Tuyển Tập Samuel Johnson, Ll.d. - Tập 2

Lượt đọc: 863 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
No. 54. Thứ Bảy, Ngày 22 Tháng 9 Năm 1750.

❊ ❊ ❊

Truditur dies die,

Novaque pergunt interire Lunæ.

Tu secanda marmora

Locas sub ipsum funus, et sepulchri

Immemor struis domos.

Hor. Lib. ii. Ode xviii. 15.

Day presses on the heels of day,

And moons increase to their decay;

But you, with thoughtless pride elate,

Unconscious of impending fate,

Command the pillar'd dome to rise,

When lo! thy tomb forgotten lies.

Francis.

GỬI TÁC GIẢ BẢN RAMBLER.

THƯA NGÀI,

Gần đây, tôi đã rời khỏi một cuộc sống xô bồ đan xen giữa bận rộn và giải trí để đến túc trực trong những giờ phút cuối đời của một người bạn cũ; một nhiệm vụ đã lấp đầy tâm hồn tôi, nếu không muốn nói là nỗi u sầu, thì ít ra cũng là những suy ngẫm sâu sắc. Nó hướng tâm trí tôi về việc chiêm nghiệm những vấn đề tuy có tầm quan trọng bậc nhất và độ chính xác không thể chối cãi, nhưng lại thường bị gạt ra ngoài lề bởi niềm vui của sức khỏe, sự tất bật của công việc, và thậm chí bởi cả những trò tiêu khiển điềm tĩnh hơn của việc học hành và suy ngẫm; hoặc giả nếu chúng có trở thành chủ đề ngẫu nhiên trong trò chuyện và tranh luận đi chăng nữa, thì cũng hiếm khi hằn sâu vào tâm trí, mà chỉ tạo cơ hội cho một vàiox sự tinh vi trong lập luận hay vẻ tao nhã của nghệ thuật hùng biện, để rồi được lắng nghe, tán thưởng và rồi quên đi.

Quả thực, không khó để hình dung rằng một người quen mở rộng tầm nhìn qua một chuỗi dài các nguyên nhân và kết quả, truy nguyên sự vật từ cội nguồn đến tận cùng, và so sánh phương tiện với mục đích, có thể nhận ra sự yếu đuối của những mưu toan con người; vạch trần những ảo tưởng đánh lừa phàm nhân; chỉ ra sự bất lực của tài sản, danh vọng và quyền lực trong việc mang lại hạnh phúc đích thực; đồng thời tự làm thỏa mãn bản thân cùng thính giả bằng những bài thuyết giảng uyên bác về sự phù du của cuộc đời.

Nhưng dẫu cho nhà tư tưởng có thể nhìn thấy và chỉ ra sự dại khờ của những hy vọng, nỗi sợ hãi và ham muốn trần tục, thì từng giờ trôi qua vẫn sẽ đưa ra những bằng chứng cho thấy chưa bao giờ ông thực sự cảm nhận được điều đó. Hãy dõi theo ông ta qua từng ngày hoặc từng năm, và bạn sẽ thấy ông hành động dựa trên những nguyên tắc chung với những kẻ mù chữ và thiếu hiểu biết; tức giận và vui mừng chẳng khác gì tầng lớp hạ lưu thấp kém nhất; theo đuổi cùng một ngọn lửa nhiệt thành với cùng những mưu cầu; vồ vập với tất cả sự háo hức cuồng nhiệt đối với những thứ tài sản mà ông thừa biết mình không thể giữ lại; và phô trương sự tự đắc từ những lời ca tụng giành được qua việc chứng minh rằng những lời ca tụng ấy chẳng có chút giá trị nào.

Niềm xác tín duy nhất thực sự tràn vào tâm hồn, tước đoạt khỏi những ham muốn và đam mê của chúng ta khả năng kháng cự, lại được tìm thấy ở nơi mà tôi từng trải qua: bên giường bệnh của một người bạn sắp qua đời. Bước vào ngôi trường khôn ngoan này không phải là đặc quyền riêng của các nhà hình học; những lời răn dạy cao cả và quan trọng nhất không đòi hỏi cơ hội khác thường hay sự chuẩn bị công phu; chúng được khắc ghi mà không cần đến sự hỗ trợ của hùng biện, và được thấu hiểu mà chẳng cần chuyên môn trong khoa học phân tích. Mọi lưỡi đều có thể thốt lên và mọi trí tuệ đều có thể lĩnh hội chúng. Bấy kỳ ai thực sự khao khát có được những tình cảm đúng đắn về hoàn cảnh của mình, và muốn thấu hiểu sâu sắc thế gian này, đều có thể tìm thấy những bài học ở khắp mọi nơi.

