Posthabui tamen illorum mea seria ludo.
Virg. Ec. vii. 17.
Vì những trò tiêu khiển tầm phơ, tôi đã gác lại những bận tâm trọng đại.
Số lượng độc giả thư từ gửi đến cho tôi ngày một tăng lên, cho thấy bài viết của tôi ít ra cũng có điểm nổi bật khác biệt so với những ấn phẩm thông thường trên mặt báo. Có nhiều kẻ thù cũng là một minh chứng cho vị thế chẳng kém gì có nhiều bạn bè, và tôi coi mỗi bức thư, dù chứa đựng lời ca tụng hay trách cứ, đều là một sự xác thực như nhau cho uy tín đang lên của mình. Nỗi phiền muộn duy nhất mà thư từ độc giả có thể mang lại cho tôi chính là nỗi sợ làm phật lòng những ai mà tôi lỡ phớt lờ thư từ; vì thế, nhân cơ hội này, tôi muốn nhắc nhở họ rằng, trong việc không chấp thuận những sáng tác của họ, bất cứ khi nào điều đó xảy ra, tôi chẳng qua chỉ đối xử lại y như cách tôi vẫn thường nhận được. Thêm vào đó, rất nhiều động cơ riêng tư chi phối một cây bút, những điều chỉ bản thân người viết hoặc những người bạn tri kỷ mới thấu hiểu; và ta hoàn toàn có thể kết luận rằng, không phải mọi bức thư bị hoãn đăng đều là bị từ chối, cũng chẳng phải mọi bức thư bị từ chối đều là bị chê bai thậm tệ về mặt chuyên môn.
Nay đã trút bỏ được gánh nặng âu lo duy nhất từng đè nặng lên lòng mình, tôi có thể tự hoan hỉ trước sự rộng lượng của Benevolus – người đang khuyến khích tôi tiếp tục tiến bước, mà không hề nao núng trước sự giận dữ của Flirtilla – người đang hầm hè với tôi vì tội già nua, xấu xí, lại thiếu cả sự lanh lẹ về thể chất lẫn minh mẫn về trí tuệ; nàng cho con khỉ của mình ăn những bài luận triết lý của tôi, và nhất quyết không chịu giảng hòa cho đến khi tôi đứng ra bào chữa cho những buổi vũ hội hóa trang. Tuy nhiên, để nàng không tưởng rằng tôi hoàn toàn cô độc, chẳng có ai chống lưng và phải tự mình gồng mình chịu đựng, giờ đây tôi xin công bố một vài bức thư nhận được từ những nam nhân ăn vận lịch lãm và khôi ngô tuấn tú chẳng kém gì người tình sủng ái của nàng; cùng những bức thư khác từ các quý cô,
mà tôi thành tâm tin rằng họ cũng trẻ trung, giàu có, vui tươi, xinh xắn, thời thượng, và cũng thường xuyên được nâng ly chúc tụng cùng chiều chuộng chẳng kém gì nàng.
"Một nhóm độc giả cởi mở gửi lời chào trân trọng đến Rambler, đồng thời ghi nhận công trạng của ông trong việc khởi xướng thật xuất sắc một tác phẩm có thể đem lại lợi ích cho công chúng. Thế nhưng, dẫu thiên tài của ông có vượt tầm những chuyện vặt vãnh của một thời đại nông cạn đến đâu đi nữa, họ vẫn không khỏi nuôi hy vọng rằng ông sẽ rủ lòng hạ cố trước sự yếu đuối của những tâm trí vốn đã mềm mỏi vì các cuộc vui bất tận, để rồi thỉnh thoảng, noi theo các bậc tiền bối, lồng vào đó vài bài viết mang giọng điệu tươi vui, hài hước. Một sân trường quá đỗi tuyệt vời đang rộng mở trước mắt, với một mùa màng bội thu đầy những thói hư tật xấu! Mong sao nàng Thalia vui tươi hãy giơ liềm lên, và vừa ca hát khi làm việc, vừa trang hoàng mái tóc bằng hoa đỏ và hoa xanh."
"Một quý cô gửi lời chào đến Rambler, và ngỏ ý muốn biết còn cái tên nào khác để cô có thể gửi thư cho ông; đâu là nhóm bạn bè của ông, những trò giải trí của ông; quan điểm sống của ông ra sao đối với thế giới thực tại và những lề thói của nó; tóm lại, liệu ông có phải là một con người bằng xương bằng thịt đang sống ở chốn thị thành hay không? Nếu phải, cô sẽ vinh hạnh viết thư cho ông khá thường xuyên, và hy vọng theo thời gian sẽ thu được những lời khuyên cùng những bài bình phẩm từ ông; ít ra là những lời bình phẩm của ông về đám láng giềng xung quanh cô. Nhưng nếu ông chỉ là một nhà tiểu luận thuần túy, chẳng bận tâm gì đến phong hóa của thời đại, thì cô rất tiếc phải báo cho ông hay rằng, dẫu có thiên tài và sự chuẩn mực của một Addison đi chăng nữa cũng chẳng thể cứu ông khỏi việc bị phớt lờ."
