Discite Justitiam moniti.
Virg. Æn. vi. 620.
Hear, and be just.
Trong số những vấn đề được tranh luận nhiều mà chẳng đi đến hồi kết, có lẽ phải kể đến việc định đoạt sự hơn kém hay tính ưu việt của đức hạnh này so với đức hạnh khác. Đây từ lâu đã là đề tài tranh chấp cho những kẻ có thời giờ rảnh rỗi dấn thân vào chốn trí tuệ để tìm kiếm việc làm, và đôi khi chính sự sốt sắng muốn tôn vinh cùng sự siêng năng trong việc ca ngợi một bổn phận ưa thích lại khiến họ lơ đễnh việc thực hành chính bổn phận ấy.
Sự rắc rối của cuộc tranh luận này có thể xem là một minh chứng cho lòng nhân ái mà Đấng Quan Phòng, theo tôi nghĩ, vẫn luôn biểu thị khắp nơi bằng cách làm cho những mục tiêu đạt tới trở nên dễ dàng tương ứng với mức độ thiết yếu của chúng. Rằng tất cả các bổn phận luân lý đều cần phải được thực hành là điều hiển nhiên, bởi sự dốt nát hay mơ hồ sẽ lập tức đẩy thế giới vào cảnh hỗn loạn và khốnốn; thế nhưng, chúng ta vẫn có thể tiếp tục tranh cãi xem bổn phận nào đáng được tôn trọng hơn mà chẳng gặp bất tiện gì, miễn là mọi bổn phận đều được thực hiện siêng năng tùy theo cơ hội hoặc nhu cầu. Bởi hạnh phúc của nhân loại phụ thuộc vào hành động chứ không phải vào quan điểm; và những cuộc tranh cãi mang tính suy đoán thuần tuý tự thân chúng vốn chẳng có bao nhiêu trọng lượng, dẫu cho chúng có đôi khi làm lu mẩn một kẻ tranh biện hay khơi mào cho một phe phái.
Đọc qua các sách phúc âm về Tác giả Thiêng liêng của tôn giáo chúng ta, thật không thể không nhận ra Ngài ít mặn mà thế nào với sự hiếu kỳ phù phiếm; Ngài hiếm hoi biết bao khi hạ mình thỏa mãn sự tò mò so với việc xoa dịu nỗi đau; và Ngài mong mỏi biết bao việc các môn đồ của mình phải trội vượt về lòng tốt hơn là về sự uyên bác. Những lời dạy của Ngài hướng thẳng đến việc chấn chỉnh các nguyên tắc đạo đức và định hướng cho hạnh kiểm hằng ngày, không phô trương, không cầu kỳ, vừa đanh thép lại vừa giản dị, đến mức một tâm hồn ngay thẳng có thể dễ dàng lĩnh hội,
[380]
và chúng ta chẳng thể nào hiểu sai ý nghĩa của chúng trừ khi ta sợ hãi phải đối diện với sự thật ấy.
Mức độ công lý được ấn định cho chúng ta trong các giao dịch với tha nhân thật là rõ ràng và bao quát đáng ngạc nhiên: Điều gì các ngươi muốn người khác đối xử với mình, hãy đối xử với họ y như vậy. Đó là một luật lệ mà qua đó mọi yêu sách về quyền lợi có thể được điều chỉnh ngay lập tức chừng nào lương tâm cá nhân còn cần được soi sáng; một luật lệ mà bất kỳ ai cũng có thể tìm thấy lời giải thích ngay trong lồng ngực mình, và có thể tuân thủ miễn là có lòng ngay thẳng cùng ý chí trong sáng.
