Quod si Platonis musa personat verum,
Quod quisque discit, immemor recordatur.
Boethius.
Truth in Platonick ornaments bedeck'd,
Inforc'd we love, unheeding recollect.
Theo lời một cổ sử gia, người Ba Tư có lối giáo dục cốt dạy trẻ nhỏ cưỡi ngựa, bắn cung và nói thật.
Cung và ngựa thì dễ bề thuần thục, nhưng thật tiếc khi sử sách không ghi lại bằng cách thức nào người ta rèn giũa lòng trung thực, và nhờ những bùa hộ mệnh nào mà tâm trí người Ba Tư được bảo vệ trước những cám dỗ của sự dối trá.
Quả thực, giữa buổi nhân thế đồi bại này, có quá nhiều xúi giục khiến ta lìa bỏ chân lý; nhu cầu bào chữa cho lầm lỗi của bản thân, cùng sự tiện lợi khi lợi dụng sự dốt nát hay cả tin của kẻ khác xuất hiện quá thường xuyên; biết bao tai họa nhãn tiền cần né tránh, biết bao niềm vui trước mắt có được nhờ mưu mẹo và dối lừa, khiến rất ít người bị cuốn vào vòng xoáy cuộc đời còn đủ tinh thần và sự kiên định để duy trì thực hành lòng trung thực quang minh chính đại.
Muốn mọi người đều học được cách nói thật, thiết tưởng ai nấy cũng phải học cách lắng nghe nó; bởi chẳng có loại dối trá nào phổ biến hơn sự nịnh hót, thứ mà kẻ hèn nhát vì sợ hãi mà vướng vào, kẻ phụ thuộc vì vụ lợi mà sa chân, và người bạn vì lòng mềm yếu mà dung túng. Những ai không luồn cúi cũng chẳng nhát gan đôi khi vẫn muốn ban phát niềm vui; và chừng nào những lời ca tụng bất chính còn tiếp tục được đòi hỏi, chừng đó vẫn sẽ luôn có những kẻ vì hy vọng, sợ hãi hay hảo tâm mà sẵn sàng dâng hiến chúng.
Tội lỗi của sự dối trá lan rộng vô cùng, và rất nhiều người dẫu lương tâm hiếm khi phải bận lòng vì chuyện cúi đầu trước lời nói dối, thì sự kiêu ngạo của họ cũng đã làm vấy bẩn đạo đức của kẻ khác và vô tình cổ súy cho thói hư tật xấu mà chính họ vẫn đinh ninh là ghê tởm.
Thực ra, chân lý vốn chẳng mấy khi được đón chào vì chính bản thân nó; nó thường khó ưa bởi trái ngược với mong muốn và đi ngược lại hành vi của chúng ta; và vì sự chú ý của con người vốn nương theo tư lợi, nên chúng ta nghe ngóng trong miễn cưỡng những điều ta sợ phải biết, rồi nhanh chóng quên đi những gì ta vốn chẳng có lấy một chút tâm tư muốn khắc ghi vào ký ức.
Cũng vì lý do này mà biết bao phương pháp giáo dục đã được phát minh để vượt qua sự kháng cự đối với chân lý; và giống như thuốc đắng được bọc trong đường kẹo để cho trẻ nhỏ uống, những lời răn dạy đã được ngụy trang dưới muôn hình vạn trạng,
để con người có thể bị dụ dỗ bằng khoái lạc mà tránh khỏi diệt vong.
Khi thế giới hãy còn trong buổi trứng nước, Chân lý từ cõi trên giáng thế, còn Dối trá từ chốn âm u ngoi lên. Chân lý là con gái của Jupiter và Nữ thần Trí tuệ; Dối trá là giọt máu của Nữ thần Điên rồ thụ thai bởi Gió cuồng. Cả hai cùng tiến bước với lòng tự tin phơi phới để tranh giành quyền thống trị tạo vật sơ khai, và vì thù hận lẫn sức mạnh của chúng đều quá rõ mười mươi đối với các bậc thần linh, muôn vàn con mắt trên thiên đình đều đổ dồn về cuộc đọ sức ấy.