Kẻ nào mong muốn bước ra phía sau hậu cảnh — nơi mọi loại nghệ thuật từng nhọc công trang hoàng, mọi niềm đam mê từng vất vả thắp sáng — và ước ao nhìn thấy cuộc đời bị tước bỏ những lớp xiêm y hào nhoáng trên sân khấu, để rồi phơi bày trong sự tầm thường, bất lực và trần trụi tự nhiên của nó, kẻ đó có thể tìm thấy mọi ảo tưởng bị phanh phui trong căn phòng bệnh tật: ở đó, hắn sẽ thấy sự kiêu căng bị lột sạch áo choàng, quyền lực bị tước đoạt vương trượng, và sự giả hình không còn mặt nạ.

Người bạn mà tôi đã mất là một người nổi danh về thiên tài, và cũng giống như những người khác cùng đẳng cấp, ông lấy làm thỏa mãn với sự đón nhận và tán dương. Được ve vuốt bởi những kẻ nắm giữ quyền chức và tài sản trong tay, ông tự cho mình đang ở trên con đường thăng tiến thẳng tắp, và đã bắt lấy ngọn lửa tham vọng khi đến gần mục tiêu của nó. Nhưng giữa lúc nuôi dưỡng hy vọng, hoài bão và niềm vui, ông lại bị quật ngã bởi một căn bệnh kéo dài mà ngay từ giai đoạn đầu, ông đã biết là vô phương cứu chữa. Thế là chấm dứt mọi ảo tưởng về sự vĩ đại và hạnh phúc; kể từ giờ phút sức khỏe suy sụp, mọi niềm vui thuở trước của ông đều trở nên nhạt nhẽo.

Bạn bè hy vọng làm ông vui lòng bằng những câu chuyện về sự nghiệp danh tiếng ngày càng lừng lẫy vốn dĩ trước kia chắc chắn sẽ được đón nhận nồng nhiệt; nhưng họ sớm nhận ra giờ đây những lời khen ngợi tác động đến ông ít ỏi thế nào, và họ đã vô ích biết bao khi dùng sự nịnh hót để vực dậy nỗi chán chường của sự suy yếu cũng như xoa dịu sự âu lo trước cái chết đang đến gần. Bất cứ ai muốn biết lòng đạo đức và đức hạnh vượt trội hơn mọi thứ của cải vật chất ra sao, hẳn có thể chứng kiến chúng được cân đo đong đếm với nhau tại đây — nơi tất cả những gì thúc đẩy kẻ năng nổ, nâng tầm kẻ cao sang, tất cả những gì lấp lánh trong ánh mắt hy vọng và thảng thốt trong lồng ngực ngờ vực — bỗng chốc hóa thành bụi bặm trên bàn cân, chẳng trọng lượng cũng chẳng màng tới.

Của cải, quyền uy và lời ca tụng đều đánh mất mọi ảnh hưởng khi chúng được nhìn nhận như là của cải rồi ngày mai sẽ được trao cho kẻ khác, quyền uy rồi đêm nay sẽ vĩnh viễn tàn lụi, và lời ca tụng — dẫu có xứng đáng đến đâu hay chân thành đến nhường nào — thì sau vài khoảnh khắc nữa, cũng sẽ chẳng còn ai nghe thấy.

Trong những giờ phút trang nghiêm và minh mẫn ấy, chẳng có gì có thể vực dậy tinh thần hay làm vui lòng trái tim ông ngoại trừ hồi ức về những hành động thiện lương; cũng chẳng có gì thu hút sự chú ý của ông ngoài những cơ hội thực hiện các bổn phận tôn giáo. Mọi thứ khép lại ở cõi đời này đều được đón nhận với sự lạnh lùng, dửng dưng, và được nhìn nhận theo thói quen coi trọng chúng hơn là từ bất kỳ quan niệm nào cho rằng chúng xứng đáng được trân trọng; chúng chẳng còn chi phối tâm trí ông hơn một chiếc bong bóng xà phòng vừa vỡ, một giấc mơ mà từ đó ông đã tỉnh giấc.

Toàn bộ năng lực của ông bị chiếm trọn bởi sự chiêm nghiệm về một cõi khác, và mọi cuộc trò chuyện đều trở nên tẻ nhạt nếu không có xu hướng giúp ông dứt bỏ những bận sự trần thế và mở ra viễn cảnh hướng về tương lai.

Mọi chuyện giờ đã qua, chúng tôi đã khép đôi mắt ông lại và nghe tiếng thở hắt ra trong cơn hấp hối. Trước cảnh tượng cuộc chiến đấu cuối cùng ấy, tôi cảm thấy một cảm giác chưa từng biết trước đây: sự hỗn độn của các cung bậc cảm xúc, sự tĩnh lặng đáng sợ của nỗi buồn, một nỗi kinh hoàng tối tăm không tên. Những ý nghĩ tràn vào tâm trí tôi quá mãnh liệt để có thể xua đi, và quá nhức nhối để có thể chịu đựng; nhưng sự dữ dội ấy không kéo dài lâu, cơn giông bão lắng xuống chỉ trong chốc lát, tôi khóc, lui về và bình tâm trở lại.