Quả thật, bao quanh luật lệ này, dăm ba kẻ ngụy biện đã đủ tinh ranh để giăng lên những làn sương mù che mờ chính đôi mắt họ. Nhằm làm rối tung nguyên tắc phổ quát này, họ đã đặt câu hỏi rằng liệu một kẻ tự nhận thức được những mong ước bất hợp lý của mình có buộc phải thỏa mãn những mong ước ấy ở người khác hay không. Nhưng chắc chắn chẳng cần phải đắn đo lâu để đi đến kết luận rằng, những ham muốn được chúng ta xem là chuẩn mực của sự phải quấy hẳn phải là những thứ mà chúng ta dấn thân tán đồng, và rằng chúng ta không được phép bận tâm đến những kỳ vọng nơi tha nhân mà chính ta lên án ở bản thân mình—những kỳ vọng dẫu có lảng vảng trong tâm trí, ta vẫn biết rằng bổn phận của mình là phải chống lại và dập tắt chúng.
Một trong những trường hợp nổi tiếng nhất từng được nêu ra như đòi hỏi một chút tài khéo trong việc hướng dẫn lương tâm để áp dụng vào quy tắc lớn lao này, đó là việc một tên tội phạm cầu xin sự khoan hồng từ vị quan tòa—vị thẩm phán này ắt phải biết rằng nếu bản thân lâm vào hoàn cảnh của kẻ khốn khổ kia, ông cũng sẽ mong mỏi sự ân xá mà giờ đây ông đang chối từ. Sự hóc búa của thứ ngụy biện này sẽ tiêu tan nếu ta nhớ rằng các bên tham gia thực chất một bên là tội phạm, còn bên kia là cộng đồng—nơi mà quan tòa chỉ là người đại diện và được ủy thác cho sự an toàn công cộng. Do đó, khi tha thứ cho một kẻ không xứng đáng được dung thứ, vị quan tòa đã phản bội lại niềm tin mà ông được giao phó, đem ban phát những gì không thuộc về mình, và hiển nhiên là đang làm cho người khác điều mà ông không muốn người khác làm cho mình. Thậm chí cộng đồng, với quyền lực lớn hơn nhiều đối với những ân huệ tùy tiện, cũng vẫn bị ràng buộc bởi
[381]
những luật lệ chi phối nền cộng hòa rộng lớn của nhân loại, và không thể biện minh cho sự dung túng có thể dung dưỡng cái ác, làm suy giảm lòng tin chung cùng sự an ninh mà mọi người đều có chung quyền lợi, và do đó mọi người đều có bổn phận phải gìn giữ. Vì lý do ấy, nhà nước không có quyền thiết lập một chốn dung thân chung cho những kẻ trốn chạy, hay bảo vệ những kẻ đã tự tước đoạt sinh mạng mình bằng những tội ác chống lại các luân lý thông thường được mọi quốc gia thừa nhận; bởi không một dân tộc nào có thể—nếu không vi phạm liên minh phổ quát của các thực thể xã hội—lại đi cổ súy, bằng viễn cảnh được miễn phạt và an toàn, cho những hành vi ở một lãnh thổ khác mà chính họ sẽ trừng trị trên sân nhà mình.
Một nguyên nhân gây ra sự mơ hồ và do dự ở những kẻ từng bình luận và bàn luận rộng dài về quy tắc vĩ đại này, đó là sự nhầm lẫn giữa điều mà các nhà luân lý học khắt khe vẫn cẩn trọng phân định: nợ công lý và nợ bác ái. Ý định trực tiếp và tiên quyết của mệnh lệnh này là thiết lập một quy tắc công lý; và tôi không biết liệu sự sáng tạo hay thói ngụy biện có thể khơi mào nổi dù chỉ một khó khăn duy nhất để trì hoãn việc áp dụng nó hay không, khi nó được diễn đạt và giải thích như thế này: hãy để mỗi người thừa nhận quyền lợi chính đáng của kẻ khác mà chính họ cũng nghĩ rằng mình xứng đáng được hưởng trong hoàn cảnh tương tự.