Chân lý dường như ý thức được uy quyền tối thượng và chính nghĩa của mình, thế nên nàng bước tới với vóc dáng oai nghiêm lừng lững, đơn độc chẳng cần aiò trợ giúp; Lý trí quả thực vẫn luôn tùng phục bên nàng, nhưng trông giống một kẻ theo hầu hơn là người bầu bạn. Sải bước của nàng chậm rãi mà uy nghi, nhưng tiến trình thì chẳng bao giờ dừng lại, và một khi nàng đã đặt chân xuống đất, dẫu thần thánh hay phàm nhân cũng chẳng thể ép nàng lùi bước.
Dối trá luôn tìm cách bắt chước dáng điệu và thái độ của Chân lý, lại rất tài tình trong ngnhững ngón nghề đóng kịch. Nàng ta được bao bọc, thúc đẩy và hậu thuẫn bởi vô số các binh đoàn ham muốn và đam mê, nhưng cũng như những vị tướng yếu hèn khác, nàng thường xuyên buộc phải tuân theo mệnh lệnh từ đồng minh. Những chuyển động của nàng ta bất chợt, hỗn loạn và bạo liệt; bởi nàng chẳng hề có lấy sự kiên định hay vững vàng. Nợ thường giành chiến thắng nhờ những cuộc đột kích chớp nhoáng, thứ mà nàng chưa từng hy vọng duy trì bằng sức mạnh của riêng mình, mà phải nhờ cậy vào sự trợ giúp từ đám đam mê—những kẻ mà nàng luôn thấy kiên quyết và trung thành.
Cũng có lúc hai kẻ thù địch đối đầu trực diện. Trong những trận giao tranh ấy, Dối trá luôn tự quấn những đám mây mù quanh đầu và sai Mưu mô giăng bầy mai phục xung quanh. Tay trái nàng ta giương khiên Kiêu ngạo, còn ống tên Ngụy biện thì khua lất phất trên vai. Mọi thứ Đam mê đều tề tựu theo tiếng gọi của nàng ta; Sự hư vinh vỗ cánh phía trước, còn Tính bướng bỉnh đỡ đần phía sau. Được che chở và trợ giúp như thế, nàng ta khi thì hiên ngang tiến đánh Chân lý, lúc lại thủ thế chờ đợi; nhưng luôn tìm cách quấy rối từ xa,
liên tục
thay đổi trận địa, bắn ra những mũi tên tứ phía; bởi nàng ta thừa hiểu rằng sức mạnh của mình sẽ tiêu tan ngay khi ánh mắt Chân lý chiếu thẳng vào người.
Chân lý mang uy nghi lẫm liệt dẫu chẳng có sấm sét của người cha, và khi cuộc chiến kéo dài đưa hai bên sát lại gần nhau, Dối trá liền buông rơi thứ vũ khí ngụy biện khỏi tay, hai tay giơ cao chiếc khiên trơ trẽn để nép mình ẩn nấp giữa đám Đam mê.
Chân lý, dẫu thương tích đầy mình, vẫn luôn hồi phục chỉ trong chốc lát; nhưng ngặt nỗi, dẫu chỉ là một vết xước nhỏ nhất mà Dối trá gánh chịu, nó cũng lan rộng mầm độc sang những vùng lân cận, để rồi lại mưng mủ bùng phát ngay khi tưởng chừng đã lành lặn.
Chẳng mấy chốc, Dối trá nhận ra qua thực tế rằng sự vượt trội của nàng ta chỉ nằm ở tốc độ xoay sở và khả năng biến hóa tư thế. Do đó, nàng ta hạ lệnh cho Sự nghi kỵ dọn đường phía trước, đồng thời hết sức tránh cắt ngang lối đi của Chân lý. Bởi Chân lý vốn chẳng bao giờ thay đổi mục tiêu mà cứ tiến thẳng trên một đường thẳng tắp, nàng rất dễ bị qua mặt nhờ những bước di chuyển xiêu vẹo bất kham, những cú lùi chớp nhoáng cùng những màn lẩn tránh thoăn thoắt mà Dối trá luôn trưng ra mỗi khi kẻ thù bắt đầu gieo rắc nỗi kinh hoàng bằng sự tiếp cận của mình.
