu rõ về nhau nhất, họ đã khắc họa tính cách này như một đặc trưng chỉ có ở giới văn nhân; trong khi một cái nhìn bao quát hơn về thế giới sẽ cho thấy rằng nó thực ra lan tỏa khắp bản tính con người, hòa quyện với mọi hình thức tham vọng và khát khao được ca ngợi, đồng thời bộc lộ những ảnh hưởng của nó với mức độ kiềm chế khác nhau, dưới những lớp vỏ ngụy trang khéo léo hay vụềng về, ở mọi chốn và mọi hoàn cảnh.
Thực ra, những cuộc tranh cãi giữa các nhà văn thường thu hút sự chú ý hơn, bởi vì họ buộc phải đưa tranh chấp ra trước phán quyết của công chúng. Mối thù hằn của họ được kích động bởi những lời cổ súy từ phe nhóm của mình, và được kéo dài nhờ sự cổ vũ đầy mưu mô nhằm giải trí cho đông đảo công chúng; và khi một cuộc tranh giành nổ ra gay gắt giữa những người có tài năng và học thức, ký ức về nó được gìn giữ cũng chính vì lý do khiến sự quyết liệt của nó được thúc đẩy ban đầu — đó là vì nó thỏa mãn sự tò mò hoặc lòng độc ác của người đọc, đồng thời khỏa lấp những khoảng trống của cuộc sống bằng sự giải trí và những tràng cười. Do đó, những tranh chấp cá nhân giữa các đối thủ ganh đua văn chương đôi khi được lưu truyền lại cho hậu thế, trong khi những mối bất hòa và sự ấm ức của những con người ít nổi bật hơn — dù diễn ra với sự cay đắng chẳng kém và gây ra những hậu quả lớn lao hơn — lại chỉ phơi bày trước sự hiểu biết của những ai có liên quan trực tiếp, rồi dần chìm vào quên lãng giữa những giao dịch thông thường và ngẫu nhiên trong đời sống.
Sự bực bội do việc phơi bày một lỗi lầm hoặc sự dại dột gây ra chắc chắn phải tỷ lệ thuận với niềm kiêu hãnh của chúng ta, và sẽ càng trở nên gay gắt hơn khi niềm kiêu hãnh đó đóng vai trò là động lực hành động trực tiếp nhất. Do đó, bất cứ lĩnh vực nào mà chúng ta muốn tự huyễn hoặc mình là xuất chúng, chúng ta sẽ luôn cảm thấy khó chịu khi những tuyên bố về danh tiếng của mình bị tranh chấp; và càng khó chịu hơn nếu thành tựu đó vốn chỉ có thể trông đợi danh tiếng làm phần thưởng duy nhất. Vì lý do này, thật dễ dàng bắt gặp những kẻ nổi trận lôi đình trước bất kỳ sự ám chỉ bất lợi nào đối với sự thông minh của họ — dẫu họ từng điềm tĩnh chịu đựng những lời chê bai đạo đức của mình; và đối với phụ nữ, từ lâu người ta đã biết rằng chẳng có lời quở trách nào gây tổn thương sâu sắc hay ngấm ngầm đau đớn lâu dài bằng lời buộc tội họ kém sắc đẹp.
Vì con người ta thường lấp đầy trí tưởng tượng của mình bằng những theo đuổi tầm thường và tự chuốt lấy niềm vui từ những thứ ít quan trọng, tôi từng chứng kiến không ít lần những mối thù hằn sâu sắc và dai dẳng bị khơi mào bởi những lời chê bai bất cẩn — những lời vốn chẳng để lại hậu quả gì nếu chúng không vô tình chạm vào một chỗ vô cùng nhạy cảm. Gustulus, kẻ luôn tự hào về độ tinh tế của vòm họng mình, đã truất quyền thừa kế của đứa con trai trưởng chỉ vì cậu ta bảo rằng ly rượu mà ông đang khen ngợi chính là ly rượu ông đã sai người đem đi vào ngày hôm trước vì cho rằng nó không uống nổi. Proculus cắt đứt tình cảm với người cháu trai mà ông vẫn luôn coi là thiên tài triển vọng nhất thời đại, chỉ vì cậu lỡ khen ngợi dáng cưỡi ngựa uyển chuyển của Marius trước mặt ông. Và Fortunio, khi còn là một vị cận thần, đã giật sập chiếc ghế của một thư ký khỏi một cơ quan công quyền — nơi viên chức này vốn nổi tiếng vì sự tài năng và siêng năng — chỉ vì có ai đó nghe thấy viên thư ký này nói rằng trong vương quốc vẫn có một người khác có tài đánh bida mà anh ta sẵn sàng đặt cược tiền chống lại Fortunio.