Việc trả món nợ bác ái, hay những bổn phận ta nợ tha nhân—không đơn thuần theo yêu cầu của công lý mà do lòng nhân ái sai khiến—vốn dĩ mang tính phức tạp cao hơn về mặt hoàn cảnh và có nhiều khoảng trống hơn để lựa chọn. Công lý là điều thiết yếu một cách bắt buộc và phổ quát, và những gì thiết yếu thì luôn phải giới hạn, đồng nhất cùng rạch ròi. Nhưng lòng nhân từ, dẫu nhìn chung cũng được tôn giáo chúng ta ra sức truyền dạy và cũng cần thiết không kém trong việc cầu lấy sự ân chuẩn của Thiên Chúa, thì phần lớn lại mang tính lựa chọn và tự nguyện đối với từng hành vi đơn lẻ. Chúng ta hoàn toàn có thể, mà không gây tổn hại gì cho đồng loại, dành một phần tình cảm của mình khi phân phát lòng tốt, đồng thời thay đổi mức độ hào phóng tùy theo quan điểm, viễn cảnh, hy vọng cùng nỗi sợ của bản thân. Do đó, quy tắc này không hoàn toàn kiên quyết và tuyệt đối đối với
[382]
các sứ mệnh ân huệ và hành vi rộng lượng, bởi vì sự hào phóng và lòng tốt nếu bị ấn định một cách tuyệt đối thì sẽ đánh mất đi bản chất vốn có; thử hỏi làm sao chúng ta có thể được gọi là giàu lòng trắc ẩn hay bác ái khi đi ban phát thứ mà ta bị buộc phải cấm ngặt không được giữ lại cho riêng mình?
Thế nhưng, ngay cả khi điều chỉnh phạm vi lòng nhân từ của bản thân, chẳng có tiêu chuẩn nào khác có thể áp dụng ngoài quy tắc này, bởi chúng ta chỉ có thể thấu hiểu những gì kẻ khác đang oằn mình gánh chịu do thiếu thốn bằng cách ngẫm nghĩ xem bản thân sẽ ra sao nếu rơi vào hoàn cảnh ấy; ta cũng chẳng thể định đoạt sự giúp đỡ của mình theo bất kỳ thước đo nào khác ngoài việc làm điều mà khi ấy ta mong đợi từ người khác. Trên thực tế, thường thì người cho và kẻ nhận thường lệch pha nhau trong quan điểm về sự hào phóng; sự thiên vị dành cho quyền lợi bản thân luôn xúi giục một bên kỳ vọng thật nhiều, còn bên kia thì dè dặt sẻ chia. Có lẽ sự yếu đuối của bản chất con người sẽ khó lòng cho phép một kẻ đang rên rỉ dưới áp lực của cơn khốn cùng có thể phán đoán chuẩn xác về lòng tốt của bạn bè, hay cảm thấy họ đã làm đủ cho đến khi cơn hoạn nạn chấm dứt hoàn toàn; do đó, điều chúng ta có bổn phận phải ban phát không phải là những gì ta ước ao, mà là những gì ta có thể đòi hỏi từ người khác—bởi dẫu ta dễ dàng biết rõ mình có quyền đòi hỏi bao nhiêu, thì việc xác định ta nên hy vọng điều gì lại là điều bất khả.
Song trong mọi cuộc truy vấn liên quan đến việc thực hành các đức hạnh tự nguyện và ngẫu hứng, điều an toàn nhất cho những tâm hồn không bị đè nặng bởi nỗi sợ mê tín là hãy quyết tâm chống lại xu hướng của chính mình, tự bảo vệ bản thân khỏi sự thiếu sót bằng cách làm nhiều hơn những gì họ tin là thực sự cần thiết. Bởi vì bất kỳ ai cũng có thể đoan chắc điều này: nếu bản thân phải hoán đổi cảnh ngộ với người phụ thuộc vào mình, anh ta chắc chắn sẽ mong đợi nhiều hơn những gì mà dù có dốc cạn nhiệt huyết, anh ta hiện tại cũng khó lòng ép mình thực hiện; và khi lý trí chẳng có lấy một quy tắc cố định còn các đam mê thì đang nhao nhao đánh lạc hướng ta, thì hành động khôn ngoan nhất chắc chắn là hãy ngả về phía an toàn.
[383]