Chẳng có người đàn ông nào lại tách rời cuộc sống thường nhật đến mức không cảm thấy một niềm vui đặc biệt trước sự quan tâm từ phái đẹp; những tác giả cởi mở của bức thư đầu tiên hẳn sẽ không lấy làm phiền lòng khi sự vội vã của tôi nhằm làm thỏa mãn một quý cô đã khiến những lời lẽ của họ tạm thời trôi tuột khỏi tâm trí tôi, và rằng tôi xin hẹn trả lời họ trong một số báo tương lai, để giờ đây có thể kể cho vị tò mò muốn biết tên thật khác của tôi nghe về câu trả lời của một nhà hiền triết dành cho một kẻ khi chạm mặt ông trên phố đã ngỏ ý
muốn xem dưới vạt áo khoác của ông có gì; ta giấu nó ở đó, ông đáp, là để ngươi không thể nhìn thấy được. Dẫu cho nàng sẽ chẳng bao giờ biết tên tôi, nhưng nàng có thể sẽ thường xuyên nhìn thấy gương mặt tôi; bởi tôi hoàn thế đồng tình với quan điểm của nàng rằng một cây bút viết bài hằng ngày phải quan sát thế giới xung quanh, và kẻ nào thờ ơ với những người đương thời thì cũng đáng bị họ thờ ơ một cách công bằng.
"Quý bà Racket gửi lời chào đến Rambler, và xin báo cho ông biết rằng bà sẽ tổ chức đánh bài tại gia vào mỗi Chủ nhật trong suốt phần còn lại của mùa giải, nơi ông chắc chắn sẽ có dịp gặp gỡ toàn bộ tầng lớp thượng lưu tao nhã trong thành phố. Bằng cách này, bà hy vọng sẽ thấy các bài viết của ông được đan xen bằng những nhân vật người thực việc thực. Bà rất nóng lòng được chứng kiến ngọn đuốc chân lý xuất hiện giữa một buổi hội họp, và được ngắm nhìn ánh hào quang rực rỡ mà nó sẽ chiếu rọi lên những món trang sức, nước da cùng cung cách ứng xử của mọi thân chủ đáng yêu có mặt ở đó."
Nguyên tắc của tôi là đón nhận mọi nhã ý với đúng mực sự lịch thiệp như khi nó được trao đi; thế nên, dẫu quý bà Racket có lẽ phần nào đoán được rằng tôi hiếm khi lui tới các sòng bài vào những ngày Chủ nhật, tôi cũng sẽ chẳng khăng khăng bấu víu vào một ngoại lệ mà đối với bà có vẻ chẳng có mấy sức nặng. Công việc của tôi xưa nay là quan sát, bất cứ khi nào có cơ hội, mọi chốn mà con người tụ hội; thế nhưng tại các sòng bài, dẫu chúng có lộng lẫy đến đâu đi nữa, tôi vẫn luôn cho rằng chuyến viếng thăm của mình là hoài công vô ích, bởi tôi chẳng thể tìm hiểu được gì về đám đông ở đó ngoài y phục và nét mặt của họ. Tôi từng chứng kiến vẻ mặt họ phủ đầy nét u ám khi mỗi ván bài vừa bắt đầu với một nỗi lo âu đồng điệu, để rồi chốc chốc trong tiến trình lại đan xen một niềm hân hoan ngắn ngủi, có lúc nheo lại vì mưu mẹo, có lúc chết lặng vì chán nản, hay bất chợt đỏ bừng vì giận dữ trước một nước đi kém cỏi hoặc xui xẻo của người bạn cùng chơi. Từ những buổi tụ họp như thế, dù mang tâm trạng nào khi bước chân vào, tôi cũng nhanh chóng bị buộc phải rút lui; chúng quá đỗi phù phiếm đối với tôi khi tôi trầm ngâm, và lại quá tẻ nhạt khi tôi vui vẻ.