Felicia và Floretta vốn lớn lên cùng một mái nhà, cùng chia sẻ mọi niềm vui và sự gắn bó của tuổi thơ. Họ bước vào đời cùng một khoảng thời gian, duy trì sự tin tưởng và tình bạn thắm thiết; cùng tham khảo ý kiến của nhau trong mỗi lần đổi y phục hay mỗi khi tiếp đón một người tình mới; thấy mọi trò tiêu khiển trở nên thú vị hơn gấp bội nếu có mặt cả hai, và khi xa nhau thì luôn biết bảo vệ hành vi cũng như ca ngợi những phẩm chất tốt đẹp của người kia. Sự gắn bó và lòng trung thành của họ cứ thế tiếp diễn cho đến khi một đêm tiệc sinh nhật cận kề; vào một buổi sáng nọ, khi đang cùng nhau bàn về trang phục mới, Floretta nhân cơ hội khuyên bạn mình đừng nên khiêu vũ tại buổi vũ hội, đồng thời thông báo rằng màn trình diễn của cô ấy vào năm trước đã không đáp ứng được kỳ vọng mà những tài năng khác của cô từng gây dựng. Felicia ca ngợi sự thành thật của bạn và cảm ơn lời cảnh báo ấy, nhưng cô bảo rằng mình khiêu vũ là để làm vui cho chính bản thân, chẳng bận tâm mấy đến việc đàn ông có thể thoải mái bàn tán ra sao, và rằng nếu vẻ bề ngoài của mình khiến cho người bạn thân yêu Floretta cảm thấy bất an, cô sẽ ở nhà. Floretta lúc này chẳng còn cách nào khác ngoài việc đưa ra những lời tuyên bố mới về sự chân thành và tình cảm thắm thiết, khiến Felicia vô cùng mãn nguyện; họ chia tay nhau với sự âu yếm hơn cả ngày thường. Họ vẫn tiếp tục qua lại thăm viếng nhau, chỉ khác một điều là Felicia tỏ ra đúng giờ hơn trước và thường xuyên tuyên bố cô trân trọng sự chân thành nhường nào, cô kính trọng biết bao tấm lòng dám khuyên can một người bạn nhận ra sai lầm của mình, và lòng biết ơn sâu sắc khi đón nhận những lời khuyên — ngay cả khi những lời khuyên ấy xuất phát từ sự nhầm lẫn.
Chỉ vài tháng sau, Felicia với vẻ mặt đầy nghiêm túc nói với Floretta rằng, dẫu nhan sắc của cô có thừa sức mang lại vẻ quyến rũ cho bất cứ việc gì cô làm, và các tài năng của cô cũng phong phú đến mức cô không thể không xuất sắc trong bất kỳ nỗ lực nào, thế nhưng Felicia cảm thấy bản thân có nghĩa vụ của một tình bạn phải thông báo rằng: nếu có lúc nào Floretta lộ rõ sự thiếu phán đoán, thì đó là do cô quá dễ dãi nhận lời đề nghị ca hát, bởi vì phong cách biểu diễn của cô hơi kém duyên và giọng hát thì không có âm vực rộng lớn. "Đúng vậy," Floretta đáp, "khi tôi hát ba đêm trước tại nhà phu nhân Sprightly, tôi bị khản tiếng vì nhiễm lạnh; nhưng tôi hát vì sự thỏa mãn của chính mình, và chẳng mảy may bận tâm xem thiên hạ có ưa thích hay không. Dẫu sao đi nữa, lòng tốt của Felicia thân yêu không vì thế mà kém đi, và tôi sẽ luôn cảm thấy hạnh phúc khi có được một người bạn chân chính như vậy."
Từ đó về sau, họ chưa từng gặp nhau mà không trao nhau những lời ca tụng lòng kính trọng và những tuyên bố tin tưởng lẫn nhau, nhưng chẳng bao lâu sau lại đi về vùng quê thăm họ hàng. Khi quay trở lại, do sự nài nỉ của những người quen mới, họ đã thuê trọ ở những khu vực khác nhau trong thành phố, và thường xuyên có dịp than thở mỗi khi gặp nhau về khoảng cách địa lý giữa hai người, cũng như sự bấp bênh khi không biết liệu có thể tìm thấy người kia ở nhà hay không.
Cứ thế, những tình bạn thắm thiết và vững chắc nhất lại tan vỡ bởi chính sự bộc trực và thành thật — những thứ vốn làm gián đoạn niềm vui tận hưởng sự tự mãn của bản thân, hoặc kéo chúng ta hồi tưởng về những khiếm khuyết mà ta thà dung túng còn hơn là sửa đổi.