Cứ theo cách ấy, Dối trá từng giờ từng khắc lấn chiếm thế gian, mở rộng đế quyền qua mọi xứ sở và vùng miền. Đi đến đâu và mang chiến thắng đến đó, nàng ta đều để lại đám Đam mê nắm trọn quyền hành ở lại phía sau; những kẻ vốn quá đỗi say mê quyền lực nên đã chống cự cực kỳ ngoan cố khi Chân lý tiến đến thu hồi địa bàn, và chẳng bao giờ quên cản trở tiến trình của nàng, dẫu không phải lúc nào chúng cũng chặn đứng được. Cuối cùng chúng cũng phải chịu khuất phục trong sự miễn cưỡng tột cùng, sau những đợt phản công liên hồi và thái độ phục tùng hằn học; và luôn chực chờ phản loạn hễ khi nào Chân lý ngưng áp đảo chúng bằng sự hiện diện nhãn tiền.
Chân lý—vào thuở mới rời khỏi những cung điện thiên đình, từng đinh ninh rằng mình sẽ được đón nhận bằng những tiếng hoan hô muôn thuở, được ấp ủ bằng sự ân cần, lắng nghe trong sự vâng phục,
và được mời gọi truyền bá sức ảnh hưởng từ tỉnh này sang tỉnh khác—giờ đây nhận ra rằng bất cứ nơi nào đặt chân đến, nàng đều phải tự mình phá vỡ lối đi. Mọi trí tuệ đều bị bịt kín bởi định kiến, mọi trái tim đều bị chiếm ngự bởi đam mê. Nàng quả thực vẫn tiến bước, nhưng tiến rất chậm; và thường đánh mất những vùng đất vừa chinh phục ở phía sau bởi những cuộc nổi dậy bất thình lình của các ham muốn—những kẻ đã rũ bỏ lời thề trung thành để rồi kéo nhau quay lại dưới lá cờ của kẻ thù.
Dẫu vậy, Chân lý không hề suy yếu đi sau cuộc đấu tranh, bởi sức sống của nàng là thứ bất khuất; thế nhưng nàng vẫn không khỏi phẫn nộ khi thấy mình bị cản trở và đánh bại bởi một kẻ thù mà nàng khinh bỉ tột cùng—một kẻ chẳng có ưu thế gì ngoài sự lỏng chỏng, yếu đuối và tiểu xảo. Do đó, trong cơn giận dữ vì thất vọng, nàng cất lời kêu cầu người cha Jupiter đưa mình trở lại chốn mây xanh, để mặc nhân loại chìm trong cảnh hỗn loạn và khốn cùng mà họ đáng phải chịu đựng vì đã tâm nguyện cúi đầu làm nô lệ cho sự dối trá.
Jupiter quá xót thương trần gian nên không thể chấp thuận thỉnh cầu ấy, dù vậy ngài vẫn muốn làm nhẹ bớt nhọc nhằn và xoa dịu nỗi phiền muộn cho nàng. Ngài truyền lệnh cho nàng hãy tham vấn các nàng thơ xem bằng phương thức nào có thể dễ dàng được đón nhận hơn, và trị vì mà không phải nhọc công chiến đấu không ngừng nghỉ. Chính lúc ấy, người ta mới vỡ lẽ ra rằng nàng tự cản trở con đường tiến thân của chính mình bởi sự khắc nghiệt trong diện mạo và vẻ trang nghiêm trong những lời răn dạy; và rằng con người sẽ chẳng bao giờ tự nguyện dung thứ cho nàng chừng nào họ còn sợ hãi nàng. Bằng cách phó mặc cho dối trá, họ hiếm khi phải hy sinh sự thoải mái hay khoác lác của bản thân, bởi kẻ kia luôn khoác lên mình lớp vỏ quyến rũ nhất và chẳng bao giờ ngại ngần để cho dục vọng trang điểm, tô vẽ. Các nàng thơ bèn dệt trên khung cửi của Pallas một chiếc áo choàng lỏng lẻo và dễ đổi thay—tựa như tấm áo từng giúp Dối trá chinh phục bao kẻ ngưỡng mộ; họ khoác nó lên người Chân lý và gọi nàng là hư cấu. Giờ đây, nàng lại một lần nữa xuất trận để chinh phạt với nhiều thành công hơn; bởi khi nàng đòi được đám Đam mê cho vào cửa, chúng thường nhầm tưởng nàng là dối trá và trao ngay quyền cai quản. Nhưng một khi nàng đã chiếm được giang sơn, lý trí chẳng mấy chốc sẽ cởi bỏ tấm áo choàng ấy, để rồi nàng tỏa sáng trong hình hài nguyên thủy với ánh hào quang thuần khiết và uy nghi bất khả kháng.