Thế nhưng, tôi vẫn không khỏi tự hào về dấu hiệu quan tâm này từ một quý bà không hề e ngại đứng trước
ngọn đuốc chân lý. Dẫu vậy, xin nàng đừng để sự tò mò lấn át sự thận trọng; mà hãy dành một khoảnh khắc ngẫm nghĩ về số phận của Semele, kẻ có lẽ đã có thể sống trọn đời như người tình sủng ái của Jupiter, nếu nàng biết bằng lòng mà không đòi ngó ngàng đến tiếng sét của vị thần. Thật nguy hiểm làm sao cho vẻ đẹp phàm trần, hay đức hạnh trần thế, lại bị soi rọi dưới một thứ ánh sáng quá đỗi gay gắt. Ngọn đuốc chân lý bày ra biết bao điều ta không thể, và tất cả những gì ta không muốn nhìn thấy. Trên một gương mặt lúm đồng tiền tươi cười, nó từng nhiều lần vạch trần thù hận và sự đố kỵ, đồng thời phơi bày dưới lớp trang sức cùng gấm vóc những hình hài kinh hãi của cảnh nghèo hèn và khốn khó. Một ván bài đẹp từng biến đổi ngay trước mắt nó thành hàng ngàn bóng ma của bệnh tật, khổ ải và muộn phiền; và những khoản tiền khổng lồ, trong lúc kẻ chiến thắng đang hân hoan đếm chúng, cũng đã tan biến khỏi tầm mắt ngay ở khoảnh khắc đầu tiên bắt gặp thứ ánh hào quang chói lọi khó ưa này. Do đó, nếu quý bà có ý định tiếp tục duy trì những buổi tụ họp của mình, tôi khuyên bà nên tránh xa những thử nghiệm nguy hiểm nhường ấy, hãy bằng lòng với những bề ngoài thông thường, và thắp sáng các căn phòng của mình bằng vòng nguyệt quế thay vì ngọn đuốc chân lý.
"Một thanh niên khiêm nhường xin gửi lời thăm hỏi đến tác giả của Rambler, và rất sẵn lòng hỗ trợ ông trong công việc, nhưng lại vô cùng sợ hãi viễn cảnh bị nản lòng vì bài luận đầu tay của mình bị từ chối – một nỗi nhục nhã mà anh đã từng nếm trải đầy cay đắng trong mọi lần gửi gắm tác phẩm của mình tới bất kỳ cây bút mới nào của mọi tờ báo mới; dẫu vậy, anh tự an ủi bản thân khi nghĩ rằng, không chút kiêu ngạo, đây là nhờ một ân huệ đặc biệt từ các nàng thơ, những vị đã cứu tác phẩm của anh khỏi việc bị chôn vùi trong đống giấy vụn và giữ gìn nó để được xuất hiện thật rạng rỡ trên trang của Rambler."
Tôi vốn là một người ủng hộ cả sự khiêm nhường lẫn tinh thần dấn thân; thế nên tôi sẽ coi việc thư từ qua lại với một thanh niên sở hữu cả hai đức tính ấy ở mức độ xuất sắc đến vậy là một vinh hạnh lớn. Tuổi trẻ quả thực là khoảng thời gian mà những phẩm chất này cần phải được biểu lộ rõ nét nhất; sự khiêm nhường rất phù hợp với sự non tay, còn tinh thần dấn thân lại song hành cùng sức khỏe, sự sung sức và một tương lai rộng mở phía trước. Một trong những bậc tiền bối của tôi từng
nhận định một cách xác đáng rằng, dẫu khiêm nhường mang một diện mạo đáng mến và dễ chiếm được cảm tình, nó cũng không nên cản trở việc phát huy những năng lực hành động, mà thay vào đó, con người ta cần phải thể hiện một nghị quyết tiềm ẩn bên dưới vẻ thẹn thùng của mình. Điểm hoàn mỹ này, dẫu mong manh nhường nào, xem ra vị độc giả gửi thư cho tôi đã đạt được. Rằng anh khiêm nhường, chính tuyên bố của anh đã là minh chứng; và tôi nghĩ, nghị quyết tiềm ẩn ấy hoàn toàn có thể được phát hiện qua bức thư của anh bởi một người quan sát sắc sảo. Tôi xin khuyên anh, vì anh rất xứng đáng nhận những lời răn dạy của tôi, rằng đừng nên nản lòng dẫu cho Rambler có tỏ ra ganh tị hay thiếu thẩm mỹ chẳng kém gì phần còn lại của cái hội nhóm này. Nếu bài viết của anh bị từ chối, các nhà in ở nước Anh vẫn luôn rộng mở, hãy cứ thử thách sự phán xét của công chúng xem sao. Nếu như, điều từng xảy ra trong những chiến dịch chung nhằm vùi dập nhân tài, anh không thể thuyết phục thế giới mua những tác phẩm của mình, anh vẫn có thể gửi tặng chúng cho bạn bè; và nếu bạn bè anh cũng mắc phải căn bệnh hoang tưởng dịch tễ ấy, chẳng tài nào nhận ra hay không chịu thừa nhận thiên tài của anh, vậy thì hãy phán quyết ấy cho hậu thế, và cất giữ những công sức lao động của mình cho một thời đại minh triết hơn.