Hoàn toàn không cần phải tưởng tượng rằng kẻ tỏ ra bất mãn trước lời khuyên vốn là kẻ không hề hay biết về lỗi lầm của mình và phẫn nộ trước lời quở trách như thể đó là một sự vu khống; bởi vì có lẽ, việc nổi giận lại là điều tự nhiên nhất khi chúng ta có sự xác tín mạnh mẽ nhất về tội lỗi của chính mình. Chừng nào còn có thể dễ dàng biện hộ cho nhân cách của mình, chúng ta chẳng hề bận tâm trước một lời cáo buộc, giống như chúng ta không hề hoảng sợ trước một kẻ thù mà ta chắc chắn sẽ chiến thắng — kẻ mà sự tấn công của hắn, do đó, sẽ mang lại vinh quang cho ta mà chẳng hề kèm theo hiểm họa. Thế nhưng, khi một người cảm nhận được sự quở trách từ người bạn được chính trái tim mình phụ họa, anh ta rất dễ bị khơi sục sự phẫn nộ và trả thù: có thể vì anh ta từng hy vọng rằng lỗi lầm mà bản thân nhận thức rõ đã trôi qua khỏi sự chú ý của người khác; hoặc vì anh ta nghĩ rằng bạn mình đã nhìn nhận nó bằng sự dịu dàng và khoan dung, bỏ qua vì những đức tính khác của anh ta; hay đã coi anh ta là kẻ đủ khôn ngoan để không cần lời khuyên, hoặc đủ tinh tế để không bị sốc trước những lời trách cứ; hoặc đơn giản là vì chúng ta không thể không cảm thấy đau đớn khi những sự suy ngẫm từng bị ta cố tình dỗ cho chìm vào giấc ngủ nay bị đánh thức dậy; và một khi sự cơn đau đã sinh ra sự giận dữ, thì mấy ai lại không sẵn lòng tin rằng nó nên được trút lên đầu người khác thay vì chính bản thân mình?
Sự bực bội do lòng thành thật mang lại, bất kể nguyên nhân trực tiếp của nó là gì, vốn vô cùng chắc chắn và thường là cực kỳ sắc bén, khiến rất ít người đủ lòng cao thượng để thực hành một thứ bổn phận — hơn mọi bổn phận khác — đẩy những ai tôn thờ nó vào muôn vàn gian khổ và bách hại; thế nhưng tình bạn nếu thiếu đi nó thì chẳng còn lại bao nhiêu giá trị, bởi vì ích lợi lớn nhất của một sự gắn bó gần gũi như vậy chính là việc các đức tính của chúng ta được gìn giữ và cổ vũ, còn thói hư tật xấu thì được kìm hãm ngay từ lần xuất hiện đầu tiên thông qua những lời phát hiện kịp thời và những lời quở trách đầy ích lợi.
Định mệnh đã an bài rằng chẳng có gì thực sự quý giá đạt được trong cõi đời hiện tại này mà lại không đánh đổi bằng khó khăn và hiểm nguy. Kẻ nào hy vọng vào thứ lợi ích thu được từ sự giao du không bị kìm hãm, đôi khi phải liều lĩnh đánh đổi — bằng những sự thật mất lòng — tình bạn mà bản thân đang khát khao vun đắp. Quy tắc cốt lõi cần phải tuân thủ trong việc thực thi sứ mệnh đầy nguy hiểm này là giữ cho nó thật trong sáng, không vướng chút tư lợi hay sự kiêu ngạo nào; phải kiềm chế việc quở trách hay khiển trách khi lương tâm mách bảo rằng chúng không được khơi nguồn từ niềm hy vọng cải tạo lỗi lầm, mà xuất phát từ mong muốn thể hiện sự tinh tường của bản thân, hay thỏa mãn lòng kiêu hãnh cá nhân thông qua việc làm nhục người khác.
Quả thực, chẳng có gì đảm bảo rằng sự thận trọng tinh tế nhất sẽ tìm ra được thời điểm thích hợp để đưa một con người đến chỗ nhận thức được những khiếm khuyết của chính mình, hay lòng nhân ái nhiệt thành nhất sẽ xoa dịu được sự phán xét mà qua đó những khiếm khuyết ấy bị vạch trần; thế nhưng, kẻ nào chỉ mưu cầu hạnh phúc cho người mà anh ta đang quở trách, người đó sẽ luôn nhận được sự thỏa mãn là đạt được hoặc xứng đáng có được lòng tốt; nếu thành công, anh ta mang lại phúc lớn cho bạn mình, còn nếu thất bại, chí ít anh ta vẫn mang trong mình sự thanh thản rằng bản thân đã chịu đựng chỉ vì làm điều đúng đắn.