Từ đó đến nay, tôi thường xuyên ngẫm nghĩ trong tâm trí về những ảnh hưởng mà việc chứng kiến cái chết mang lại cho những ai chưa hoàn toàn đánh mất khả năng và ý thức suy ngẫm; bởi vì phần lớn mọi người đều hoàn toàn phớt lờ nó. Bạn bè và kẻ thù của họ chìm vào lòng đất mà chẳng dấy lên bất kỳ cảm xúc khác thường nào, hay nhắc nhở họ rằng chính bản thân họ cũng đang đứng bên bờ vực thẳm và chẳng mấy chốc sẽ lao xuống vực sâu vĩnh hằng.

Đối với tôi, thật đáng chú ý khi cái chết làm gia tăng lòng tôn kính của chúng ta đối với người tốt và làm giảm bớt lòng căm thù đối với kẻ xấu. Những đức hạnh mà một thời chúng ta từng ganh tỵ — như Horace đã quan sát — bởi vì chúng lu mờ ánh hào quang của chính chúng ta, nay không còn có thể cản trở danh tiếng của chúng ta nữa, và do đó chúng ta chẳng còn chút lợi ích nào để kìm nén lời ngợi khen chúng.

Sự độc ác mà chúng ta từng sợ hãi vì tính hiểm độc của nó, giờ đây đã trở thành vô hại, và con người từng khiến tên tuổi chúng ta tràn ngập sự báo động, cơn thịnh nộ và phẫn uộ, cuối cùng cũng chỉ có thể được nhìn nhận bằng lòng thương hại hoặc sự khinh miệt.

Khi một người bạn được đưa về nơi an nghỉ cuối cùng, chúng ta lập tức tìm thấy những lời bào chữa cho mọi yếu đuối và sự khoan dung cho mọi lỗi lầm; chúng ta hồi tưởng lại hàng ngàn ân tình vốn trước đó trôi tuột qua tâm trí chẳng để lại dấu vết, hàng ngàn ân huệ chưa kịp đền đáp, hàng ngàn bổn phận chưa tròn trách nhiệm, để rồi ước ao, một cách vô vọng, mong họ quay trở lại — không hẳn để chúng ta nhận lấy, mà là để chúng ta có thể trao đi hạnh phúc, và đền đáp lòng tốt mà trước đó chúng ta chưa từng thấu hiểu.

Có lẽ đối với một tâm hồn được giáo dưỡng kỹ càng, không có sự việc nào đau đớn hơn cái chết của một người mà chúng ta từng gây tổn thương nhưng chưa kịp bù đắp. Tội lỗi của chúng ta giờ đây có vẻ không thể vãn hồi, nó đã được khắc ghi không thể tẩy xóa, và con dấu của định mệnh đã đóng chặt lên đó.

Chúng ta ngậm ngùi với nỗi thống khổ xé lòng trước nỗi đau mà mình từng gây ra nay không thể xoa dịu, và những mất mát mà mình từng gây ra nay không thể sửa chữa.

Cùng loại cảm xúc ấy là những rung động do cái chết của một đối thủ hay kẻ cạnh tranh mang lại. Bất cứ ai sở hữu phẩm chất khiến chúng ta dè chừng, thì cũng có sự xuất sắc đáng để chúng ta yêu mến; và dẫu cho lòng nhiệt thành đối đầu có kích động lợi ích của chúng ta đến đâu chăng nữa, thì chưa từng có ai sống lâu hơn một kẻ thù mà khi người ấy mất đi, họ lại không ước gì mình đã có thể kết thân. Những ai uyên bác về lịch sử văn học đều biết rằng Scaliger lớn chính là đối thủ đáng gờm của Cardan và Erasmus; thế nhưng trước cái chết của mỗi kỳ phùng địch thủ vĩ đại ấy, ông đều chùng lòng xuống và than thở rằng họ đã bị tước đoạt khỏi ông trước khi sự hòa giải được hoàn tất:

Tu-ne etiam moreris? Ah! quid me linquis, Erasme,

Ante meus quam sit conciliatus amor?

Art thou too fallen? Ere anger could subside

And love return, has great Erasmus died?

Đó là những tâm tình mà cuối cùng chúng ta dùng để nhìn nhận lại tác động của những cảm xúc bồng bột, nhưng đôi khi chúng ta lại trì hoãn cho đến khi không thể nào sửa chữa nổi những sai lầm của mình nữa. Vậy nên, hãy mau chóng làm những điều mà cuối cùng chắc chắn chúng ta sẽ ước gì mình đã làm:

hãy đáp lại những cử chỉ ve vuốt của bạn bè, và nỗ lực vun đắp bằng những ân tình qua lại để làm sâu sắc thêm sự dịu dàng vốn là thứ dầu thơm của cuộc sống. Hãy nhanh chóng hối cải trước những tổn thương khi sự hối cải vẫn chưa trở thành nỗi thống khổ cằn cỗi, và hãy mở rộng đôi mắt trước mọi sự xuất sắc của đối thủ, đồng thời sớm tự nguyện trao đi những vinh dự mà công lý cuối cùng rồi cũng sẽ buộc chúng ta phải trả.

Athanatus.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

1 Trong Tổng Số 2 tác phẩm của Samuel Johnson

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.