Thế là tôi đã giải quyết xong xuôi một số thư từ của độc giả theo lối thông thường bằng những lời lẽ tốt đẹp và phép lịch sự chung chung. Thế nhưng, với Flirtilla, nàng Flirtilla kiêu kỳ, tôi phải đáp lại ra sao đây? Dẫu chẳng tài nào bay lượn qua muôn trùng non nước theo lệnh nàng, hay tuần này qua tuần khác cung cấp cho nàng những mốt thời trang mới nhất của Paris hoặc những chuyện thâm cung bí sử ở Madrid, tôi vẫn không muốn rước thêm sự bất bình từ nàng, và sẵn sàng cứu các bài viết của mình khỏi móng vuốt con khỉ của nàng bằng bất kỳ điều kiện hợp lý nào. Vậy nhờ lễ vật xoa dịu nào, tôi mới có thể chuộc lỗi cho sự nghiêm nghị trước đây của mình, và dũng cảm bóc mở những bức thư sắp tới từ vị bạo chúa tinh nghịch này? Viết bài bào chữa cho các buổi vũ hội hóa trang chưa bao giờ là một nhiệm vụ dễ dàng; thế nhưng, một điều gì đó khó nhằn và táo bạo hoàn toàn có thể được đòi hỏi như cái giá cho một sự chuẩn thuận vô cùng quan trọng nhường ấy. Do đó, trong tình thế khẩn cấp trọng đại này, tôi đã tham vấn một nhân vật có tiếng tăm lừng lẫy trong giới ăn chơi thời thượng, người sau khi đã đúc kết được không ít thành tựu uyên bác trong triết học vi mô bên cạnh những tài năng khác, qua lần đọc lại bức thư thứ năm của nàng, đã thốt lên đầy say đắm những lời này: "Hỡi ngài Rambler, lẽ nào ngài lại có thể dửng dưng trước giai nhân tuyệt mỹ nhường này? Ít nhất, hãy cho nàng hay rằng
từ khoảnh khắc này, Nigrinus xin hiến dâng cuộc đời và ngòi bút của mình để phục vụ nàng. Còn thành kiến giáo điều ngoan cố nào đang đứng chắn giữa nàng và tạo vật đáng mến nhất trần đời này nữa chăng? Kìa Flirtilla, ngay dưới chân nàng là một kẻ đã bạc tóc trong công cuộc nghiên cứu những thứ nghệ thuật cao siêu, nơi đúng và sai có thể bị nhào nặn lẫn lộn; nơi lý trí có thể bị bịp bắt khi ta muốn trốn chạy khỏi sự soi mói của nó; và thói ngẫu hứng cùng ham muốn được trao cho quyền uy thống trị tuyệt đối, với quyền lực vô biên! Một bậc thầy biện giáo như thế chắc chắn có thể dấn thân với niềm tin chiến thắng tuyệt đối vào việc bảo vệ một trò tiêu khiển, thứ chỉ trong chớp mắt đã trao sự tự tin cho kẻ nhút nhát và khơi dậy ngọn lửa đam mê trong kẻ lạnh lùng; một chốn vui chơi mà ở đó sự cảnh giác của lòng ghen tuông bấy lâu vẫn thường bị qua mặt, và người thiếu nữ được giải thoát khỏi nỗi niềm u hoài trong im lặng; nơi mọi tiền đồn của đức hạnh bị san bằng chỉ trong một nhịp; nơi trái tim được phơi bày trọn vẹn mà chẳng cần hổ thẹn; nơi sự thẹn thùng có thể tồn tại bên kia nanh vuốt đức hạnh, và chẳng có ước muốn nào bị bóp nghẹt dưới cái cau mày của sự đoan trang. Một sức hút yếu ớt hơn Flirtilla rất nhiều cũng đủ sức thu phục một kẻ đứng lên bào chữa cho những trò tiêu giải trí dạng này. Từng có tuyên bố từ Pompey rằng nếu nền cộng hòa bị xâm phạm, ông chỉ cần dậm chân một nhịp là có thể triệu hồi cả một vạn quân từ lòng đất; ngẫu nhiên thay, nếu quyền lợi của chốn ăn chơi lại một lần nữa bị xâm phạm, Flirtilla chỉ cần búng nhẹ cây quạt trong tay, khi ấy chẳng thiếu lấy ngòi bút hay gươm giáo nào hưởng ứng tiếng gọi; trí tuệ cùng các vị đại tá sẽ đồng loạt xuất trận theo lệnh nàng, và khi ấy dẫu là luật pháp hay lý trí cũng chẳng thể đứng vững nổi trước chúng ta."
(36) Bốn bức thư trong bài viết này do cô Mulso chấp bút, người sau này là phu nhân Chapone, bà sống thọ hơn tác phẩm này hơn nửa thế kỷ và qua đời vào ngày 25 tháng 12 năm 1801.